Dziewięćsił bezłodygowy

Czym jest dziewięćsił bezłodygowy i skąd pochodzi?

Dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L.) to bylina z rodziny astrowatych (Asteraceae), rosnąca naturalnie w górskich rejonach środkowej i południowej Europy – w Polsce spotykana m.in. w Karpatach i Sudetach. Roślina tworzy przyziemną rozetę kolczastych liści i charakterystyczny, duży koszyczek kwiatowy z srebrzystobiałymi listkami okrywy, który zamyka się przy wilgotnej pogodzie⁷. W zielarstwie znana jest też pod nazwami: oset srebrny, carlina lub dziewięćsił karłowaty.

Surowcem leczniczym jest wyłącznie korzeń (łac. Carlinae radix), zbierany jesienią i suszony w celu zachowania olejku eterycznego⁸. Korzeń i wyciąg z korzenia dziewięćsiłu bezłodygowego to dwie najczęściej spotykane formy surowca – stosowane zarówno do przygotowania naparów, jak i nalewek czy wyciągów płynnych.

Jakie substancje czynne zawiera korzeń dziewięćsiłu?

Korzeń dziewięćsiłu bezłodygowego zawiera 1,5–2% olejku eterycznego, w którym dominuje carlina oxide (benzyl-2-furyloacetylen) – stanowi on około 80% składu olejku, a reszta to głównie karilen (ok. 15%)¹³. Carlina oxide to poliacetylен o silnych właściwościach przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych, odpowiadający za charakterystyczny, kamforowy zapach korzenia.

Poza olejkiem korzeń dostarcza³:

• 18–22% inuliny – prebiotycznego polisacharydu wspierającego mikrobiotę jelitową,
• gorzkich laktonów seskwiterpenowych (prawdopodobnie w formie glikozydowej) – odpowiedzialnych za pobudzanie wydzielania soków trawiennych,
• garbników, żywic, kwasu palmitynowego,
• flawonoidów i polifenoli o właściwościach antyoksydacyjnych.

Jakie tradycyjne zastosowania ma dziewięćsił bezłodygowy?

Korzeń dziewięćsiłu ma długą historię stosowania w europejskiej medycynie ludowej i jest ujęty w monografiach Komisji E (Niemcy) jako diuretyk oraz gorzki środek stymulujący przepływ żółci i oczyszczający wątrobę z złogów tłuszczu². Dzięki gorzkim laktonom seskwiterpenowym korzeń zwiększa wydzielanie soków żołądkowych, łagodząc niestrawność i dyskomfort trawienny¹⁰.

Tradycyjne zastosowania wewnętrzne obejmują⁴¹¹¹²:

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe: niestrawność (dyspepsja), wzdęcia, skurcze jelit i przełyku, brak apetytu, zaparcia,
• zaburzenia pracy pęcherzyka żółciowego i wątroby,
• obrzęki (dawna „puchlina”) i zatrzymanie moczu – jako łagodny moczopędny,
• stany gorączkowe i przeziębienie – jako środek napotny (diaphoreticum),
• kaszel i nieżyt górnych dróg oddechowych.

Zewnętrznie odwar z korzenia stosowano do płukania ran i owrzodzeń, jako antyseptyczny płyn do płukania gardła przy nieżycie błon śluzowych oraz miejscowo przy dolegliwościach skórnych (trądzik, egzema) i bólu zęba⁴¹⁰. W Europie korzeń dziewięćsiłu jest dziś rzadko stosowany samodzielnie – bywa składnikiem złożonych preparatów ziołowych, takich jak szwedzkie ziele (Swedish Bitters)¹⁰.

Jak stosuje się korzeń dziewięćsiłu – dawkowanie w tradycji zielarskiej

Komisja E podaje, że standardową dawką jest 1,5 g rozdrobnionego lub sproszkowanego korzenia na filiżankę naparu (1 łyżeczka suszonego korzenia to ok. 2,8 g). Napar przygotowuje się, zalewając surowiec zimną wodą, krótko doprowadzając do wrzenia i przecedzając. Jako gorzki środek wspomagający trawienie pije się go bez cukru, 30 minut przed posiłkiem, 1–3 razy dziennie¹³.

Podane dawki mają charakter tradycyjny i nie są poparte współczesnymi badaniami klinicznymi. Nie istnieją ustalone naukowo bezpieczne dawki terapeutyczne dla dziewięćsiłu bezłodygowego¹⁶.

Co mówią badania naukowe o właściwościach dziewięćsiłu?

Większość dostępnych danych naukowych dotyczy badań laboratoryjnych (in vitro). W takich warunkach carlina oxide wykazuje silne działanie przeciwbakteryjne wobec szczepów MRSA (methicillin-resistant Staphylococcus aureus), Bacillus cereus, Enterococcus, Salmonella i Shigella²⁹. Ekstrakt acetonowy korzenia wykazuje tę aktywność wyraźniej niż wyciąg wodny².

Flawonoidy, polifenole i laktony seskwiterpenowe obecne w korzeniu wykazują właściwości antyoksydacyjne w modelach komórkowych – neutralizują wolne rodniki i chronią komórki przed stresem oksydacyjnym⁹¹⁷. Są to jednak wyniki wstępne, uzyskane w warunkach laboratoryjnych lub na modelach zwierzęcych – nie można ich bezpośrednio przekładać na potwierdzone korzyści zdrowotne u ludzi. Brakuje randomizowanych badań klinicznych oceniających skuteczność i bezpieczeństwo preparatów z dziewięćsiłem bezłodygowym.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Dziewięćsił bezłodygowy to surowiec zielarski o tradycyjnym zastosowaniu – nie zastępuje leczenia farmakologicznego. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

• jesteś w ciąży – preparaty z dziewięćsiłem nie są zalecane w tym okresie⁶,
• karmisz piersią lub podajesz preparat dziecku,
• masz alergię na rośliny z rodziny astrowatych (bylica, rumianek, nagietki, stokrotki) – możliwa reakcja krzyżowa⁵,
• przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe – brak danych o interakcjach nie oznacza ich braku⁶,
• chorujesz na kamicę żółciową, niedrożność dróg żółciowych lub ciężkie choroby wątroby i nerek.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po przyjęciu preparatu wystąpią: silne bóle brzucha, wymioty, biegunka, wysypka lub inne objawy alergiczne. Pamiętaj, że duże dawki korzenia działają wymiotnie i silnie przeczyszczająco⁴.

Dziewięćsił bezłodygowy to roślina o bogatej historii zielarskiej, której korzeń zawiera interesujące substancje aktywne – przede wszystkim carlina oxide. Jeśli chcesz sięgnąć po herbatkę lub wyciąg z korzenia, zacznij od małych ilości, trzymaj się tradycyjnych dawek i nie stosuj preparatu długotrwale bez nadzoru specjalisty. W aptece lub u farmaceuty możesz sprawdzić, czy dany produkt pochodzi z wiarygodnego źródła i czy nie koliduje z innymi przyjmowanymi przez Ciebie lekami czy suplementami.