Badania laboratoryjne w diagnostyce zespołu antyfosfolipidowego

Diagnostyka laboratoryjna zespołu antyfosfolipidowego stanowi złożony proces, który wymaga wykonania różnych rodzajów badań dla pełnego obrazu stanu immunologicznego pacjenta¹². Każdy z trzech podstawowych testów wykrywa inne rodzaje przeciwciał i dostarcza różnych informacji diagnostycznych³.

Test antykoagulantu toczniowego

Antykoagulant toczniowy to heterogenna grupa autoprzeciwciał odpowiedzialnych za wydłużenie testów krzepnięcia zależnych od fosfolipidów⁴. Test ten jest uważany za najsilniejszy predyktor niekorzystnych zdarzeń związanych z ciążą oraz ryzyka zakrzepicy²⁵.

Wykrywanie antykoagulantu toczniowego opiera się na funkcjonalnych testach krzepnięcia⁶. Przeciwciała antyfosfolipidowe obecne w osoczu pacjenta konkurują z czynnikami krzepnięcia o fosfolipidy poprzez wiązanie się z kofaktorami związanymi z fosfolipidami, takimi jak beta-2-glikoprotein I, co skutkuje wydłużonym czasem krzepnięcia⁷.

Dodatnie wyniki testów przesiewowych są następnie potwierdzane testami mieszanymi i konfirmacyjnymi⁴. W obecności przeciwciał antyfosfolipidowych czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (aPTT) jest wydłużony i nie koryguje się po zmieszaniu z normalnym osoczem w proporcji 1:1 lub 4:1⁸.

Wytyczne konsensusu zalecają przesiewowe badanie na antykoagulant toczniowy za pomocą dwóch lub więcej testów krzepnięcia zależnych od fosfolipidów⁹. Potwierdzenie obecności antykoagulantu toczniowego następuje po dodaniu nadmiaru fosfolipidów, co koryguje czas krzepnięcia⁹.

Przeciwciała antykardiolipinowe

Badanie przeciwciał antykardiolipinowych wykonuje się metodą immunoenzymatyczną ELISA dla klas immunoglobulin IgG i IgM¹¹⁰. Test ten wykrywa przeciwciała skierowane przeciwko kardiolipinie – fosfolipidowi błony komórkowej³.

Test na przeciwciała antykardiolipinowe nie jest doskonały, dlatego konieczne jest wykonywanie także dwóch pozostałych testów – antykoagulantu toczniowego i przeciwciał przeciwko beta-2-glikoproteinie I³. Za istotne klinicznie uważa się średnie lub wysokie miana przeciwciał antykardiolipinowych IgG lub IgM (40 GPL lub MPL jednostek)¹¹.

W niektórych laboratoriach wykonuje się także badanie przeciwciał antykardiolipinowych klasy IgA, które może pomóc w wykryciu zespołu antyfosfolipidowego nawet gdy testy na IgG i IgM są ujemne¹². Jednak przeciwciała IgA nie są uwzględnione w standardowych kryteriach diagnostycznych.

Przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I

Test na przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I (anty-β2GPI) wykrywa przeciwciała skierowane przeciwko temu białku osocza, które jest głównym kofaktorem dla przeciwciał antyfosfolipidowych¹¹⁰. Badanie wykonuje się dla klas IgG i IgM metodą ELISA¹⁰.

Niektóre laboratoria obecnie włączają oznaczanie przeciwciał anty-β2GPI dla kompletności i dodatkowej precyzji podczas testowania³. Test ten jest zwykle wykonywany u pacjentów z oczywistymi objawami zespołu antyfosfolipidowego, ale z trwale ujemnymi wynikami testów na przeciwciała antykardiolipinowe i antykoagulant toczniowy³.

Przeciwciała beta-2-glikoprotein I o mianie powyżej 20 CU są uważane za dodatnie i są związane z zespołem antyfosfolipidowym zgodnie z międzynarodowym konsensusem¹³. Trwale podwyższone poziomy przeciwciał β2GPI są związane ze zwiększonym ryzykiem zakrzepicy naczyniowej i powikłań położniczych¹³.

