Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Amidotryzoinian

Amidotryzoinian (znany też jako kwas diatrizoowy i jego sole: amidotryzoinian sodu oraz amidotryzoinian megluminy) to wodnorozpuszczalny, jodowy środek kontrastowy stosowany wyłącznie do badań diagnostycznych. Jego działanie jest czysto fizyczne – atomy jodu pochłaniają promieniowanie rentgenowskie, dzięki czemu przewód pokarmowy staje się widoczny na zdjęciach RTG i tomografii komputerowej. Preparat podaje się doustnie lub w postaci wlewki doodbytniczej, głównie gdy siarczan baru jest przeciwwskazany – np. przy podejrzeniu perforacji jelita. Silnie hipertoniczny roztwór (osmolalność ok. 1900–2150 mOsm/kg) przyciąga wodę do światła jelita, co bywa wykorzystywane terapeutycznie w leczeniu smółkowego niedrożności u noworodków. Najczęstsze działania niepożądane to biegunka, nudności i wymioty; rzadziej dochodzi do odwodnienia i reakcji nadwrażliwości na jod.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak działa amidotryzoinian i dlaczego jest widoczny na RTG?
W jakich badaniach i sytuacjach klinicznych się go stosuje?
Jakie są dawki dla dorosłych i dzieci?
Jakie działania niepożądane może wywołać i kto jest szczególnie narażony?
Kiedy amidotryzoinian jest przeciwwskazany i kiedy skontaktować się z lekarzem?

Co to jest amidotryzoinian i jak działa w organizmie?

Amidotryzoinian to wodnorozpuszczalny, jodowany środek kontrastowy stosowany wyłącznie w diagnostyce obrazowej – nie wywiera żadnego działania farmakologicznego w klasycznym sensie¹. Jego działanie jest czysto fizyczne: trzy atomy jodu przyłączone do pierścienia benzenowego mają wysoki numer atomowy, dzięki czemu skutecznie pochłaniają fotony rentgenowskie⁸. Gdy roztwór wypełnia światło żołądka lub jelit, blokuje przechodzenie promieniowania X – na zdjęciu RTG lub w tomografii komputerowej (TK) struktury te stają się wyraźnie widoczne jako jasny (biały) obszar.

Substancja czynna występuje w dwóch formach solnych: amidotryzoinianie sodu i amidotryzoinianie megluminy – oba związki są pochodnymi kwasu amidotryzoowego (zwanego też kwasem diatrizoowym)⁹. Preparaty zawierają często obie sole jednocześnie, co zapewnia odpowiednią zawartość jodu i właściwości fizykochemiczne. Stężenie jodu w gotowym roztworze wynosi 370 mg/mL, a osmolalność sięga ok. 2150 mOsm/kg H₂O – czyli mniej więcej sześciokrotność ciśnienia osmotycznego ludskiego osocza³¹⁰.

Tak wysoka hipertoniczność ma istotne konsekwencje kliniczne. Gdy środek kontrastowy znajdzie się w jelicie, wytwarza silny gradient osmotyczny – woda przemieszcza się z tkanek i naczyń krwionośnych do światła jelita⁹. Efekt ten bywa celowo wykorzystywany terapeutycznie (np. w niedrożności smółkowej), ale jest też główną przyczyną działań niepożądanych, takich jak biegunka i odwodnienie.

W jakich badaniach i sytuacjach stosuje się amidotryzoinian?

Amidotryzoinian jest zarejestrowany jako środek kontrastowy do badań radiologicznych przewodu pokarmowego – podawany doustnie lub w postaci wlewki doodbytniczej². Jego główną przewagą nad siarczanem baru jest bezpieczeństwo przy podejrzeniu nieszczelności lub perforacji – w przeciwieństwie do baru jest wodnorozpuszczalny i nie powoduje zapalenia otrzewnej w przypadku przecieku poza jelito.

