Menu

Surowce roślinne

Barwinek pospolity

Barwinek pospolity (Vinca minor) to roślina lecznicza znana przede wszystkim z zawartości winkaminy – indolowego alkaloidu stanowiącego 25–65% wszystkich alkaloidów indolowych rośliny. Wyciąg z barwinka pospolitego od wieków stosowany był w europejskiej medycynie ludowej przy zaburzeniach pamięci, zawrotach głowy i bólach głowy. Winkamina zwiększa mózgowy przepływ krwi i poprawia wykorzystanie tlenu przez mózg. Jej syntetyczna pochodna – winpocetyna – jest zarejestrowanym lekiem w Europie. Barwinek obniża ciśnienie krwi, dlatego nie należy go łączyć z lekami hipotensyjnymi ani stosować przy niskim ciśnieniu. Roślina jest przeciwwskazana w ciąży i podczas karmienia piersią.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie alkaloidów zawiera barwinek pospolity i który z nich jest najważniejszy?
Na co tradycyjnie i współcześnie stosuje się wyciąg z barwinka?
Jakie są potwierdzone działania winkaminy i winpocetyny na mózg?
Kiedy barwinek jest niebezpieczny i z jakimi lekami wchodzi w interakcje?
Kto absolutnie powinien unikać barwinka pospolitego?

Co to jest barwinek pospolity i jakie substancje aktywne zawiera?

Barwinek pospolity (Vinca minor L.) to wieloletnia roślina z rodziny toinowatych (Apocynaceae), od dawna stosowana w europejskiej medycynie ludowej przy dolegliwościach mózgowych i zaburzeniach pamięci⁹. Jej siła tkwi w wyjątkowo bogatym składzie alkaloidów indolowych – zidentyfikowano ich ponad 50, a łącznie stanowią one 0,15–1,4% suchej masy rośliny¹.

Najważniejszym z nich jest winkamina – odpowiada za 25–65% wszystkich alkaloidów indolowych w roślinie i uznawana jest za główny składnik farmakologicznie czynny¹¹⁰. Obok winkaminy w liściach barwinka znajdziemy winkaminę, winkinę, apowinkaminę i winkadyforminę, a także winkrystynę i winblastynę – alkaloidy znane z działania hamującego podziały komórkowe¹¹. Roślina zawiera też flawonoidy (m.in. glikozydy kemferolu i kwercetyny), garbniki, irydy oraz kwasy fenolowe, takie jak kwas chlorogenowy¹²¹³.

Wyciąg z barwinka pospolitego to forma, w jakiej substancje aktywne rośliny trafiają do preparatów – standaryzowany na zawartość winkaminy lub innych alkaloidów.

Jak działa winkamina – główny alkaloid barwinka?

Winkamina rozszerza naczynia krwionośne mózgu, zwiększa mózgowy przepływ krwi i poprawia pobieranie glukozy przez niedokrwioną tkankę mózgową². Działa też hipotensyjnie (obniża ciśnienie tętnicze), spazmolitycznie (rozkurcza mięśnie gładkie) oraz hipoglikemicznie (obniża poziom glukozy we krwi)².

Wykazuje właściwości neuroprotekcyjne – chroni komórki nerwowe przed skutkami niedotlenienia¹⁴. W jednym badaniu z podwójną ślepą próbą winkamina przyniosła korzyści pacjentom z chorobą Alzheimera; w innym, otwartym badaniu takich efektów nie potwierdzono⁴. Klinicznie stosuje się ją w zaburzeniach krążenia mózgowego, zaburzeniach pamięci i bólach głowy³.

Winkamina a winpocetyna – czym się różnią? Winkamina to naturalny alkaloid z liści barwinka pospolitego. Winpocetyna (etyl-apowinkaminat) to jej półsyntetyczna pochodna – otrzymywana w laboratorium z winkaminy. W Europie winpocetyna jest zarejestrowanym lekiem stosowanym przy zaburzeniach krążenia mózgowego; w USA dostępna jest jako suplement diety. Działa rozszerzająco na naczynia, przeciwzakrzepowo i poprawia pamięć. W badaniach z podwójną ślepą próbą potwierdzono jej skuteczność w otępieniu naczyniowym. Typowa dawka stosowana w badaniach to 15 mg 1–3 razy dziennie z posiłkiem – spożywanie z jedzeniem poprawia wchłanianie⁴¹⁵.

