Białoporek brzozowy

Czym jest białoporek brzozowy i jak go rozpoznać?

Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina, dawniej Piptoporus betulinus) to grzyb nadrzewny należący do rodziny pniarkowatych. W Polsce spotykany jest pod kilkoma nazwami – huba brzozowa, pniarek brzozowy, żagiew brzozowa czy porek brzozowy. Od 2021 roku oficjalnie obowiązuje nazwa pniarek brzozowy, choć starsza – białoporek – wciąż jest powszechnie używana.

Grzyb rośnie wyłącznie na brzozach, zarówno żywych, jak i martwych. To cecha, która praktycznie uniemożliwia pomylenie go z innymi gatunkami. Owocniki osiągają od 5 do 30 cm szerokości i od 2 do 6 cm grubości. Przyrastają bokiem do pnia, tworząc charakterystyczny kształt poduszki lub półkola. Początkowo są białe lub żółtobiałe, z czasem ciemnieją i pokrywają się matową, złuszczającą się skórką. Miąższ jest biały, zwarty, a po wyschnięciu staje się korkowaty.

Białoporek jest grzybem jednorocznym – owocniki pojawiają się od wiosny do jesieni. Preferuje miejsca wilgotne i zacienione. W Polsce spotykamy go w każdym regionie kraju, od lasów po parki i obrzeża dróg.

Bogaty skład – co sprawia, że białoporek działa?

Skład chemiczny białoporka brzozowego jest wyjątkowo złożony. To właśnie różnorodność substancji bioaktywnych tłumaczy szerokie spektrum jego działania. Co ważne, badania wykazały, że ekstrakty z całego surowca działają skuteczniej niż pojedyncze, izolowane składniki – poszczególne związki wzmacniają nawzajem swoje działanie.

• Kwas betulinowy i betulina – triterpeny wykazujące działanie przeciwnowotworowe i przeciwzapalne; kwas betulinowy jest jednym z kluczowych składników odpowiedzialnych za cytotoksyczność wobec komórek rakowych.
• Piptamina – naturalny antybiotyk zawarty w grzybie, skuteczny m.in. wobec Escherichia coli.
• Polisacharydy (1,3)-β-D-glukany – substancje o działaniu immunostymulującym, przeciwnowotworowym i hamującym angiogenezę (tworzenie naczyń krwionośnych odżywiających guzy); sugeruje się też ich wpływ na obniżenie cholesterolu i redukcję masy ciała.
• Ergosterol i jego nadtlenek – wykazują działanie immunostymulujące i przeciwnowotworowe; ergosterol jest też prekursorem kortyzolu, hormonu o działaniu przeciwzapalnym.
• Antyoksydanty – tokoferole (witamina E), kwas askorbinowy (witamina C), β-karoten i likopen chronią komórki przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki.
• Kwasy terpenowe (m.in. kwasy poliporenowe A, B, C) – wykazują działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne.
• Związki indolowe – l-tryptofan i 5-hydroksy-l-tryptofan to prekursory serotoniny i melatoniny, co może mieć korzystny wpływ na sen i nastrój.
• Kwasy tłuszczowe – dominują nienasycone (ok. 78%), głównie kwas linolowy i linolenowy.

Jakie właściwości zdrowotne wykazuje białoporek brzozowy?

Badania naukowe prowadzone z użyciem ekstraktów wodnych, etanolowych, metanolowych i eterowych potwierdzają wiele właściwości, które medycyna ludowa przypisywała temu grzybowi od stuleci.

Działanie immunostymulujące i przeciwzapalne
Ekstrakty z białoporka nasilają fagocytozę w granulocytach – komórkach układu odpornościowego – nawet o 158%. Fagocytoza to mechanizm, dzięki któremu komórki odpornościowe „pochłaniają” i niszczą patogeny. Związki triterpenowe zawarte w grzybie hamują aktywność czynników prozapalnych, co potwierdzono zarówno w badaniach laboratoryjnych, jak i na zwierzętach.

Działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe
Wyciągi z białoporka wykazują aktywność wobec szerokiego spektrum drobnoustrojów. Badania potwierdziły ich skuteczność m.in. wobec:

• Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty)
• Escherichia coli
• Pseudomonas aeruginosa
• Candida albicans
• Mycobacterium smegmatis i Aspergillus fumigatus

W badaniach in vitro ekstrakt wodny z białoporka po 12 godzinach inkubacji częściowo inaktywował wirusa krowianki i hamował jego replikację w komórkach w 80%. W badaniach na zwierzętach ekstrakty wodne, etanolowe i eterowe chroniły myszy przed śmiertelnym zakażeniem wirusem kleszczowego zapalenia mózgu – przy czym działanie było przede wszystkim profilaktyczne.

