Alergiczny wyprysk kontaktowy – alergeny i mechanizmy immunologiczne

Alergiczny wyprysk kontaktowy stanowi około 20% wszystkich przypadków kontaktowego zapalenia skóry i charakteryzuje się odmiennym mechanizmem powstawania w porównaniu z formą drażniącą¹. Jest to reakcja nadwrażliwości typu IV (opóźniona), w której kluczową rolę odgrywają limfocyty T CD4+². W przeciwieństwie do drażniącego wyprysku kontaktowego, ta forma wymaga wcześniejszego uwrażliwienia organizmu na dany alergen.

Mechanizm immunologiczny alergicznego wyprysku kontaktowego

Alergiczny wyprysk kontaktowy jest przykładem reakcji nadwrażliwości opóźnionej, która rozwija się w dwóch fazach. Pierwsza faza, zwana sensytyzacją, występuje przy pierwszym kontakcie z alergenem – organizm „zapamiętuje” obcą substancję, ale nie wykazuje jeszcze objawów klinicznych³. Dopiero podczas kolejnych kontaktów z tym samym alergenem dochodzi do pełnoobjawowej reakcji alergicznej⁴.

Proces ten angażuje limfocyty T, które rozpoznają antygen na powierzchni skóry i uwalniają cytokiny aktywujące układ immunologiczny². Charakterystyczną cechą tej reakcji jest jej opóźniony charakter – objawy pojawiają się zwykle 48-72 godziny po ekspozycji na alergen². Reakcja może nasilać się przy kolejnych kontaktach, a wrażliwość na dany alergen zazwyczaj utrzymuje się przez całe życie⁵.

Najczęstsze alergeny kontaktowe

Nikiel – główny sprawca alergii kontaktowych

Nikiel uznawany jest za najczęstszą przyczynę alergicznego wyprysku kontaktowego na świecie⁶. Częstość występowania alergii na nikiel w Ameryce Północnej wzrasta, podczas gdy w Europie, dzięki nowym regulacjom, obserwuje się spadek częstości tej alergii u młodych i średniego wieku kobiet⁶. Alergia na nikiel dotyka 8-11% kobiet i jest znacznie częstsza u płci żeńskiej niż męskiej⁷.

Nikiel można znaleźć w wielu przedmiotach codziennego użytku⁸⁹:

• Biżuteria, szczególnie tania biżuteria fantazyjna
• Sprzączki do pasów i zapięcia ubrań
• Guziki, szczególnie te z tyłu spodni dżinsowych
• Zamki błyskawiczne
• Niektóre telefony komórkowe
• Przedmioty chromowane, które często zawierają nikiel

Rośliny z rodzaju Toxicodendron

W Stanach Zjednoczonych rośliny z rodziny Toxicodendron, w tym jadowity bluszcz, dąb i sumak, są uważane za najczęstszą przyczynę alergicznego wyprysku kontaktowego⁷¹⁰. Substancją odpowiedzialną za reakcje alergiczne jest urushiol – wysoce alergenny olejek zawarty w tych roślinach¹¹¹².

Jadowity bluszcz charakterystycznie wywołuje zmiany w postaci liniowych pasków tam, gdzie roślina miała kontakt ze skórą¹. Reakcja na urushiol może być bardzo intensywna i długotrwała, a olejek może pozostawać aktywny na ubraniach, narzędziach czy sierści zwierząt przez długi czas.

Metale i związki chemiczne

Oprócz nikla, inne metale również mogą wywoływać alergiczny wyprysk kontaktowy¹³:

• Chrom – używany w procesie garbowania skóry oraz w cemencie, szczególnie problemowy dla pracowników budowlanych⁸
• Kobalt – obecny w niektórych rodzajach biżuterii
• Rtęć – znajdowana w roztworach do soczewek kontaktowych
• Złoto – może wywoływać reakcje alergiczne u wrażliwych osób

Chrom jest szczególnie problematyczny ze względu na jego obecność w skórze wyprawionej oraz w cemencie. Robotnicy budowlani mający kontakt z cementem są szczególnie narażeni na rozwój alergii na chromiany⁸.