Wpływ leczenia przeciwkrzepliwego na badania

Leczenie przeciwkrzepliwe znacząco komplikuje diagnostykę laboratoryjną zespołu antyfosfolipidowego¹⁴. Problem dotyczy szczególnie oznaczania antykoagulantu toczniowego, ponieważ wydłużenia czasów krzepnięcia spowodowane przez antykoagulant toczniowy nakładają się na te wywołane przez leki przeciwkrzepliwe¹⁴.

Diagnostyka laboratoryjna zespołu antyfosfolipidowego ma pierwszorzędne znaczenie, ponieważ trwała dodatniość kwalifikuje pacjentów do długoterminowej antykoagulacji¹⁴. Gdy to tylko możliwe, próbki krwi do diagnostyki laboratoryjnej powinny być pobierane przed rozpoczęciem antykoagulacji¹⁵.

Operatorzy laboratoriów i lekarze zajmujący się pacjentami leczącymi choroby sercowo-naczyniowe powinni być świadomi, że antykoagulacja dowolnego typu może być odpowiedzialna za wyniki fałszywie ujemne lub fałszywie dodatnie w testach na antykoagulant toczniowy¹⁵.

Dodatkowe testy niespełniające kryteriów

W ostatnich dekadach badano testy na przeciwciała niespełniające standardowych kryteriów pod kątem ich potencjalnej wartości w diagnostyce lub ocenie ryzyka w zespole antyfosfolipidowym¹⁶. Inne przeciwciała przeciwko fosfolipidom lub kofaktorom białkowym były badane u pacjentów z ujemnymi wynikami konwencjonalnych testów na przeciwciała antyfosfolipidowe¹⁷.

Do dodatkowych przeciwciał antyfosfolipidowych należą przeciwciała przeciwko fosfatydyloserynie (aPS), przeciwko protrombinie (aPT) oraz przeciwko aneksynie A5 (aAA5)¹⁸. Przeciwciała aPS były częściej wykrywane w porównaniu z aPT i aAA5 zarówno u pacjentów z potwierdzonym zespołem, jak i w przypadkach niespełniających kryteriów (seronegatywnych)¹⁹.

Chociaż rutynowe badanie tych przeciwciał niespełniających kryteriów nie jest zalecane, może być rozważane u pacjentów z wysokim podejrzeniem klinicznym zespołu antyfosfolipidowego, takich jak osoby z nawracającymi niewyjaśnionymi zakrzepami, zakrzepami w nietypowych lokalizacjach lub kobiet z nawracającymi powikłaniami związanymi z ciążą¹⁷.

Interpretacja wyników i ograniczenia

Nie każdy dodatni test na przeciwciała antyfosfolipidowe ma znaczenie kliniczne²⁰. Wyniki testów na przeciwciała antyfosfolipidowe powinny być interpretowane przez doświadczonego klinicystę²⁰. Badanie na antykoagulant toczniowy koreluje lepiej ze zdarzeniami klinicznymi niż przeciwciała antykardiolipinowe czy przeciwko beta-2-glikoproteinie I²¹.

Przeciwciała antyfosfolipidowe mogą być wykrywane u 1-5% osób bez zespołu antyfosfolipidowego²². Dlatego pojedynczy dodatni test na którekolwiek lub wszystkie przeciwciała antyfosfolipidowe nie oznacza obecności zespołu²². Z tego powodu ważne jest, aby badania wykonywać tylko u określonych grup pacjentów²².

Istnieje możliwość wyników fałszywie dodatnich w sytuacji ostrej zakrzepicy²³. Normalny aPTT nie wyklucza zespołu antyfosfolipidowego²³. Do oficjalnego rozpoznania zespołu antyfosfolipidowego potrzebne są zarówno wyniki kliniczne, jak i laboratoryjne, oraz powtórne badanie potwierdzające obecność przeciwciał w odstępie co najmniej 12 tygodni²³.