Jakie właściwości i tradycyjne zastosowania ma barwinek pospolity?

Europejska medycyna ludowa sięgała po barwinek przy dolegliwościach serca, układu nerwowego, przewodu pokarmowego i nadmiernym krwawieniu miesiączkowym¹⁶. Zawarte w roślinie garbniki działają ściągająco i przeciwzapalnie – stąd tradycyjne stosowanie jako płukanki przy bólach gardła, zapaleniu migdałków i aftozach jamy ustnej¹⁷. Flawonoidy i garbniki wykazują też słabe działanie przeciwbakteryjne¹⁸.

W tradycji zielarskiej barwinek stosowano przy biegunkach, upławach, krwawieniu z dziąseł, krwawieniu z nosa i wrzodach – jako preparat o właściwościach ściągających i hemostatycznych¹⁹. Związki gorzkie zawarte w roślinie pobudzają gruczoły trawienne (wątrobę, pęcherzyk żółciowy, trzustkę), wspierając trawienie i wchłanianie żelaza²⁰.

Obszar zastosowania	Mechanizm / składnik aktywny	Poziom dowodów
Otępienie naczyniowe	Winpocetyna – wazodylatacja, działanie przeciwzakrzepowe	Badania z podwójną ślepą próbą⁴
Choroba Alzheimera	Winkamina – zwiększenie mózgowego przepływu krwi	Jedno badanie z podwójną ślepą próbą⁴
Niedosłuch starczy (presbyacusis)	Winpocetyna 60 mg/dobę – poprawa ukrwienia ucha wewnętrznego	Jedno badanie z podwójną ślepą próbą⁴
Szumy uszne (tinnitus)	Winkamina / winpocetyna – poprawa przepływu w uchu wewnętrznym	Badania wstępne²¹
Jaskra przewlekła	Browinkamina (pochodna winpocetyny)	Jedno badanie z podwójną ślepą próbą⁴
Afty, ból gardła	Garbniki – działanie ściągające i przeciwzapalne	Tradycja zielarska¹⁷
Biegunka, nadmierne krwawienie miesiączkowe	Garbniki – działanie ściągające	Tradycja zielarska²¹

Jakie działania niepożądane i zagrożenia wiążą się z barwinkiem?

Cały barwinek pospolity – w odróżnieniu od wyizolowanej winpocetyny – jest uznawany za preparat niebezpieczny przy nieodpowiednim stosowaniu²². Może powodować nudności, wymioty i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a przy dużych dawkach – uszkodzenie nerwów, nerek i wątroby⁶. Bardzo duże ilości mogą wywołać niebezpiecznie niskie ciśnienie tętnicze⁶.

Winpocetyna jako wyizolowany związek jest na ogół dobrze tolerowana, ale i ona może wywoływać działania niepożądane:

bóle głowy i zaburzenia snu²³
uderzenia gorąca, wysypka skórna²⁴
dolegliwości żołądkowo-jelitowe (najlepiej przyjmować z posiłkiem)²⁴
niskie ciśnienie krwi²³
spadek liczby białych krwinek (leukopenia)²³

Badania na zwierzętach przeprowadzone przez Komisję E sugerowały też możliwe działanie immunosupresyjne całej rośliny, choć efektu tego nie zaobserwowano w badaniach klinicznych samej winpocetyny²⁴.

Interakcje z lekami – ważne ostrzeżenie: Barwinek pospolity i winpocetyna obniżają ciśnienie krwi. Łączenie ich z lekami hipotensyjnymi (np. kaptoprylem, enalapryl, losartanem, walsartanem, diltiazemem, amlodypiną, hydrochlorotiazydem, furosemidem) może spowodować nadmierne obniżenie ciśnienia⁵. Winpocetyna może też wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (przeciwkrzepliwymi), nasilając ryzyko krwawień²⁵. Przed planowaną operacją należy odstawić barwinek co najmniej 2 tygodnie wcześniej⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Barwinek pospolity i jego wyciągi nie są preparatami do swobodnego stosowania – przed użyciem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

przyjmujesz leki na nadciśnienie – ryzyko nadmiernego spadku ciśnienia⁵
stosujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe²⁵
masz niskie ciśnienie krwi (hipotonia) – barwinek może je jeszcze obniżyć⁷²⁶
chorujesz na nerki lub wątrobę⁸
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – barwinek jest przeciwwskazany²⁵²⁶
masz zaparcia – działanie ściągające rośliny może je nasilić⁷
planujesz operację w ciągu najbliższych 2 tygodni⁷

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie (112), jeśli po przyjęciu preparatu z barwinkiem wystąpią: gwałtowny spadek ciśnienia (zawroty głowy, omdlenie, bladość), silne wymioty, objawy uszkodzenia wątroby (żółtaczka, silny ból brzucha) lub nerek (znaczne zmniejszenie ilości moczu, obrzęki). W razie podejrzenia zatrucia barwinkiem możesz też skontaktować się z Centrum Informacji Toksykologicznej.