Kosmetyki i produkty do pielęgnacji

Konserwanty dodawane do kosmetyków, kremów nawilżających i leków miejscowych stanowią główne przyczyny alergicznego wyprysku kontaktowego¹⁴. Ryzyko alergicznego wyprysku kontaktowego wydaje się być najwyższe w przypadku kwaternium-15, a następnie izotiazolinonów¹⁴.

Substancje zapachowe stanowią drugą najczęstszą przyczynę wyprysku kontaktowego w Hiszpanii i główną przyczynę alergii kosmetycznych¹⁵. Mogą rozwijać alergie na substancje zapachowe osoby używające¹⁴:

• Perfumy i wody kolońskie
• Mydła zapachowe
• Szampony i odżywki
• Dezodoranty
• Produkty czyszczące o zapachu

Balsam peruwiański i formaldehyd

Balsam peruwiański jest powszechnie używany w żywności i napojach jako środek aromatyzujący, w perfumach i kosmetykach jako substancja zapachowa, oraz w medycynie i farmaceutykach ze względu na swoje właściwości lecznicze¹⁶. Jest otrzymywany z żywicy drzewnej i stanowi jedną z najczęstszych przyczyn alergicznego wyprysku kontaktowego.

Formaldehyd i jego związki są obecne w wielu produktach codziennego użytku jako konserwanty. Można je znaleźć w kosmetykach, produktach czyszczących, niektórych lekach miejscowych oraz materiałach budowlanych¹¹.

Leki miejscowe i produkty medyczne

Wiele leków stosowanych miejscowo może wywoływać alergiczny wyprysk kontaktowy. Szczególnie problematyczna jest neomycyna – antybiotyk obecny w maściach z trzema antybiotykami, takich jak Neosporin¹⁴¹⁷. Ryzyko alergii na neomycynę jest bezpośrednio związane z częstością jej stosowania w danej populacji¹⁴.

W ostatniej dekadzie stało się jasne, że niektóre osoby z przewlekłym zapaleniem skóry rozwijają alergię na miejscowe kortykosteroidy¹⁴. To paradoksalne zjawisko, gdy lek przeciwzapalny sam staje się przyczyną alergii, może znacznie komplikować leczenie.

Inne leki miejscowe mogące wywoływać reakcje alergiczne to¹⁸:

• Maści z antybiotykami (bacytracyna, neomycyna)
• Środki znieczulające miejscowe
• Leki przeciwhistaminowe do stosowania na skórę
• Niektóre preparaty przeciwsłoneczne

Lateks i produkty gumowe

Alergia na jeden lub więcej składników chemicznych rękawic gumowych jest prawdopodobna u każdej osoby z przewlekłym zapaleniem skóry rąk, która je nosi, chyba że testy płatkowe wykażą inaczej⁶. Produkty gumowe często powodują alergiczny wyprysk kontaktowy, przy czym za reakcję odpowiadają dodatki chemiczne w gumie¹⁹.

Substancje chemiczne z gumy można znaleźć w¹⁷:

• Rękawicach ochronnych
• Balonach
• Gumce w ubraniach
• Podkładkach pod mysz komputerową
• Okularach do pływania

Ważne jest rozróżnienie między alergią na lateks a drażniącym zapaleniem skóry. Prawdziwa alergia na lateks może powodować pokrzywkę, podrażnienie nosa i oczu, astmę, a nawet zagrażającą życiu reakcję anafilaktyczną²⁰.

Czynniki predysponujące do alergicznego wyprysku kontaktowego

Osoby z upośledzoną funkcją bariery skórnej są bardziej skłonne do alergicznego wyprysku kontaktowego². Dotyczy to szczególnie pacjentów z owrzodzeniami goleni, zapaleniem skóry okolicy odbytu czy przewlekłym drażniącym wypryskem kontaktowym. Pacjenci z atopowym zapaleniem skóry związanym z defektem filagryny mają wysokie ryzyko rozwoju również alergicznego wyprysku kontaktowego²¹.

Istnieją również czynniki genetyczne wpływające na predyspozycję do rozwijania alergii kontaktowych. Zdolność osoby do rozwijania odpowiedzi alergicznej wydaje się być determinowana przez czynniki genetyczne oraz częstotliwość i intensywność ekspozycji na alergen⁵. Siła alergenu jest kolejnym krytycznym czynnikiem – ogólnie, gdy osoba rozwinie już alergię, wrażliwość na daną substancję chemiczną utrzymuje się przez całe życie⁵.