Anacyclus pyrethrum

Czym jest Anacyclus pyrethrum i skąd pochodzi?

Bertram, znany pod łacińską nazwą Anacyclus pyrethrum, to roślina z rodziny astrowatych, która wyglądem przypomina rumianek – ma białe kwiaty z żółtym środkiem, choć płatki bywają fioletowe lub różowawe od spodu. Rośnie dziko w Maroku, Algierii i Hiszpanii, a introdukowana jest m.in. w Indiach, Francji, Niemczech i Polsce. W handlu spotykamy ją pod różnymi nazwami: akarkara, bertram lekarski, pierściennik lekarski czy hiszpański rumianek.

Najcenniejszą częścią rośliny jest korzeń – zbierany, suszony i przetwarzany na proszek lub wyciąg. Ma charakterystyczny, ostry, korzenny smak i powoduje wyraźne pieczenie w ustach. To właśnie ta drażniąca właściwość odpowiada za jeden z głównych efektów terapeutycznych – pobudzenie wydzielania śliny.

Roślina ma długą historię w medycynie tradycyjnej. W Europie popularyzowała ją już w średniowieczu Hildegarda z Bingen, która uważała bertram za fundament dobrego samopoczucia. W ajurwedzie i medycynie Unani (tradycyjnej medycynie sufickiej) stosowano go przede wszystkim dla wsparcia układu pokarmowego, funkcji rozrodczych i nerwowych.

Co zawiera korzeń bertramu?

Korzeń Anacyclus pyrethrum jest bogaty w różnorodne związki bioaktywne, co tłumaczy jego szerokie spektrum działania. Do najważniejszych składników należą:

• Alkilamidy (m.in. pellitoryna i anacyklamid) – odpowiadają za właściwości stymulujące, przeciwbólowe i drażniące; uważa się je za kluczowe substancje aktywne korzenia.
• Inulina – polisacharyd stanowiący 33–55% suchej masy korzenia; wspiera florę jelitową i wykazuje właściwości immunomodulujące.
• Taniny i polifenole – działają antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie.
• Flawonoidy – wykazują właściwości ochronne wobec komórek.
• Olejki eteryczne – nadają roślinie charakterystyczny aromat i zapewniają działanie antyseptyczne.

W produktach aptecznych dostępny jest głównie wyciąg z korzenia Anacyclus pyrethrum – standaryzowany na zawartość alkilamidów, co zapewnia powtarzalność działania. Metoda ekstrakcji ma znaczenie: ekstrakty alkoholowo-wodne są szczególnie bogate w frakcje bioaktywne.

Jakie właściwości przypisuje się bertramowi?

Tradycyjna medycyna i badania przedkliniczne wskazują na szereg potencjalnych właściwości wyciągu z korzenia bertramu. Warto jednak pamiętać, że większość dowodów pochodzi z badań na zwierzętach lub z modeli laboratoryjnych – klinicznych badań na ludziach jest jak dotąd niewiele.

• Działanie sialagogiczne – korzeń bertramu drażni błony śluzowe jamy ustnej, co pobudza wydzielanie śliny. Tradycyjnie stosowany jako płukanka przy bólu zęba, suchości jamy ustnej i problemach z wydzielaniem śliny.
• Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze – ekstrakty wykazują aktywność wobec bakterii i grzybów, co może mieć znaczenie w infekcjach jamy ustnej, gardła i skóry.
• Właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe – badania na zwierzętach potwierdzają hamowanie stanu zapalnego i działanie analgetyczne; stosowany miejscowo w pastach i maściach przy bólach stawów, dnie moczanowej i neuralgii.
• Wsparcie męskiej gospodarki hormonalnej – w badaniach na szczurach wyciąg z korzenia poprawiał parametry nasienia (liczebność, ruchliwość, żywotność plemników), poziom testosteronu i hormonu luteinizującego.
• Wsparcie funkcji poznawczych i pamięci – badania na gryzoniach wykazały poprawę zdolności uczenia się i zapamiętywania po podaniu ekstraktu z korzenia bertramu.
• Działanie immunostymulujące – polisacharydy zawarte w korzeniu (głównie inulina) stymulują aktywność układu odpornościowego.
• Właściwości antykonwulsyjne i neuroprotekcyjne – ekstrakty wykazywały działanie ochronne wobec neuronów i zmniejszały nasilenie napadów w modelach zwierzęcych padaczki.
• Wsparcie układu pokarmowego – tradycyjnie stosowany przy niestrawności, wzdęciach, zaburzeniach wchłaniania i jako środek poprawiający trawienie.

