Butylohydroksytoluen (BHT)

Czym jest BHT i jaką rolę pełni w lekach oraz kosmetykach?

Butylohydroksytoluen (BHT) to syntetyczny związek z grupy fenoli, stosowany wyłącznie jako substancja pomocnicza – nie leczy, lecz chroni preparat. Jego zadaniem jest zapobieganie utlenianiu tłuszczów, olejów i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, co pozwala zachować skuteczność i bezpieczeństwo produktu przez cały okres ważności¹. BHT działa jako zmiatacz wolnych rodników: oddaje atom wodoru rodnikowi nadtlenkowego tłuszczu (RO₂·), przerywając łańcuchową reakcję autooksydacji i zamieniając reaktywne rodniki w nieaktywne nadtlenki⁶. Jeden cząsteczka BHT może w ten sposób unieszkodliwić dwa rodniki nadtlenkowe.

Substancja jest lipofilna – nie rozpuszcza się w wodzie, dobrze natomiast miesza się z etanolem, olejami roślinnymi, acetonem i mineralnymi⁷. Dzięki temu doskonale nadaje się do formulacji opartych na tłuszczach i olejach, czyli właśnie tych, w których utlenianie jest największym problemem. Temperatura topnienia BHT wynosi 69–73°C, a rozkład następuje dopiero powyżej 250°C, co sprawia, że substancja wytrzymuje typowe procesy produkcyjne obejmujące podgrzewanie⁷⁸.

W jakich produktach aptecznych można spotkać BHT?

BHT jest dopuszczony do stosowania w szerokim zakresie postaci farmaceutycznych. Znajdziesz go w żelach i kremach, kapsułkach żelatynowych, tabletkach, a także w niektórych preparatach do wstrzykiwań domięśniowych i dożylnych, aerozolach do nosa, czopkach i preparatach dopochwowych¹⁹. W aptece można go też spotkać w produktach do pielęgnacji skóry – kremach nawilżających, balsamach po słońcu, podkładach i produktach do włosów¹⁰.

Jak BHT chroni składniki aktywne przed utlenianiem?

Utlenianie to jeden z głównych powodów psucia się leków i kosmetyków. Gdy tłuszcze lub oleje zawarte w preparacie stykają się z tlenem, powstają wolne rodniki, które uruchamiają łańcuchową reakcję prowadzącą do jełczenia, zmiany barwy i utraty skuteczności produktu¹⁵. BHT przerywa ten łańcuch już na etapie inicjacji – zanim uszkodzenie się rozprzestrzeni.

Skuteczność BHT można zwiększyć, łącząc go z synergistami: kwasem cytrynowym, fosforowym lub askorbinowym. Synergisty wiążą jony metali (np. żelaza), które katalizują utlenianie, dzięki czemu BHT działa wydajniej i w niższym stężeniu¹⁶. Analogicznie do witaminy E – której jest syntetycznym odpowiednikiem funkcjonalnym – BHT chroni nienasycone związki organiczne przed atakiem tlenu, zapobiegając zmianom zapachu, koloru i konsystencji preparatu¹⁷.

Jakie są dopuszczalne stężenia BHT i co reguluje jego stosowanie w UE?

W Unii Europejskiej stosowanie BHT w kosmetykach reguluje Rozporządzenie 2022/2195, które weszło w życie 1 lipca 2023 r. i dodało tę substancję do Załącznika III Rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. Ustalone limity to: 0,001% w płynach do płukania ust, 0,1% w pastach do zębów oraz 0,8% w pozostałych produktach pozostawianych na skórze i spłukiwanych¹⁸¹⁹. Podstawą tych limitów jest opinia SCCS z 2 grudnia 2021 r. (SCCS/1636/21)²⁰.

W żywności BHT jest dopuszczony jako dodatek (E321) i uznany za ogólnie bezpieczny (GRAS) przez FDA w USA – limit wynosi 0,02% zawartości tłuszczu lub oleju w produkcie spożywczym¹¹. W Kanadzie BHT jest regulowany przez listę dopuszczonych konserwantów, a produkty lecznicze bez recepty zawierające tę substancję muszą posiadać numer DIN lub NPN²¹.

