Etiologia zapalenia opłucnej – przyczyny i mechanizmy powstawania

Zapalenie opłucnej może być wywołane przez szeroką gamę różnych czynników chorobotwórczych i stanów patologicznych¹. W około 30-40% przypadków przyczyna pozostaje nieznana i klasyfikowana jest jako idiopatyczna². Zrozumienie etiologii zapalenia opłucnej jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i skutecznego leczenia tego schorzenia.

Infekcje jako główne przyczyny zapalenia opłucnej

Infekcje stanowią najczęstszą przyczynę zapalenia opłucnej, przy czym zarówno wirusy, jak i bakterie mogą być odpowiedzialne za rozwój tego stanu³. Infekcje mogą rozprzestrzeniać się na opłucną z płuc lub dostawać się tam drogą krwionośną.

Infekcje wirusowe

Infekcje wirusowe są obecnie najczęstszą przyczyną zapalenia opłucnej⁴⁵. Wśród wirusów najczęściej odpowiedzialnych za rozwój zapalenia opłucnej wymienić można wirus grypy (influenza), wirusy paragrypy, adenowirusy, cytomegalowirus oraz wirus Epsteina-Barr⁴⁶. Szczególnie często zapalenie opłucnej rozwija się w przebiegu grypy sezonowej⁷.

Wirusowe zapalenie opłucnej często ma łagodny przebieg i może ustąpić samoistnie w ciągu kilku dni, gdy ustąpi infekcja wirusowa i zmniejszy się stan zapalny⁸. Wirus Coxsackie B jest szczególnie często odpowiedzialny za wirusowe zapalenie opłucnej⁹, a czasami echowirusy mogą wywoływać rzadkie schorzenie zwane epidemiczną pleurodynią (choroba Bornholma)⁹.

Infekcje bakteryjne

Infekcje bakteryjne stanowią drugą najważniejszą grupę przyczyn infekcyjnych zapalenia opłucnej². Najczęściej zapalenie opłucnej rozwija się w przebiegu bakteryjnego zapalenia płuc, gdy infekcja z dróg oddechowych i płuc rozprzestrzenia się na opłucną¹⁰. Wśród bakterii najczęściej odpowiedzialnych za zapalenie opłucnej wymienić można paciorkowce, gronkowce oraz Haemophilus influenzae¹¹.

Szczególnie istotnym patogenem jest oporna na metycylinę gronkowiec złocisty (MRSA), który może wywoływać zapalenie opłucnej, zwłaszcza u pacjentów hospitalizowanych¹²¹³. Gruźlica płucna również może być przyczyną zapalenia opłucnej, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie występuje często¹¹. Gdy zapalenie opłucnej jest spowodowane infekcją bakteryjną płuc, może towarzyszyć mu wysięk opłucnowy wypełniony ropą, zwany ropniakiem¹¹.

Inne infekcje

Zapalenie opłucnej może być również wywoływane przez infekcje grzybicze, które częściej występują u osób z osłabionym układem immunologicznym⁸¹⁴. Infekcje pasożytnicze, takie jak ameboza czy paragonimioza (spowodowana spożyciem niedogotowanych raków lub krewetek zakażonych Paragonimus westermani), również mogą prowadzić do zapalenia opłucnej².

Choroby autoimmunologiczne i zapalne

Choroby autoimmunologiczne stanowią ważną grupę przyczyn niezakaźnego zapalenia opłucnej². W tych schorzeniach układ immunologiczny błędnie atakuje zdrowe tkanki organizmu, w tym opłucną, prowadząc do jej przewlekłego stanu zapalnego.

Najczęstszymi chorobami autoimmunologicznymi wywołującymi zapalenie opłucnej są toczeń rumieniowaty układowy (SLE) oraz reumatoidalne zapalenie stawów³¹⁵. W przypadku tocznia, zapalenie opłucnej ma zazwyczaj dobry prognozę¹⁶, natomiast rokowanie przy zapaleniu opłucnej towarzyszącym reumatoidalnemu zapaleniu stawów jest zmienne¹⁶.