Pamiętaj, że dla barwinka pospolitego jako całej rośliny nie ustalono bezpiecznego zakresu dawkowania – nie ma wystarczających danych naukowych, aby rekomendować konkretne dawki²⁷. Zawsze postępuj zgodnie z zaleceniami producenta preparatu i konsultuj stosowanie ze specjalistą.

Barwinek pospolity to roślina o fascynującym składzie chemicznym i długiej historii stosowania w medycynie europejskiej. Jeśli rozważasz suplementację wyciągiem z barwinka lub preparatem zawierającym winpocetynę, omów to z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie ważne jest to przy równoczesnym stosowaniu leków na ciśnienie lub krzepnięcie krwi. Stosuj preparaty wyłącznie zgodnie z zaleceniami, nie przekraczaj rekomendowanych dawek i nie traktuj barwinka jako zamiennika leczenia przepisanego przez lekarza.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest barwinek pospolity i czym różni się od barwinka różowego?

Barwinek pospolity (Vinca minor) to europejska roślina lecznicza z rodziny toinowatych, bogata w alkaloid winkaminę. Barwinek różowy (Catharanthus roseus, dawniej Vinca rosea) to odrębny gatunek z Madagaskaru – nie należy ich mylić, choć oba należą do tej samej rodziny botanicznej²².

Na co działa winkamina z barwinka pospolitego?

Winkamina zwiększa mózgowy przepływ krwi, poprawia pobieranie glukozy przez niedokrwioną tkankę mózgową i działa neuroprotekcyjnie. Stosuje się ją przy zaburzeniach krążenia mózgowego, zaburzeniach pamięci, zawrotach głowy i bólach głowy²³.

Czym jest winpocetyna i jaki ma związek z barwinkiem?

Winpocetyna (etyl-apowinkaminat) to półsyntetyczna pochodna winkaminy – otrzymywana laboratoryjnie z alkaloidów barwinka pospolitego. W Europie jest zarejestrowanym lekiem, w USA dostępna jako suplement diety. W badaniach z podwójną ślepą próbą wykazała korzyści w otępieniu naczyniowym⁴²⁸.

Jaka dawka winpocetyny była stosowana w badaniach klinicznych?

W większości badań stosowano 15 mg winpocetyny 1–3 razy dziennie, przyjmowanej z posiłkiem – spożywanie z jedzeniem poprawia jej wchłanianie¹⁵. Dawka 60 mg dziennie była badana przy niedosłuchu starczym⁴.

Czy barwinek pospolity można stosować w ciąży?

Nie – barwinek pospolity jest przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią. Wpływa na krążenie i stwarza ryzyko dla płodu i noworodka²⁵²⁶.

Czy barwinek wchodzi w interakcje z lekami na ciśnienie?

Tak – barwinek obniża ciśnienie tętnicze, więc łączenie go z lekami hipotensyjnymi (np. kaptoprylem, losartanem, amlodypiną, furosemidem) może spowodować niebezpieczne nadmierne obniżenie ciśnienia. Należy poinformować lekarza o stosowaniu jakichkolwiek preparatów z barwinka⁵.

Czy barwinek pospolity jest bezpieczny dla nerek i wątroby?

Nie – przy nieodpowiednim stosowaniu barwinek może uszkadzać nerki i wątrobę. Osoby z chorobami tych narządów powinny bezwzględnie unikać preparatów z całej rośliny⁶⁸.

Czy barwinek pomaga na szumy uszne (tinnitus)?

Wstępne badania sugerują, że winkamina i winpocetyna mogą łagodzić szumy uszne związane z niedostatecznym ukrwieniem ucha wewnętrznego, jednak dowody są ograniczone i mają charakter wstępny²¹.

Czy barwinek można stosować zewnętrznie?