Wskazania kliniczne obejmują¹¹¹²:

podejrzenie częściowej lub całkowitej niedrożności jelit (zwężenie, stenoza)
ostre krwawienie z przewodu pokarmowego
zagrażająca perforacja (wrzód trawienny, uchyłek jelita)
stany ostre wymagające pilnej interwencji chirurgicznej
ocena po resekcji żołądka lub jelita (ryzyko nieszczelności zespolenia)
megacolon (rozszerzenie okrężnicy)
lokalizacja ciała obcego lub guza przed endoskopią
uwidocznienie przetoki przewodu pokarmowego
wczesne wykrycie perforacji przełyku lub nieszczelności zespolenia
tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej – jako środek cieniujący jelita
leczenie niedrożności smółkowej u noworodków

Amidotryzoinian a siarczan baru – kiedy który? Siarczan baru lepiej pokrywa błonę śluzową, dlatego pozostaje złotym standardem w diagnostyce chorób błony śluzowej i technikach podwójnego kontrastu. Amidotryzoinian wybiera się wtedy, gdy siarczan baru jest przeciwwskazany – przede wszystkim przy podejrzeniu perforacji lub nieszczelności, ostrym krwawieniu i stanach wymagających pilnej operacji. W TK jamy brzusznej stosuje się go rozcieńczony (roztwór ~3%), aby odróżnić pętle jelitowe od sąsiednich narządów¹³. Można go też łączyć z siarczanem baru – taka mieszanina przyspiesza badanie, choć nie zastępuje baru przy ocenie błony śluzowej¹⁴.

Jak dawkuje się amidotryzoinian – dorośli i dzieci?

Dawkowanie zależy od rodzaju badania, drogi podania i wieku pacjenta. Poniższa tabela przedstawia orientacyjne zakresy dawek na podstawie dokumentacji rejestracyjnej¹⁵¹⁶¹⁷:

Wskazanie / grupa pacjentów	Droga podania	Dawka orientacyjna
Uwidocznienie żołądka (dorośli i dzieci ≥10 lat)	Doustnie	60 mL nierozcieńczonego roztworu
Badanie pasażu jelitowego (dorośli i dzieci ≥10 lat)	Doustnie	do 100 mL
Wczesna diagnostyka perforacji (dorośli)	Doustnie	do 100 mL
TK jamy brzusznej (dorośli)	Doustnie	0,5–1,5 L roztworu ~3% (30 mL/1 L wody)
Niemowlęta i dzieci ≤10 lat	Doustnie	15–30 mL (rozcieńczyć 2–3× objętością wody)
Leczenie niedrożności smółkowej (wlewka)	Doodbytniczo	do 500 mL roztworu rozcieńczonego 3–5× wodą, pod kontrolą fluoroskopową
Wlewka doodbytnicza u dorosłych	Doodbytniczo	do 500 mL rozcieńczonego 3–4× wodą

U pacjentów w podeszłym wieku i wyniszczonych zaleca się rozcieńczenie roztworu równą objętością wody¹⁶. Dawkowanie u dzieci dostosowuje się do wieku i masy ciała – szczegółowe wskazówki ustala lekarz prowadzący lub radiolog.

Terapeutyczne zastosowanie: niedrożność smółkowa i niedrożność jelit

Poza diagnostyką amidotryzoinian ma udokumentowane zastosowanie terapeutyczne. W leczeniu niedrożności smółkowej u noworodków (zwłaszcza z mukowiscydozą) podaje się go jako wlewkę doodbytniczą pod kontrolą fluoroskopową – silne ciśnienie osmotyczne środka kontrastowego zmusza tkanki do uwalniania płynów do jelita, co rozpuszcza zagęszczoną smółkę i często pozwala uniknąć operacji¹⁸¹⁹.