Do innych chorób autoimmunologicznych, które mogą wywoływać zapalenie opłucnej, należą zespół Sjögrena, rodzinna gorączka śródziemnomorska oraz różne choroby tkanki łącznej¹⁷¹⁸. Niektóre leki, takie jak prokainamid czy hydralazyna, mogą wywoływać reakcję podobną do tocznia, która prowadzi do zapalenia opłucnej¹⁹.

Nowotwory jako przyczyna zapalenia opłucnej

Nowotwory złośliwe stanowią istotną przyczynę zapalenia opłucnej, szczególnie u starszych pacjentów²⁰. Według badań, gdy wykonuje się biopsję opłucnej w celu ustalenia przyczyny zapalenia, w 56% przypadków stwierdza się choroby nowotworowe²⁰.

Najczęstszymi nowotworami wywołującymi zapalenie opłucnej są: międzybłoniak opłucnej (23% przypadków), rak płuca (16% przypadków) oraz chłoniaki (2,5% przypadków)²⁰. Międzybłoniak opłucnej jest szczególnie związany z narażeniem na azbest²¹. Rak płuca może wywoływać zapalenie opłucnej, gdy guz znajduje się w pobliżu powierzchni opłucnowej¹.

Zapalenie opłucnej może być również spowodowane przez nowotwory, które przerzucają się do opłucnej z innych narządów²². Rokowanie przy nowotworowym zapaleniu opłucnej jest zazwyczaj poważne¹⁶, a obecność wysięku opłucnowego wiąże się ze zwiększoną śmiertelnością – 15% pacjentów umiera w ciągu 30 dni, a 32% w ciągu roku od hospitalizacji²⁰. Zobacz więcej: Nowotwory jako przyczyna zapalenia opłucnej – mechanizmy i rokowanie

Inne przyczyny zapalenia opłucnej

Zapalenie opłucnej może być również wywoływane przez różnorodne inne czynniki i schorzenia. Zatorowość płucna (embolia płucna) jest jedną z najpoważniejszych przyczyn zapalenia opłucnej i stanowi najczęstszą przyczynę zagrażającą życiu, występującą u 5-21% pacjentów zgłaszających się na oddział ratunkowy z bólem opłucnowym⁶²³.

Urazy klatki piersiowej, w tym złamania żeber, mogą prowadzić do zapalenia opłucnej przez bezpośrednie uszkodzenie opłucnej¹²⁴. Odma opłucnowa, czyli przedostanie się powietrza do jamy opłucnowej, również może wywoływać stan zapalny opłucnej²⁵.

Niektóre choroby genetyczne, takie jak niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, mogą zwiększać ryzyko rozwoju zapalenia opłucnej¹⁴. Zapalenie opłucnej może również rozwijać się jako powikłanie po operacjach serca²⁵ czy w przebiegu zapalenia osierdzia²⁶.

Niektóre leki i substancje mogą wywoływać zapalenie opłucnej jako działanie niepożądane. Do leków najczęściej związanych z tym powikłaniem należą izoniazyd, hydralazyna, nitrofurantoina czy cyklofosfamid²⁰. Narażenie na azbest również może prowadzić do zapalenia opłucnej, nawet bez rozwoju międzybłoniaka²⁷. Zobacz więcej: Inne przyczyny zapalenia opłucnej – urazy, leki i czynniki środowiskowe

Czynniki ryzyka rozwoju zapalenia opłucnej

Ryzyko rozwoju zapalenia opłucnej zwiększa się w obecności określonych czynników i schorzeń. Szczególnie narażone są osoby z infekcjami układu oddechowego, takimi jak grypa czy zapalenie płuc²⁸. Niektóre choroby, takie jak toczeń, gruźlica czy niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, również zwiększają ryzyko²⁸.

Przyjmowanie niektórych leków lub używanie narkotyków rekreacyjnych może podwyższać ryzyko rozwoju zapalenia opłucnej²⁸. U młodych, zdrowych osób zapalenie opłucnej najczęściej rozwija się w następstwie infekcji dolnych dróg oddechowych wywołanej przez wirusy lub bakterie²⁹.

Warto podkreślić, że wczesna interwencja w leczeniu infekcji bakteryjnych układu oddechowego może zapobiec rozwojowi zapalenia opłucnej³⁰³¹. Dlatego też szybkie rozpoznanie i właściwe leczenie infekcji płuc jest kluczowe dla prewencji tego powikłania.