W tradycji zielarskiej napar z barwinka stosowano jako płukankę przy bólach gardła, zapaleniu migdałków i aftach jamy ustnej oraz jako okład na rany – garbniki działają ściągająco i łagodzą stan zapalny¹⁷¹⁹.

Jak przygotować napar z barwinka pospolitego?

Tradycyjnie stosuje się 1–2 łyżeczki suszonych liści na filiżankę wrzącej wody, parzy się przez 10–15 minut i pije do 3 filiżanek dziennie. Tynktura ze świeżych liści podawana jest w dawce 1–3 kropel do 3 razy dziennie²⁹. Pamiętaj jednak, że nie ma wystarczających danych naukowych potwierdzających, czy napar lub tynktura dostarczają tyle składników aktywnych, co standaryzowane preparaty z winpocetyny¹⁵.

Czy barwinek może działać jak lek przeciwnowotworowy?

Alkaloidy barwinka pospolitego – winkrystyna i winblastyna – wiążą tubulinę i hamują podział komórek, wykazując działanie cytostatyczne¹¹. Są to jednak dane z badań laboratoryjnych (in vitro); nie należy traktować barwinka jako preparatu przeciwnowotworowego – leki cytostatyczne stosowane w onkologii to substancje ściśle kontrolowane, podawane pod nadzorem lekarza.

Czy barwinek pospolity nadaje się dla osób z niskim ciśnieniem?

Nie – barwinek obniża ciśnienie tętnicze, dlatego jest wyraźnie przeciwwskazany u osób z hipotensją (klinicznie niskim ciśnieniem krwi)⁷²⁶.

Czy barwinek pospolity wpływa na układ odpornościowy?

Badania na zwierzętach przeprowadzone przez Komisję E sugerowały możliwe działanie immunosupresyjne całej rośliny. Efektu tego nie zaobserwowano jednak w badaniach klinicznych samej winpocetyny²⁴.

Barwinek w historii medycyny europejskiej

Barwinek pospolity był jedną z roślin leczniczych stosowanych w europejskiej medycynie ludowej na długo przed odkryciem jego składu chemicznego. Używano go przy dolegliwościach serca, układu nerwowego i krwawieniach – właściwości ściągające i hemostatyczne rośliny były cenione przy krwawieniu z nosa, dziąseł i nadmiernym krwawieniu miesiączkowym¹⁹. Zielarz Nicholas Culpeper opisywał barwinek jako środek „wiążący” i „tonizujący”³⁰. Dopiero w XX wieku wyizolowanie winkaminy i jej półsyntetycznej pochodnej – winpocetyny – pozwoliło zrozumieć mechanizm działania rośliny na poziomie molekularnym i otworzyło drogę do jej zastosowania w neurologii klinicznej¹⁰.

Barwinek a rodzina Apocynaceae – rośliny o potężnym działaniu

Barwinek pospolity należy do rodziny toinowatych (Apocynaceae) – grupy roślin słynącej z wyjątkowo silnych i często toksycznych substancji czynnych. Do tej samej rodziny należą m.in. oleander, rauwolfia (źródło rezerpiny stosowanej w nadciśnieniu) oraz barwinek różowy (Catharanthus roseus), z którego pozyskuje się winkrystynę i winblastynę – leki cytostatyczne stosowane w onkologii³¹. Ta botaniczna „bliskość” tłumaczy, dlaczego barwinek pospolity, mimo swojej niepozorności, zawiera ponad 50 alkaloidów o silnym działaniu farmakologicznym i wymaga ostrożności w stosowaniu⁹.

Winpocetyna – lek czy suplement?

Status winpocetyny różni się w zależności od kraju. W Europie, w tym w Polsce, winpocetyna jest zarejestrowanym lekiem stosowanym przy zaburzeniach krążenia mózgowego²⁸. W Stanach Zjednoczonych przez lata była dostępna jako suplement diety, jednak Food and Drug Administration (FDA) zakwestionowała tę klasyfikację ze względu na jej farmakologiczne działanie. Niezależnie od statusu regulacyjnego, winpocetyna wykazała w badaniach z podwójną ślepą próbą korzyści w otępieniu naczyniowym i może poprawiać funkcje poznawcze u osób starszych⁴. Jako lek podlega w Polsce ścisłym regulacjom dotyczącym dawkowania i wskazań – nie stosuj jej bez konsultacji z lekarzem.