Czy BHT jest bezpieczny? Co mówią badania i regulatorzy?

BHT w stężeniach stosowanych w produktach jest powszechnie uznawany za bezpieczny. Europejski Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) potwierdził to w 2021 r. dla kosmetyków przy wyżej wymienionych limitach²². Badanie karcynogenności przeprowadzone przez National Toxicology Program na szczurach i myszach nie wykazało działania rakotwórczego przy podaniu w paszy²³. Kompleksowa ocena bezpieczeństwa opublikowana w International Journal of Toxicology potwierdziła brak istotnego działania drażniącego, uczulającego ani fotouczulającego przy typowych stężeniach w kosmetykach²⁴.

Istnieją jednak pewne zastrzeżenia. Badania na zwierzętach – przy wysokich dawkach podawanych doustnie – wykazały wzrost masy wątroby i aktywności enzymów wątrobowych, a w niektórych eksperymentach obserwowano toksyczne zmiany w tkance płucnej po kontakcie ze skórą⁴²⁵. Wyniki te dotyczą dawek znacznie wyższych niż te, na jakie jesteśmy narażeni przez produkty codziennego użytku, i nie można ich bezpośrednio przekładać na człowieka. Amerykańska Konferencja Rządowych Higienistów Przemysłowych (ACGIH) klasyfikuje BHT jako substancję o umiarkowanym potencjale drażnienia dróg oddechowych u ludzi²⁶.

BHT znalazł się na unijnej liście priorytetowych potencjalnych substancji endokrynozakłócających (Grupa A). Dotychczasowe dane in silico i in vitro nie potwierdziły jednak tego działania; dalsze badania są w toku⁴. Zarówno FDA (USA), jak i Kanada prowadzą lub planują aktualizację oceny bezpieczeństwa BHT w żywności, uwzględniając najnowszy stan wiedzy naukowej²⁷²⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

BHT w stężeniach obecnych w lekach i kosmetykach jest dla większości osób bezpieczny. Są jednak sytuacje, w których warto zasięgnąć porady specjalisty przed wyborem lub kontynuowaniem stosowania produktu zawierającego tę substancję pomocniczą.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo BHT w dawkach wyższych niż te obecne w żywności nie zostało dostatecznie zbadane w tej grupie⁵.
• Po użyciu produktu zawierającego BHT zauważysz zaczerwienienie, pieczenie, wysypkę lub inne objawy podrażnienia skóry – choć rzadkie, izolowane reakcje skórne były opisywane³⁰.
• Masz choroby wątroby lub nerek – badania na zwierzętach przy wysokich dawkach wskazywały na wątrobę jako główny narząd docelowy; znaczenie kliniczne dla pacjentów z chorobami tych narządów nie zostało wyjaśnione⁴.
• Doświadczysz objawów ze strony dróg oddechowych (kaszel, duszność, świszczący oddech) po kontakcie z produktem zawierającym BHT w formie aerozolu lub proszku – substancja jest klasyfikowana jako potencjalny drażniący układ oddechowy²⁶.
• Stosujesz produkt z BHT przez długi czas i w dużych ilościach – np. rozległe powierzchnie skóry lub obszary uszkodzonej bariery skórnej. Ekspozycja jest wówczas wyższa niż zakładają standardowe oceny bezpieczeństwa.

Jeśli przypadkowo spożyjesz produkt zawierający BHT w ilości znacznie przekraczającej dawkę stosowaną w żywności (np. połknięcie dużej ilości kosmetyku), skontaktuj się z centrum kontroli zatruć lub udaj się na izbę przyjęć.

BHT w produktach aptecznych to przede wszystkim gwarant trwałości preparatu – jego obecność na etykiecie oznacza, że producent zadbał o ochronę składników aktywnych przed utlenianiem. Przy normalnym stosowaniu zgodnym z przeznaczeniem produktu nie musisz się nim niepokoić. Warto jednak czytać składy, jeśli należysz do grup ryzyka lub reagujesz na produkty z fenolowymi konserwantami. Farmaceuta w aptece chętnie pomoże Ci znaleźć alternatywę, jeśli masz wątpliwości co do konkretnego preparatu.