Czerwonokrzew

Co to jest czerwonokrzew i co go wyróżnia spośród innych ziół?

Czerwonokrzew (Aspalathus linearis), powszechnie znany pod nazwą rooibos, to krzew endemiczny dla górskiego regionu Cederberg w RPA. Surowcem są liście i szczyty pędów, z których parzy się bezkofeinowy napar o słodkawym, łagodnym smaku. To, co odróżnia go od niemal wszystkich innych roślin, to skład chemiczny – zawiera związki, których nie znajdziesz nigdzie indziej w przyrodzie⁹¹⁰.

Rooibos jest jedynym potwierdzonym źródłem aspalathinu – dihydrochalkonu glukozydowego, który nie występuje w żadnej innej roślinie. Towarzyszy mu aspalalinin (inaczej aspalanin), kolejny unikatowy flawonoid wyizolowany z rooibosa w 2006 roku¹¹. Czerwonokrzew jest też jednym z zaledwie trzech znanych roślinnych źródeł nothofaginy – rzadkiego dihydrochalkonu o silnych właściwościach antyoksydacyjnych¹². Poza tymi wyróżnikami napar zawiera szerokie spektrum powszechniejszych flawonoidów: orientin, izorientin, witeksinę, izowiteksynę, kwercetynę, luteolię, rutynę, chryzoriol oraz kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, protokatechowy)¹³.

Jakie związki aktywne zawiera rooibos i jak działają?

Aspalathin to główny flawonoid rooibosa i zarazem jego kluczowy antyoksydant. W niefermentowanych (zielonych) liściach jego stężenie sięga 10–12% suchej masy – to wyjątkowo wysoka wartość jak na pojedynczy polifenol¹². Aspalathin neutralizuje wolne rodniki, wykazuje działanie przeciwzapalne i – według badań na zwierzętach – może poprawiać wrażliwość na insulinę poprzez aktywację enzymu AMPK (kinazy białkowej aktywowanej AMP), zaangażowanego w regulację metabolizmu energetycznego¹⁴.

Nothofagina działa synergistycznie z aspalathinem jako zmiatacz wolnych rodników i wykazuje właściwości przeciwzapalne, m.in. wpływając na czynnik martwicy nowotworu TNF-α związany z niewydolnością serca¹⁵. Kwercetyna – jeden z lepiej przebadanych flawonoidów – hamuje uwalnianie histaminy przez komórki tuczne, co może łagodzić objawy alergii, a w badaniach laboratoryjnych wykazuje też aktywność przeciwzapalną i antyoksydacyjną¹⁶. Orientin i izorientin mają właściwości antyspazmatyczne, a witeksin wykazuje w badaniach na zwierzętach działanie kardioprotekcyjne¹⁷¹⁸. Luteolina nadaje naparowi charakterystyczny żółty kolor i posiada właściwości przeciwzapalne oraz neuroprotekcyjne¹⁹. Rutyna wspiera produkcję kolagenu i ułatwia wchłanianie witaminy C²⁰.

Jak czerwonokrzew wpływa na układ sercowo-naczyniowy?

Spośród wszystkich potencjalnych właściwości rooibosa to działanie kardioprotekcyjne ma najsilniejsze oparcie w badaniach z udziałem ludzi. W badaniu klinicznym z 2011 roku 40 osób z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym piło 6 filiżanek rooibosa dziennie przez 6 tygodni. Efektem było istotne statystycznie obniżenie stężenia LDL-cholesterolu i podwyższenie HDL-cholesterolu w porównaniu z grupą kontrolną³. Warto jednak pamiętać, że dawka użyta w badaniu – 6 filiżanek dziennie – jest wyraźnie wyższa niż typowe spożycie⁶.

Napar z rooibosa hamuje też aktywność enzymu konwertującego angiotensynę (ACE), który powoduje skurcz naczyń krwionośnych i wzrost ciśnienia tętniczego. Efekt ten pojawia się już 30–60 minut po wypiciu naparu⁴²¹. Flawonoidy rooibosa – w tym kwercetyna i luteolina – mogą też bezpośrednio hamować aktywność ACE, wspierając rozszerzenie naczyń¹⁵. Badania na tkankach serca sugerują ponadto, że rooibos może chronić mięsień sercowy przed uszkodzeniem niedokrwienno-reperfuzyjnym²².

Czy rooibos pomaga w kontroli poziomu cukru we krwi?

Dane dotyczące wpływu czerwonokrzewu na gospodarkę glukozową pochodzą głównie z badań na zwierzętach i badań laboratoryjnych – wyniki u ludzi są wciąż ograniczone. Aspalathin w modelach mysich stymulował wychwyt glukozy przez mięśnie szkieletowe i zwiększał wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki²³. W innym badaniu na zwierzętach aspalathin poprawiał tolerancję glukozy i zmniejszał insulinooporność u otyłych myszy z cukrzycą¹⁴. Aspalathin może też hamować zapalenie naczyń wywoływane przez hiperglikemię, co ma znaczenie w profilaktyce powikłań cukrzycy²⁴. Choć wyniki są obiecujące, do potwierdzenia tych efektów u ludzi potrzebne są dalsze badania kliniczne.

