Objawy siatkówczaka u dzieci – jak rozpoznać pierwsze oznaki

Siatkówczak to najczęstszy nowotwór oka u dzieci, który rozwija się w siatkówce – światłoczułej warstwie tkanki w tylnej części oka. Choroba ta dotyka głównie niemowląt i małe dzieci, najczęściej przed ukończeniem 5. roku życia¹. Ze względu na młody wiek pacjentów, objawy siatkówczaka mogą być trudne do zauważenia, dlatego znajomość charakterystycznych objawów przez rodziców i opiekunów jest niezwykle istotna.

Wczesne rozpoznanie objawów siatkówczaka znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie i zachowanie wzroku. W krajach rozwiniętych wskaźnik przeżywalności dzieci z siatkówczakiem przekracza 95%², jednak kluczowe znaczenie ma szybka diagnoza przed rozprzestrzenieniem się nowotworu poza gałkę oczną.

Najczęstsze objawy siatkówczaka

Siatkówczak może wystąpić w jednym lub obu oczach, a jego objawy mogą różnić się u poszczególnych dzieci. Najczęściej występujące oznaki to charakterystyczne zmiany w wyglądzie oka oraz zaburzenia jego funkcji³.

Białe odbicie w źrenicy (leukokoria)

Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem siatkówczaka jest białe odbicie w źrenicy, medycznie nazywane leukokorią⁵. W normalnych warunkach, gdy światło pada na oko, źrenica wydaje się czerwona ze względu na odbicie od naczyń krwionośnych siatkówki. U dzieci z siatkówczakiem źrenica może wyglądać na białą, srebrną lub żółtą, szczególnie w słabym świetle⁴.

Leukokoria jest najłatwiej zauważalna na zdjęciach wykonanych z lampą błyskową. Podczas gdy zdrowe oko wykazuje typowy „czerwony refleks”, oko z siatkówczakiem może wyglądać na białe lub zniekształcone⁶. Ten objaw jest nazywany również „kocim okiem” ze względu na charakterystyczny wygląd⁷. Występuje u około 60% pacjentów z siatkówczakiem i często jest pierwszym objawem zauważanym przez rodziców.

Zez (strabismus)

Drugim najczęściej występującym objawem siatkówczaka jest zez, czyli sytuacja, w której oczy nie patrzą w tym samym kierunku⁸. Zez występuje u około 20% dzieci z siatkówczakiem i jest wynikiem utraty wzroku w dotkniętym oku⁹. Gdy guz zajmuje plamkę żółtą lub inne kluczowe obszary siatkówki, mózg nie otrzymuje odpowiednich sygnałów wizualnych, co prowadzi do niewłaściwego ustawienia oczu.

Rodzice mogą zauważyć, że jedno oko dziecka skręca się do wewnątrz (w kierunku nosa) lub na zewnątrz (w kierunku ucha), szczególnie gdy dziecko próbuje skupić wzrok na określonym obiekcie¹⁰. Chociaż zez może mieć inne przyczyny, w przypadku dzieci młodszych zawsze należy wykluczyć siatkówczaka jako możliwą przyczynę.

Mniej częste objawy siatkówczaka

Poza dwoma głównymi objawami, siatkówczak może manifestować się również innymi oznakami, szczególnie w bardziej zaawansowanych przypadkach choroby Zobacz więcej: Mniej częste objawy siatkówczaka – jak je rozpoznać.

Problemy ze wzrokiem

Zaburzenia widzenia mogą być trudne do wykrycia u małych dzieci, które nie potrafią jeszcze komunikować swoich problemów⁵. Rodzice mogą zauważyć, że dziecko częściej upada, wchodzi na przedmioty lub ma problemy z poruszaniem się po domu. Dziecko może również przynosić przedmioty bardzo blisko twarzy, aby lepiej je zobaczyć⁵.

Zmiany w wyglądzie oka

W niektórych przypadkach mogą wystąpić zmiany w kolorze tęczówki – kolorowej części oka otaczającej źrenicę. Dziecko może mieć różne kolory tęczówek w obu oczach lub zmianę koloru w obrębie jednej tęczówki². Źrenica może również wydawać się większa niż normalnie lub nie reagować prawidłowo na światło.

Objawy zaawansowanego siatkówczaka

W przypadkach, gdy siatkówczak nie zostanie wcześnie rozpoznany i leczony, mogą wystąpić objawy świadczące o zaawansowaniu choroby Zobacz więcej: Objawy zaawansowanego siatkówczaka – oznaki progresji choroby. Te oznaki wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.

Ból i stan zapalny oka

Ból oka jest rzadkim objawem we wczesnych stadiach siatkówczaka, ale może wystąpić w zaawansowanych przypadkach¹². Oko może stać się czerwone, bolesne i opuchnięte. U niemowląt ból może objawiać się zwiększonym płaczem, drażliwością lub problemami z karmieniem i snem¹.

Wypukłość oka

W bardzo zaawansowanych przypadkach guz może spowodować wypukłość oka (proptosis), co oznacza, że oko wydaje się wystawać z oczodołu¹. Jest to bardzo poważny objaw wskazujący na znaczne zaawansowanie nowotworu i wymaga pilnej konsultacji specjalistycznej.

Powiększenie gałki ocznej

Siatkówczak może również prowadzić do powiększenia gałki ocznej (buphtalmos), co sprawia, że jedno oko wydaje się większe od drugiego¹. Ten objaw występuje, gdy guz zwiększa ciśnienie wewnątrz oka.

Objawy rozprzestrzenienia się choroby

Gdy siatkówczak rozprzestrzeni się poza oko, mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe. Na szczęście, w większości przypadków siatkówczak jest diagnozowany przed rozprzestrzenieniem się na inne części ciała³.

Objawy przerzutów mogą obejmować utratę apetytu, utratę masy ciała, wymioty, bóle głowy oraz problemy neurologiczne, takie jak osłabienie, drętwienie i trudności z ruchem³. Szczególnie niebezpieczne jest rozprzestrzenienie się nowotworu przez nerw wzrokowy do mózgu, gdzie może utworzyć nowy guz nowotworowy¹³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem

Każdy niepokojący objaw dotyczący oczu dziecka powinien być powodem do natychmiastowej konsultacji lekarskiej. Szczególnie pilne jest zgłoszenie się do lekarza w przypadku zauważenia białego odbicia w źrenicy dziecka, niekontrolowanych ruchów oczu lub nowego zeza¹¹.

Rodzice powinni być szczególnie czujni, jeśli w rodzinie występowały przypadki siatkówczaka, gdyż dzieci z obciążeniem genetycznym wymagają regularnych badań okulistycznych od urodzenia¹⁴. Wczesne wykrycie objawów i szybkie wdrożenie leczenia może zapobiec utracie wzroku i rozprzestrzenieniu się nowotworu, znacznie poprawiając rokowanie dla dziecka.