Potencjalne działanie przeciwnowotworowe
To jeden z najbardziej intensywnie badanych kierunków. Ekstrakty z białoporka wykazały cytotoksyczność (zdolność niszczenia komórek nowotworowych) wobec komórek:

• raka tarczycy (FTC238)
• raka piersi (T47D)
• neuroblastomy (SK-N-AS)
• raka krtani (Hep-2)
• raka szyjki macicy (HeLa)
• raka płuc (A549) i gruczolakoraka okrężnicy (HT-29)

Co istotne, nawet najmniejsze badane stężenia ekstraktu powodowały statystycznie istotny spadek żywotności komórek nowotworowych, przy jednoczesnym braku toksyczności wobec zdrowych komórek. Badania na zwierzętach wykazały też, że ekstrakty hamują metaloproteazy – enzymy biorące udział w tworzeniu przerzutów nowotworowych.

Inne udokumentowane działania
Ekstrakty alkaliczne z białoporka hamują enzym konwertujący angiotensynę I – mechanizm działania leków obniżających ciśnienie tętnicze. Wyciągi etanolowe hamują aktywność acetylocholinoesterazy, co może mieć znaczenie w kontekście choroby Alzheimera (podobny mechanizm mają leki stosowane w tej chorobie). Ekstrakty wykazują też działanie antyadhezyjne wobec Campylobacter jejuni – bakterii wywołującej biegunki i zapalenie jelit.

Jak stosować białoporek brzozowy?

W tradycyjnym lecznictwie białoporek stosowano w stężeniu 3–5% odwarów, spożywając je 2–3 razy dziennie po 100–150 ml. Ważne: różne metody przygotowania dają różne stężenia substancji czynnych, co wpływa na działanie preparatu.

Odwar – łyżkę rozdrobnionego grzyba zalewa się 200 ml letniej wody, pozostawia na noc do namoknięcia, rano doprowadza do wrzenia i gotuje około 5 minut, po czym parzy jeszcze 20 minut i odcedza. Pije się po kilka łyków kilkukrotnie dziennie przed jedzeniem.

Macerat – 1 część rozdrobnionego grzyba zalewa się 5 częściami przegotowanej wody o temperaturze około 50°C, przykrywa i pozostawia na dwie doby. Spożywa się do 3 szklanek dziennie.

Nalewka – 1 część grzyba zalewa się 5 częściami alkoholu 60%, odstawia na co najmniej 14 dni, następnie filtruje. Przyjmuje się do 3 razy dziennie po 15 ml.

Kto powinien zachować ostrożność?

Białoporek uznawany jest za grzyb niejadalny – ze względu na gorzki smak może podrażniać żołądek i jelita. Osoby ze wrażliwym przewodem pokarmowym powinny zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu preparatów z tego grzyba.

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – nie powinny stosować białoporka ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa.
• Osoby przyjmujące leki na receptę – brak danych o interakcjach nie oznacza ich braku; stosowanie powinno być konsultowane ze specjalistą.
• Osoby z chorobami przewodu pokarmowego – działanie drażniące może nasilać objawy.

Brak jest ustalonych, bezpiecznych dawek dla człowieka. Dlatego stosowania białoporka nie należy podejmować samodzielnie – szczególnie w przypadku poważnych schorzeń.

Podsumowanie

Białoporek brzozowy to jeden z ciekawszych grzybów leczniczych dostępnych w polskiej przyrodzie. Jego bogaty skład – od kwasu betulinowego przez polisacharydy po związki indolowe – tłumaczy szerokie spektrum działania potwierdzanego w badaniach laboratoryjnych. W fitoterapii stosuje się go wspomagająco przy obniżonej odporności, zakażeniach pasożytniczych, boreliozie i jako uzupełnienie kuracji onkologicznych. Preparaty z białoporka dostępne są w postaci suszonej, krojonej, nadającej się do przygotowania odwarów, maceratów i nalewek. Pamiętaj jednak, że wyniki badań in vitro to obiecujący punkt wyjścia, a nie gotowy protokół leczenia – białoporek wspiera zdrowie, ale nie zastępuje medycyny konwencjonalnej.