Ze względu na masywną utratę płynów do jelita procedura ta wymaga wcześniejszego założenia wkłucia dożylnego i uzupełniania płynów podczas zabiegu²⁰. Amidotryzoinian bywa też stosowany w zespole dystalnej niedrożności jelitowej (DIOS) u chorych na mukowiscydozę – jego efekt osmotyczny ułatwia oczyszczenie jelita²¹. Badania kliniczne oceniają również jego skuteczność w leczeniu niedrożności zrostowej jelita cienkiego i zastoju kałowego²².

Co dzieje się z amidotryzoianinem w organizmie?

Po podaniu doustnym wchłanianie substancji z przewodu pokarmowego jest minimalne – zaledwie ~3% przyjętej dawki trafia do krwiobiegu⁵. Jeśli jednak w jelicie lub przełyku istnieje perforacja, środek kontrastowy wchłania się z jamy brzusznej i jest wydalany przez nerki – co pozwala potwierdzić przeciek testem z próbką moczu²³.

Po podaniu dożylnym (w innych wskazaniach) amidotryzoinian szybko rozmieszcza się w przestrzeni pozakomórkowej – zarówno w naczyniach, jak i w tkankach²⁴. Substancja nie ulega metabolizmowi; jej struktura chemiczna pozostaje niezmieniona od momentu podania do wydalenia²⁵. Ponad 95% dawki dożylnej jest wydalane przez nerki w ciągu 24 godzin w postaci niezmienionej, poprzez filtrację kłębuszkową⁶. Właśnie dlatego przed badaniem z dożylnym środkiem kontrastowym ocenia się funkcję nerek.

Działania niepożądane – na co zwrócić uwagę:

Często: biegunka (zwykle łagodna), nudności, wymioty – wynikają z silnego działania osmotycznego²⁶.
Rzadziej: odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe – szczególnie groźne u noworodków, niemowląt i osób starszych³.
Rzadko: reakcje nadwrażliwości – od pokrzywki po wstrząs anafilaktyczny; wyzwalane przez uwolnienie histaminy lub aktywację dopełniacza przez wchłoniętą cząsteczkę jodową³.
Endokrynologicznie: przemijające zaburzenia funkcji tarczycy (niedoczynność) – opisywano po podaniu jodowych środków kontrastowych, zwłaszcza u noworodków i niemowląt²⁷.
Przy długim kontakcie z błoną śluzową: nadżerki i martwica jelita (bardzo rzadko)²⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Amidotryzoinian stosuje się wyłącznie w warunkach szpitalnych lub ambulatoryjnych pod nadzorem lekarza – nie jest to preparat dostępny do samodzielnego użycia. Mimo to warto wiedzieć, jakie sygnały wymagają natychmiastowej reakcji.

Natychmiast poinformuj personel medyczny lub wezwij pomoc, jeśli po podaniu środka kontrastowego wystąpią:

objawy reakcji alergicznej: pokrzywka, obrzęk twarzy, warg lub gardła, trudności z oddychaniem, nagły spadek ciśnienia – mogą to być oznaki wstrząsu anafilaktycznego²⁶
nasilone wymioty lub biegunka połączone z osłabieniem, zawrotami głowy lub suchością w ustach (objawy odwodnienia)³
u noworodków i niemowląt: apatia, brak apetytu, wzdęcie brzucha – mogą wskazywać na groźną utratę płynów⁴

Przed badaniem koniecznie poinformuj lekarza, jeśli:

masz uczulenie na jod, owoce morza lub wcześniej stosowane jodowe środki kontrastowe⁷
chorujesz na astmę, nadczynność tarczycy lub inne choroby tarczycy⁷²⁹
masz chorobę serca lub jesteś w bardzo złym stanie ogólnym²⁹
jesteś odwodniony lub masz zaburzenia elektrolitowe⁷
pacjentem jest noworodek lub niemowlę – ryzyko hipowolemii i zaburzeń tarczycy jest wyższe⁷

Badania przedkliniczne nie wykazały szczególnego zagrożenia dla człowieka w zakresie toksyczności ogólnej, genotoksyczności ani toksyczności reprodukcyjnej³⁰. Ewentualne zaburzenia wodno-elektrolitowe po przedawkowaniu wymagają wyrównania drogą dożylną³¹.

