Kryteria diagnostyczne poszczególnych zaburzeń osobowości

Diagnostyka poszczególnych zaburzeń osobowości opiera się na szczegółowych kryteriach zawartych w DSM-5, które precyzyjnie określają specyficzne objawy i wzorce zachowań charakterystyczne dla każdego z dziesięciu wyróżnionych typów¹². Każde zaburzenie wymaga spełnienia określonej liczby kryteriów z listy charakterystycznych objawów, przy czym wszystkie muszą również spełniać ogólne kryteria zaburzenia osobowości³.

Zaburzenia osobowości zostały podzielone na trzy klastry (A, B, C) na podstawie podobieństw opisowych¹⁴. Klaster A obejmuje zaburzenia charakteryzujące się zachowaniami dziwacznymi lub ekscentrycznymi, klaster B – dramatycznymi, emocjonalnymi lub nieregularnymi zachowaniami, a klaster C – zachowaniami lękowymi lub pełnymi obaw⁵.

Zaburzenia osobowości klastra A

Klaster A obejmuje paranoidalne, schizoidalne i schizotypowe zaburzenie osobowości, charakteryzujące się wzorcami myślenia i zachowania, które inni mogą postrzegać jako dziwaczne lub ekscentryczne⁵. Dla zaburzeń z klastra A istnieją specjalne kryteria wykluczające, które wymagają, aby wzorzec zachowań nie występował wyłącznie w przebiegu schizofrenii, zaburzenia afektywnego dwubiegunowego lub depresyjnego z objawami psychotycznymi, lub innego zaburzenia psychotycznego⁶.

Schizotypowe zaburzenie osobowości jest diagnozowane na podstawie obecności deficytów społecznych i interpersonalnych, ograniczonej zdolności do bliskich relacji, zniekształceń poznawczych lub percepcyjnych oraz ekscentrycznego zachowania⁷. Diagnoza według DSM-5 wymaga obecności ogólnych upośledzień w funkcjonowaniu osobowości oraz specyficznych patologicznych cech osobowości, opisywanych jako psychotyzm, ekscentryczność, zaburzenia poznawcze i percepcyjne⁷.

Borderline zaburzenie osobowości – szczegółowe kryteria

Borderline zaburzenie osobowości (BPD) należy do najczęściej diagnozowanych zaburzeń osobowości i charakteryzuje się przenikającym wzorcem niestabilności w relacjach interpersonalnych, obrazie siebie i afekcie, wraz z wyraźną impulsywnością⁸⁹. Diagnoza wymaga spełnienia co najmniej pięciu z dziewięciu następujących kryteriów DSM-5⁹¹⁰:

• Desperackie wysiłki w celu uniknięcia rzeczywistego lub wyobrażonego porzucenia⁹
• Wzorzec niestabilnych i intensywnych relacji interpersonalnych charakteryzujących się przemiennością między skrajną idealizacją a dewaluacją⁹
• Zaburzenia tożsamości – wyraźnie i utrzymująco się niestabilny obraz siebie lub poczucie siebie⁹
• Impulsywność w co najmniej dwóch obszarach, które mogą być szkodliwe dla siebie⁹
• Nawracające zachowania samobójcze, gesty, groźby lub zachowania samookaleczające⁹
• Niestabilność afektywna wynikająca z wyraźnej reaktywności nastroju⁹
• Chroniczne uczucia pustki⁹
• Nieadekwatny, intensywny gniew lub trudności z kontrolowaniem gniewu⁹
• Przejściowe, związane ze stresem myśli paranoidalne lub ciężkie objawy dysocjacyjne⁹

Narcystyczne zaburzenie osobowości

Narcystyczne zaburzenie osobowości charakteryzuje się przenikającym wzorcem wielkościowości, potrzebą podziwu i brakiem empatii¹¹¹². Diagnoza wymaga obecności trwałego wzorca wielkościowości, potrzeby podziwu i braku empatii, co musi być widoczne poprzez obecność co najmniej pięciu z następujących dziewięciu kryteriów¹¹:

Objawy muszą obejmować przesadne, nieuzasadnione poczucie własnej ważności i talentów (wielkościowość), preokupację fantazjami o nieograniczonym sukcesie, władzy, błyskotliwości, pięknie lub idealnej miłości, przekonanie o swojej wyjątkowości oraz potrzebę nadmiernego podziwu¹¹¹². Dodatkowo charakterystyczne są poczucie uprawnień, eksploatacyjne zachowania w relacjach interpersonalnych, brak empatii, zazdrość o innych oraz aroganckie zachowania¹².

