Badania laboratoryjne w diagnostyce ZZSK – HLA-B27, markery zapalne

Badania laboratoryjne stanowią ważny element diagnostyki zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, choć nie istnieją specyficzne testy, które mogłyby jednoznacznie potwierdzić rozpoznanie¹. Rola badań laboratoryjnych polega przede wszystkim na wykluczeniu innych chorób o podobnych objawach, ocenie aktywności procesu zapalnego oraz identyfikacji czynników genetycznych predysponujących do rozwoju choroby².

Test genetyczny HLA-B27

Antygen HLA-B27 (Human Leukocyte Antigen B27) jest najważniejszym markerem genetycznym w diagnostyce ZZSK³. Występuje u około 90-95% pacjentów z ZZSK, podczas gdy w populacji ogólnej jego częstość wynosi około 6-8%⁴⁵. Test wykonuje się poprzez pobranie próbki krwi i analizę genetyczną metodami immunologicznymi lub molekularnymi⁶.

Ważne jest zrozumienie ograniczeń testu HLA-B27. Pozytywny wynik nie jest równoznaczny z rozpoznaniem ZZSK, ponieważ wiele osób z tym antygenem nigdy nie rozwinie choroby³. Z drugiej strony, około 5-10% pacjentów z ZZSK nie posiada tego antygenu, co oznacza, że negatywny wynik nie wyklucza choroby⁷.

Test HLA-B27 jest szczególnie przydatny w kryteriach diagnostycznych ASAS, gdzie pozytywny wynik w połączeniu z co najmniej dwiema cechami spondyloartropatii może prowadzić do rozpoznania osiowej spondyloartropatii⁷. Wartość predykcyjna testu różni się w zależności od grupy etnicznej – jest wyższa u osób rasy białej niż w innych populacjach⁸.

Markery stanu zapalnego

Ocena aktywności procesu zapalnego w ZZSK opiera się głównie na oznaczeniu odczynu Biernackiego (OB) oraz stężenia białka C-reaktywnego (CRP)⁹. Oba parametry mogą być podwyższone podczas aktywnej fazy choroby, jednak ich wartości diagnostyczne są ograniczone ze względu na niską specyficzność¹.

Białko C-reaktywne jest preferowanym markerem zapalnym w porównaniu z OB ze względu na lepszą korelację z aktywnością choroby¹. CRP jest również wykorzystywane w skali oceny aktywności choroby ASDAS (Ankylosing Spondylitis Disease Activity Score)¹⁰. Jednak należy pamiętać, że prawidłowe wartości OB i CRP nie wykluczają aktywnej choroby – markery te są podwyższone tylko u około 50-60% pacjentów z ZZSK¹.

Podwyższone wartości markerów zapalnych częściej występują u pacjentów z zajęciem stawów obwodowych niż u tych z izolowanym zajęciem stawów osiowych¹. W nieradiograficznej osiowej spondyloartropatii podwyższone CRP stwierdza się jedynie u 30-40% pacjentów¹.

Morfologia krwi i badania podstawowe

Morfologia krwi z rozmazem może wykazać niedokrwistość towarzyszącą przewlekłemu procesowi zapalnemu⁹. Niedokrwistość w ZZSK ma charakter niedokrwistości chorób przewlekłych i charakteryzuje się obniżonym stężeniem hemoglobiny, prawidłową lub obniżoną objętością krwinki czerwonej oraz obniżonym stężeniem żelaza przy jednocześnie podwyższonym stężeniu ferrytyny¹².

Liczba leukocytów i płytek krwi zwykle pozostaje w granicach normy, chyba że współistnieją inne schorzenia lub powikłania. Podwyższona liczba płytek krwi może występować jako część odpowiedzi na przewlekły proces zapalny⁹.

Testy różnicowe i wykluczające

Ważną częścią diagnostyki laboratoryjnej ZZSK są badania mające na celu wykluczenie innych chorób reumatycznych o podobnych objawach¹³. Oznaczenie czynnika reumatoidalnego (RF) pomaga wykluczyć reumatoidalne zapalenie stawów – w ZZSK RF jest negatywny, stąd określenie „seronegative spondyloarthropathy”¹⁴.

Badanie przeciwciał przeciwjądrowych (ANA) może być przydatne w różnicowaniu z innymi chorobami autoimmunologicznymi. W ZZSK ANA są zwykle negatywne lub występują w niskich mianach¹⁵. Dodatkowo może być wskazane oznaczenie przeciwciał charakterystycznych dla innych spondyloartropatii, takich jak przeciwciała przeciwko cyklicznym peptydydom cytruliniowanym (anti-CCP)¹⁵.

Nowoczesne biomarkery

Trwają intensywne badania nad nowymi biomarkerami, które mogłyby poprawić diagnostykę i monitorowanie ZZSK. Poligenetyczne wskaźniki ryzyka (Polygenic Risk Scores – PRS) wykazują obiecujące wyniki i mogą w przyszłości przewyższać standardowe testy, w tym oznaczanie HLA-B27⁷.

Badane są również inne markery genetyczne poza HLA-B27, w tym warianty genów IL23R, ERAP1, IL17A, które mogą mieć znaczenie w patogenezie i diagnostyce ZZSK¹⁶. Rozwijane są także nowe markery biochemiczne, w tym cytokiny prozapalne i produkty degradacji tkanki łącznej⁷.

Skale oceny aktywności choroby

Chociaż nie są to klasyczne badania laboratoryjne, warto wspomnieć o skalach oceny aktywności choroby, które częściowo opierają się na parametrach laboratoryjnych. Bath Ankylosing Spondylitis Disease Activity Index (BASDAI) to sześciopytaniowa skala wypełniana przez pacjenta, gdzie wynik 4 lub wyższy wskazuje na aktywną chorobę¹⁰.

Nowszą i bardziej obiektywną skalą jest Ankylosing Spondylitis Disease Activity Score (ASDAS), która łączy trzy pytania z BASDAI z oceną globalną pacjenta oraz obiektywnym parametrem laboratoryjnym (CRP lub OB)¹⁰. ASDAS jest obecnie standardowo wykorzystywane w badaniach klinicznych i coraz częściej w praktyce klinicznej¹⁰.

Interpretacja wyników w kontekście klinicznym

Kluczową zasadą w interpretacji badań laboratoryjnych w ZZSK jest ich ocena w kontekście objawów klinicznych i wyników badań obrazowych¹⁷. Żaden pojedynczy test laboratoryjny nie może potwierdzić ani wykluczyć rozpoznania ZZSK¹⁸. Szczególnie ważne jest unikanie nadinterpretacji wyników – na przykład pozytywny HLA-B27 u osoby bez objawów klinicznych nie uzasadnia rozpoznania ZZSK⁷.

Badania laboratoryjne powinny być powtarzane w trakcie obserwacji i leczenia w celu monitorowania aktywności choroby oraz oceny skuteczności terapii. Szczególnie przydatne jest śledzenie dynamiki CRP, które może odzwierciedlać odpowiedź na leczenie przeciwzapalne¹.