Amidotryzoinian to środek stosowany wyłącznie przez personel medyczny. Jeśli masz wątpliwości przed planowanym badaniem z kontrastem, porozmawiaj z radiologiem lub lekarzem kierującym – wyjaśnią, czy w twoim przypadku nie ma przeciwwskazań i jak się przygotować do badania.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest amidotryzoinian i do czego służy?

Amidotryzoinian to jodowy, wodnorozpuszczalny środek kontrastowy stosowany w badaniach RTG i tomografii komputerowej przewodu pokarmowego. Dzięki atomom jodu pochłania promieniowanie rentgenowskie, uwidaczniając jelita i żołądek na obrazach diagnostycznych¹.

Jak amidotryzoinian różni się od siarczanu baru?

W przeciwieństwie do siarczanu baru amidotryzoinian jest wodnorozpuszczalny – nie wywołuje zapalenia otrzewnej w przypadku perforacji jelita. Wybiera się go właśnie wtedy, gdy bar jest przeciwwskazany, np. przy podejrzeniu przecieku lub nieszczelności zespolenia¹². Bar lepiej pokrywa błonę śluzową, więc pozostaje lepszy do oceny jej chorób.

Czy amidotryzoinian wchłania się z jelit?

Po podaniu doustnym wchłania się jedynie około 3% substancji. Jeśli jednak w jelicie lub przełyku istnieje perforacja, środek kontrastowy może wchłonąć się z jamy brzusznej i pojawić się w moczu – co jest wykorzystywane diagnostycznie⁵.

Jak amidotryzoinian jest wydalany z organizmu?

Substancja nie jest metabolizowana i jest wydalana przez nerki w postaci niezmienionej. Ponad 95% dawki dożylnej opuszcza organizm z moczem w ciągu 24 godzin drogą filtracji kłębuszkowej⁶. Dlatego przed podaniem dożylnym ocenia się funkcję nerek.

Jakie są najczęstsze działania niepożądane amidotryzoinianu?

Najczęściej pojawiają się nudności, wymioty i biegunka – są zwykle łagodne i przemijające²⁶. Wynikają z silnego działania osmotycznego roztworu, który przyciąga wodę do jelita. U noworodków i osób starszych może dojść do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.

Czy amidotryzoinian może wywołać reakcję alergiczną?

Tak, choć rzadko. Niewielka ilość wchłoniętej substancji może wyzwolić uwalnianie histaminy lub aktywację dopełniacza, prowadząc do reakcji od pokrzywki po wstrząs anafilaktyczny³. Ryzyko jest wyższe u osób z historią alergii na jod lub jodowe środki kontrastowe.

Dlaczego amidotryzoinian jest używany u noworodków z niedrożnością smółkową?

Silnie hipertoniczny roztwór amidotryzoinianu tworzy gradient osmotyczny, który wymusza przepływ płynów do jelita i rozpuszcza zagęszczoną smółkę. Wlewka doodbytnicza pod kontrolą fluoroskopową pozwala często uniknąć operacji chirurgicznej¹⁸. Procedura wymaga jednoczesnego dożylnego uzupełniania płynów.

Kto nie powinien otrzymywać amidotryzoinianu?

Preparat jest przeciwwskazany u osób z ciężką alergią na jod lub jodowe środki kontrastowe. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z astmą, chorobami tarczycy (zwłaszcza nadczynnością), odwodnieniem, zaburzeniami elektrolitowymi oraz u niemowląt i noworodków⁷.

Czy amidotryzoinian może wpłynąć na tarczycę?