Histrioniczne zaburzenie osobowości

Histrioniczne zaburzenie osobowości charakteryzuje się przenikającym wzorcem nadmiernej emocjonalności i dążenia do zwracania na siebie uwagi¹³. Dla ustalenia diagnozy pacjenci muszą wykazywać trwały wzorzec nadmiernej emocjonalności i dążenia do zwracania uwagi, co przejawia się obecnością co najmniej pięciu z następujących objawów¹³:

Charakterystyczne objawy obejmują dyskomfort, gdy nie są centrum uwagi, nieodpowiednio prowokacyjne lub uwodzicielskie zachowania w interakcjach z innymi, szybko zmieniające się i płytkie wyrażanie emocji oraz konsekwentne używanie wyglądu fizycznego do zwracania na siebie uwagi¹³. Dodatkowo występuje bardzo impresjonistyczny i niejasny sposób mówienia, autodramatyzacja, teatralność i przesadne wyrażanie emocji, podatność na sugestie oraz interpretowanie relacji jako bardziej intymnych niż rzeczywiście są¹³.

Zależne zaburzenie osobowości

Zależne zaburzenie osobowości charakteryzuje się przenikającą, nadmierną potrzebą bycia zaopiekowanym, prowadzącą do uległego i przylgnięcia zachowania¹⁴. Diagnoza wymaga obecności trwałej, nadmiernej potrzeby bycia zaopiekowanym, skutkującej uległym i przylegającym zachowaniem oraz lękami przed separacją¹⁴.

Ta trwała potrzeba musi być widoczna poprzez obecność co najmniej pięciu z określonych kryteriów, które obejmują trudności w podejmowaniu codziennych decyzji bez nadmiernej ilości rad i zapewnień od innych ludzi¹⁴. Inne charakterystyczne objawy to potrzeba przejmowania przez innych odpowiedzialności za główne obszary życia, trudności w wyrażaniu sprzeciwu wobec innych z obawy przed utratą wsparcia oraz nadmierne wysiłki w celu uzyskania pielęgnowania i wsparcia.

Pozostałe zaburzenia osobowości klastra B i C

Antyspołeczne zaburzenie osobowości, również zaliczane do klastra B, wymaga obecności wzorca lekceważenia i naruszania praw innych ludzi, występującego od 15. roku życia². Jest to jedyne zaburzenie osobowości, które nie może być diagnozowane przed ukończeniem 18. roku życia¹⁵.

Klaster C obejmuje unikowe, zależne i obsesyjno-kompulsywne zaburzenie osobowości, charakteryzujące się wzorcami lękowych i pełnych obaw zachowań¹⁶. Każde z tych zaburzeń ma swoje specyficzne kryteria diagnostyczne, które wymagają dokładnej oceny przez wykwalifikowanego specjalistę.

Wyzwania w różnicowaniu poszczególnych zaburzeń

Jednym z głównych wyzwań w diagnostyce jest wysokie nakładanie się kryteriów między różnymi zaburzeniami osobowości¹⁷¹⁸. Pacjenci często spełniają kryteria dla więcej niż jednego zaburzenia osobowości, co może prowadzić do trudności w ustaleniu głównego rozpoznania¹⁸.

Dodatkowo, objawy zaburzeń osobowości mogą nakładać się z objawami innych zaburzeń psychicznych, co wymaga starannego różnicowania¹⁹²⁰. Szczególnie trudne może być odróżnienie zaburzeń osobowości od zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych czy zaburzeń związanych z używaniem substancji, które mogą współwystępować lub maskować objawy zaburzenia osobowości²⁰.