Argania żelazna

Czym jest argania żelazna i skąd pochodzi olej arganowy?

Argania żelazna (Argania spinosa) to wiecznie zielone drzewo endemiczne dla południowo-zachodniej części Maroka. Z nasion jego owoców tłoczy się olej arganowy – surowiec znany w tradycyjnej medycynie berberyjskiej od co najmniej VIII–IX wieku⁹. Ibn Al Bajtar, XIII-wieczny arabski botanik i farmaceuta, jako jeden z pierwszych opisał drzewo i jego olej w swoim encyklopedycznym dziele¹⁰. Tradycyjnie olej stosowano zewnętrznie przy schorzeniach skóry – trądziku, egzemie, łuszczycy, oparzeniach – oraz doustnie przy dolegliwościach sercowo-naczyniowych, reumatycznych i trawiennych¹¹¹².

Współcześnie olej arganowy dostępny jest w dwóch postaciach: kosmetycznej (tłoczony na zimno, bez zapachu) i spożywczej (prażony, z wyraźnym aromatem). Tylko olej spożywczy nadaje się do doustnego stosowania w celach zdrowotnych – olej kosmetyczny przeznaczony jest wyłącznie do użytku zewnętrznego¹³.

Co zawiera olej arganowy – skład i składniki aktywne

Olej arganowy w ok. 99% składa się z trójglicerydów, a jego wyjątkowość tkwi w tym, że aż 80% wszystkich kwasów tłuszczowych to kwasy nienasycone¹⁴. Dominują kwas oleinowy (omega-9, ok. 43–49%) i kwas linolowy (omega-6, ok. 29–36%) – ten drugi pomaga utrzymać naturalną barierę skóry i ogranicza utratę wody przez naskórek¹⁵¹⁶. Kwas linolowy stymuluje też produkcję prostaglandyny-1, co może korzystnie wpływać na stan naczyń krwionośnych i układu ruchu¹⁵.

Poza frakcją lipidową olej zawiera bogaty zestaw składników bioaktywnych:

• Tokoferole (witamina E) – łącznie ok. 637 mg/kg, z czego α-tokoferol stanowi ~69%, β-tokoferol ~16%, γ-tokoferol ~13%, δ-tokoferol ~2%. Zawartość jest prawie dwukrotnie wyższa niż w oliwie z oliwek. γ-tokoferol chroni komórki przed wolnymi rodnikami azotowymi – funkcja, której nie spełnia α-tokoferol¹.
• Fitosterole – łącznie ok. 295 mg/100 g, w tym schottenol (~142 mg/100 g) i spinasterol (~115 mg/100 g). Ta kombinacja steroli jest rzadka wśród olejów roślinnych i wiąże się z działaniem obniżającym cholesterol³.
• Skwalen – ok. 310 mg/100 g; uznawany za związek ochronny wobec stresu oksydacyjnego skóry i potencjalnie kardioprotekcyjny².
• Triterpeny – tirukallol (~27,9%), β-amyryna (~27,3%), butyrospermol (~18%), lupeol (~7%); wykazują działanie odpowiednio: wspomagające gojenie, ochronne dla skóry, przeciwzapalne i antyseptyczne¹⁷.
• Polifenole i kwasy fenolowe – łącznie ok. 3263 µg/kg, w tym kwas ferulowy (3147 µg/kg), wanilinowy (67 µg/kg), syringowy (37 µg/kg) i tyrozol (12 µg/kg)¹⁸.
• Karotenoidy, koenzym Q10 i melatonina – dodatkowe antyoksydanty obecne w oleju¹⁴¹⁹.

Saponiny zawarte w drzewie arganowym wykazują działanie ochronne wobec grzybów, bakterii i pierwotniaków, a tokoferole wspólnie z saponinami pomagają odbudować wodno-lipidową barierę skóry i łagodzić stany zapalne²⁰²¹.

Jak olej arganowy wpływa na skórę – nawilżenie, elastyczność i starzenie?

Spośród wszystkich zastosowań oleju arganowego to właśnie działanie na skórę ma najlepsze poparcie w badaniach klinicznych. W badaniu z udziałem 60 kobiet po menopauzie zarówno doustne spożycie 25 ml oleju dziennie, jak i aplikacja ok. 10 kropli na skórę codziennie przez 60 dni prowadziły do istotnej poprawy nawilżenia i elastyczności skóry⁶. Kwas linolowy utrzymuje barierę naskórkową i ogranicza przeznaskórkową utratę wody, a witamina E neutralizuje wolne rodniki odpowiedzialne za przyspieszone starzenie komórek¹⁶²².