Jakie inne właściwości przypisuje się czerwonokrzewowi?

Działanie przeciwalergiczne. Kwercetyna i aspalathin mogą hamować degranulację komórek tucznych i uwalnianie histaminy, co łagodzi objawy alergii sezonowej, kataru siennego i skórnych reakcji alergicznych¹⁶. Rooibos był tradycyjnie stosowany przy kolce niemowlęcej, egzemie i astmie²⁵.

Działanie antyspazmatyczne i trawienne. Związki takie jak kwercetyna, orientin i witeksin wykazują właściwości rozkurczowe wobec mięśni gładkich przewodu pokarmowego. W badaniu laboratoryjnym ekstrakt z rooibosa zmniejszył skurcze jelita cienkiego wywołane acetylocholiną o około 50%²⁶. Efekt ten może tłumaczyć tradycyjne stosowanie naparu przy skurczach brzucha i biegunce²⁷.

Zdrowie kości. Minerały zawarte w rooibosie – wapń, magnez, mangan i fluor – wspierają strukturę kości i zębów²⁸. Flawonoidy luteolina i orientin mogą stymulować mineralizację w osteoblastach (komórkach budujących kość), a fermentowany rooibos wykazał w badaniach hamowanie aktywności osteoklastów (komórek niszczących kość)²⁹.

Zarządzanie masą ciała. Jedno z badań wykazało, że aspalathin może zwiększać stężenie leptyny – hormonu sygnalizującego uczucie sytości – oraz ograniczać powstawanie nowych komórek tłuszczowych³⁰. Wyniki te dotyczą jednak głównie modeli zwierzęcych i wymagają potwierdzenia u ludzi.

Skóra. Rooibos zawiera kwas alfa-hydroksylowy (AHA) i cynk, stosowane w kosmetologii przy trądziku i egzemie, a także enzym dysmutazę ponadtlenkową, która wspiera odnowę komórek skóry³¹. Polifenole rooibosa mogą też hamować glikację białek (proces niszczący kolagen i przyspieszający starzenie skóry)³².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Czerwonokrzew jest ogólnie uważany za bezpieczny surowiec roślinny, jednak nie jest wolny od ryzyka. W literaturze medycznej opisano kilka przypadków hepatotoksyczności (uszkodzenia wątroby) związanych ze spożyciem rooibosa – wszystkie objawy ustąpiły po zaprzestaniu picia naparu⁸. Jeśli po wypiciu rooibosa pojawią się u Ciebie ból brzucha, ciemny mocz lub żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), natychmiast skonsultuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć.

Skonsultuj się z lekarzem przed regularnym stosowaniem rooibosa, jeśli:

• przyjmujesz leki na nadciśnienie, zwłaszcza inhibitory ACE (np. ramipril, lizynopryl, peryndopryl)⁷,
• stosujesz statyny, szczególnie atorwastatynę⁷,
• jesteś w trakcie chemioterapii³³,
• masz choroby wątroby lub nerek – bezpieczne dawki dla tych grup nie zostały ustalone³⁴,
• cierpisz na nowotwór hormonozależny (np. raka piersi lub prostaty) – rooibos wykazuje pewną aktywność estrogenową³⁵³⁶,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczne dawki nie zostały określone³⁴.

Rooibos nie zastępuje żadnego leczenia. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, zapytaj farmaceutę lub lekarza.

W jakiej formie dostępny jest czerwonokrzew i jak go stosować?

W aptekach i sklepach zielarskich czerwonokrzew dostępny jest przede wszystkim jako susz do zaparzania (liście i szczyty pędów) oraz w postaci kapsułek lub ekstraktów standaryzowanych. Napary można przyrządzać zarówno na gorąco, jak i na zimno – badania wskazują, że sposób parzenia wpływa na profil polifenolowy: zimne parzenie może zachowywać inne proporcje związków aktywnych niż tradycyjny napar³⁷. Zielony rooibos, czyli niefermentowany, zachowuje wyższe stężenie aspalathinu i ogólnie wyższą aktywność antyoksydacyjną niż powszechniej dostępna, fermentowana wersja czerwona³⁸.

Nie ustalono standardowej dawki terapeutycznej dla ludzi. Badanie kliniczne dotyczące profilu lipidowego stosowało 6 filiżanek (ok. 1440 ml) dziennie przez 6 tygodni – to dawka znacznie wyższa niż typowe spożycie⁶. Jeśli stosujesz rooibos jako uzupełnienie diety, pij go z umiarem i unikaj jednoczesnego spożywania z suplementami żelaza przy posiłkach – niewielka ilość tanin może nieznacznie ograniczać wchłanianie tego minerału³⁹. Rooibos jest naturalnie bezkofeinowy, więc można go pić o każdej porze dnia, również wieczorem⁴⁰.