Jak stosować bertram? Dostępne formy i dawkowanie

W aptekach i sklepach zielarskich bertram dostępny jest w kilku formach. Najczęściej spotykaną jest wyciąg z korzenia Anacyclus pyrethrum – standaryzowany ekstrakt w kapsułkach lub proszek do samodzielnego przygotowania naparu. Zmielony korzeń bertramu można też znaleźć jako przyprawę lub dodatek do mieszanek ziołowych.

Orientacyjne sposoby stosowania na podstawie tradycji i dostępnych danych:

• Napar (herbata) – ½–1 łyżeczkę proszku lub 1 łyżeczkę ciętego korzenia zalać szklanką wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Spożywać 1–2 razy dziennie.
• Proszek – 1 płaską łyżeczkę mielonego korzenia wymieszać z niewielką ilością ciepłej wody lub miodu. Stosować 1–2 razy dziennie.
• Kapsułki – zazwyczaj 250–500 mg ekstraktu dziennie, zgodnie z zaleceniami producenta.
• Kulinarnie – szczypta mielonego bertramu jako przyprawa do zup, dań z roślin strączkowych, kasz i warzyw.

Dawkowanie z badań na szczurach przeliczone na człowieka wynosi orientacyjnie 550–2200 mg dziennie – jednak ze względu na brak badań klinicznych na ludziach są to jedynie szacunki, nie rekomendacje. Kurację warto prowadzić przez 4–8 tygodni, obserwując reakcję organizmu.

Kto powinien unikać bertramu?

Bertram jest ogólnie uważany za bezpieczny w dawkach terapeutycznych, jednak istnieją grupy osób, które powinny zachować ostrożność lub zrezygnować z jego stosowania:

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – bertram może powodować skurcze macicy i krwawienie, a także zahamować laktację. Stosowanie w tych okresach jest przeciwwskazane.
• Osoby z chorobami żołądka – przy zgadze, wrzodach żołądka, nadkwaśności i zapalnych chorobach jelit bertram może nasilać dolegliwości ze względu na swoje właściwości drażniące.
• Osoby uczulone na astrowate – alergia na rośliny z tej rodziny (np. rumianek, arnikę) może oznaczać nadwrażliwość również na bertram.
• Dzieci poniżej 12. roku życia – brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania w tej grupie wiekowej.
• Osoby z chorobami autoimmunologicznymi – ze względu na działanie immunostymulujące, stosowanie bertramu może być niewskazane.

Do możliwych skutków ubocznych przy nadmiernym spożyciu należą: nadmierne ślinienie, pieczenie w jamie ustnej, zgaga i podrażnienie żołądka. Badania toksykologiczne na myszach wykazały, że ekstrakty z korzenia bertramu w dawkach do 300 mg/kg masy ciała nie powodowały zmian histopatologicznych w narządach wewnętrznych. Przy bardzo wysokich dawkach (2000 mg/kg) obserwowano zmiany w wątrobie i nerkach – dlatego długotrwałe stosowanie wysokich dawek wymaga ostrożności.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o bertramie?

Anacyclus pyrethrum to roślina o długiej historii stosowania w medycynie tradycyjnej, która dziś wraca do łask jako suplement wspierający zdrowie mężczyzn, układ pokarmowy i odporność. Wyciąg z korzenia bertramu łączy w sobie działanie przeciwzapalne, antybakteryjne, immunostymulujące i potencjalnie wspierające funkcje rozrodcze. Najczęściej sięgają po niego osoby szukające naturalnego wsparcia libido, pamięci lub odporności.

Pamiętaj jednak, że bertram to suplement, nie lek – jego działanie nie zostało potwierdzone w dużych badaniach klinicznych na ludziach. Jeśli przyjmujesz leki przewlekle – zwłaszcza na padaczkę, depresję lub zaburzenia hormonalne – przed włączeniem bertramu do diety porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem. Stosuj go w rozsądnych dawkach i rób przerwy w kuracji.