Tak – opisywano przemijające zaburzenia funkcji tarczycy, w tym niedoczynność, po podaniu jodowych środków kontrastowych. Ryzyko dotyczy szczególnie noworodków i niemowląt²⁷. U pacjentów z chorobami tarczycy decyzję o badaniu podejmuje lekarz.

Jak amidotryzoinian stosuje się w tomografii komputerowej jamy brzusznej?

Do TK przygotowuje się rozcieńczony roztwór (~3%, czyli 30 mL substancji na 1 litr wody) i podaje doustnie w ilości 0,5–1,5 litra przed badaniem. Wypełnienie pętli jelitowych kontrastem pozwala odróżnić je od sąsiednich narządów i znacząco zmniejsza ryzyko błędnych rozpoznań¹³.

Czy amidotryzoinian jest bezpieczny w ciąży?

Badania przedkliniczne nie wykazały toksyczności reprodukcyjnej³⁰, jednak decyzję o przeprowadzeniu badania z kontrastem u kobiety w ciąży każdorazowo podejmuje lekarz, ważąc korzyści diagnostyczne i potencjalne ryzyko. Nie należy samodzielnie decydować o przyjęciu lub odmowie środka kontrastowego.

Co oznacza kod ATC V08AA01 przy amidotryzoinianie?

Kod ATC V08AA01 klasyfikuje amidotryzoinian jako jodowy, wodnorozpuszczalny środek kontrastowy do rentgenodiagnostyki³². Litera „V” wskazuje na grupę środków diagnostycznych, a nie leków terapeutycznych – substancja nie leczy, lecz umożliwia obrazowanie.

Co zrobić w przypadku przedawkowania amidotryzoinianu?

Przedawkowanie doustne nie zostało dotychczas opisane w literaturze³³. Gdyby doszło do zaburzeń wodno-elektrolitowych wywołanych nadmierną dawką, wymagają one wyrównania drogą dożylną pod nadzorem lekarza³¹.

Skąd pochodzi nazwa „diatrizoat"?

Amidotryzoinian bywa w literaturze anglojęzycznej nazywany diatrizoatem (diatrizoate) lub kwasem diatrizoowym – to historyczna nazwa tej samej cząsteczki, stosowana zamiennie w dokumentacji farmakologicznej i rejestracyjnej³⁴. Polska nazwa „amidotryzoinian” pochodzi od struktury chemicznej: amid + tryjodbenzenu, co bezpośrednio opisuje budowę cząsteczki – pierścień benzenowy z trzema atomami jodu i grupami amidowymi. To właśnie te trzy atomy jodu odpowiadają za skuteczne pochłanianie promieniowania rentgenowskiego⁸.

Jak wykryć perforację jelita za pomocą amidotryzoinianu?

Amidotryzoinian pozwala potwierdzić nieszczelność jelita lub przełyku nie tylko obrazowo, ale też biochemicznie. Pacjent wypija do 100 mL roztworu, a po 30–60 minutach pobiera się próbkę moczu. Zmieszanie 5 mL moczu z 5 kroplami stężonego kwasu solnego ujawnia charakterystyczne kryształki – wytrącony środek kontrastowy, który wchłonął się z jamy brzusznej i został wydalony przez nerki²³. To prosta, tania metoda pomocnicza, gdy obraz rentgenowski nie rozstrzyga wątpliwości.

Amidotryzoinian a badanie kałowe masy i niedrożność zrostowa

Osmotyczne działanie amidotryzoinianu jest przedmiotem badań klinicznych poza jego zarejestrowanymi wskazaniami. Faza 2 próby klinicznej (NCT02784093, 83 uczestników) oceniała skuteczność doustnego podania środka w leczeniu zastoju kałowego u pacjentów z przewlekłymi zaparciami³⁵. Wcześniejsze obserwacje wskazywały na korzyść terapeutyczną w zrostowej niedrożności jelita cienkiego. Wyniki tych badań mogą poszerzyć zastosowania kliniczne amidotryzoinianu, jednak na razie jest to obszar wciąż eksplorowany.