Fitosterole – zwłaszcza rzadki D-7 stigmasterol – wraz z triterpenami przyczyniają się do pielęgnacji skóry zmienionej chorobowo, wspomagania gojenia ran i łagodzenia podrażnień²¹²³. Badania na zwierzętach wykazały przyspieszenie gojenia oparzeń drugiego stopnia po miejscowym stosowaniu oleju arganowego – jednak dane z badań klinicznych na ludziach w tym zakresie są jeszcze ograniczone²⁴²⁵. Tradycyjne zastosowanie przy trądziku, egzemie i łuszczycy jest poparte głównie obserwacjami klinicznymi i danymi przedklinicznymi²⁶.

Czy olej arganowy wpływa na cholesterol i zdrowie serca?

Tak – i jest to jeden z lepiej udokumentowanych efektów doustnego stosowania. Systematyczny przegląd badań randomizowanych wykazał, że spożywanie oleju arganowego przez co najmniej dwa tygodnie istotnie obniżało poziom cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i trójglicerydów, a jednocześnie podwyższało ochronny cholesterol HDL⁴. Jedno z badań z randomizacją (opublikowane w Journal of Clinical Nutrition) wykazało, że regularne spożywanie oleju arganowego obniżało LDL bardziej niż oliwa z oliwek u zdrowych dorosłych²⁷.

Za ten efekt odpowiadają przede wszystkim nienasycone kwasy tłuszczowe, fitosterole i polifenole. W badaniu klinicznym z udziałem pacjentów z niewydolnością nerek leczonych hemodializą suplementacja olejem arganowym poprawiała wskaźniki lipidowe (Chol/HDL, LDL/HDL, TG/HDL) i zmniejszała markery stresu oksydacyjnego²⁸. Warto jednak podkreślić, że dostępne próby kliniczne są zazwyczaj małe liczebnie, a mechanizmy kardioprotekcji wymagają dalszego potwierdzenia²⁹.

Czy olej arganowy pomaga przy bólu stawów?

Wstępne wyniki badań klinicznych są obiecujące. W randomizowanym badaniu kontrolowanym z udziałem 100 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego spożycie 30 ml oleju arganowego dziennie przez 8 tygodni istotnie zmniejszało ból i sztywność oraz poprawiało dystans marszu w porównaniu z grupą kontrolną⁵. Inne badanie kliniczne wykazało, że u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów i współistniejącym zespołem metabolicznym suplementacja olejem arganowym poprawiała nie tylko wskaźniki bólowe (skala WOMAC, VAS, indeks Lequesne’a), ale też profil lipidowy i nieznacznie obniżała ciśnienie krwi oraz glikemię³⁰. Działanie to przypisuje się właściwościom przeciwzapalnym kwasów tłuszczowych i polifenoli.

Jakie są wstępne dane o innych właściwościach oleju arganowego?

Badania in vitro i na zwierzętach wskazują na kilka dodatkowych kierunków działania oleju arganowego, jednak żaden z nich nie został jeszcze potwierdzony w dużych badaniach klinicznych na ludziach. Należy traktować je jako wstępne przesłanki, nie udowodnione korzyści:

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olej arganowy jest ogólnie dobrze tolerowany, jednak w określonych sytuacjach warto skonsultować jego stosowanie ze specjalistą. Bezwzględnie porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, acenokumarol) – witamina E może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień⁷.
• Masz alergię na orzechy drzewne – olej arganowy pochodzi z orzechów i może wywołać reakcję alergiczną; zgłaszano przypadki kontaktowego zapalenia skóry z objawami takimi jak wysypka, zaczerwienienie i swędzenie⁸.
• Przyjmujesz leki hipotensyjne lub przeciwcukrzycowe – doustne stosowanie oleju może wpływać na ciśnienie krwi i glikemię³⁰.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa doustnego stosowania w tych grupach.
• Masz choroby wątroby lub nerek – metabolizm olejów roślinnych może być zaburzony; w badaniach klinicznych u pacjentów hemodializowanych obserwowano korzystne efekty, ale decyzję o suplementacji należy podjąć z lekarzem²⁸.

Jeśli po nałożeniu oleju na skórę pojawi się wysypka, zaczerwienienie lub uczucie pieczenia – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub lekarzem pierwszego kontaktu.

Olej arganowy to wartościowy surowiec, który najlepiej sprawdza się jako uzupełnienie zbilansowanej diety i pielęgnacji skóry – nie zastępuje leczenia farmakologicznego. Przy zewnętrznym stosowaniu wystarczy kilka kropli na oczyszczoną skórę twarzy rano lub wieczorem. W celach spożywczych wybieraj olej spożywczy (prażony), a nie kosmetyczny. Zanim zdecydujesz się na regularne doustne stosowanie jako suplement, omów to z lekarzem lub farmaceutą – zwłaszcza jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe.