Badania laboratoryjne w diagnostyce rakowiaka – markery i testy

Badania laboratoryjne odgrywają fundamentalną rolę w diagnostyce rakowiaka i zespołu rakowiaka¹. Diagnostyka laboratoryjna nowotworów rakowiaka zależy od identyfikacji charakterystycznych biomarkerów choroby¹. Pomiar poziomów amin biogennych (takich jak serotonina, 5-HT, katecholaminy, histamina) i ich metabolitów w płytkach krwi, osoczu i moczu pacjentów może być pomocny w diagnostyce¹.

Test 5-HIAA – złoty standard diagnostyki

Najważniejszym testem laboratoryjnym w diagnostyce zespołu rakowiaka jest oznaczenie kwasu 5-hydroksyindolooctowego (5-HIAA) w dobowej zbiórce moczu². Test ten jest początkowym badaniem diagnostycznym dla zespołu rakowiaka, ponieważ 5-HIAA jest głównym produktem końcowym metabolizmu serotoniny². Wykazuje on około 90% czułości i swoistości².

Poziomy 5-HIAA w moczu są zwykle podwyższone i pomagają w ocenie nowotworów rakowiaka¹. Pomiar poziomów 5-HIAA w moczu może pomóc w diagnozowaniu zespołu rakowiaka, ale może nie pomóc w wykrywaniu guzów na wczesnym etapie rozwoju, gdy są potencjalnie uleczalne poprzez resekcję¹. Gdy próbki moczu są właściwie pobrane i testy właściwie wykonane, nieprawidłowo podwyższony poziom 5-HIAA w moczu zapewnia dokładną diagnozę zespołu rakowiaka i powinien skłonić do poszukiwania guzów rakowiaka i ich przerzutów³.

Swoistość testu wynosi około 88%⁴. Określone pokarmy bogate w serotoninę (banany, awokado, śliwki, bakłażany, pomidory, banany plantain, ananasy, kiwi i orzechy włoskie) mogą podwyższać poziomy 5-HIAA w moczu i powinny być unikane podczas zbierania próbki⁴. Prawidłowe poziomy 5-HIAA w moczu wahają się od 3 do 15 mg/24 h, a podwyższony poziom ma 100% swoistość i 73% czułość dla nowotworów rakowiaka⁵.

Test osoczowej 5-HIAA

Test ten jest podobny do 24-godzinnego testu moczu na 5-HIAA, ale wykrywa 5-HIAA we krwi zamiast w moczu⁶. Test ten jest wygodny, ponieważ nie ma potrzeby unikania niektórych pokarmów, które mogą powodować fałszywie podwyższone poziomy HIAA⁶. Jednak nie jest jeszcze rutynowo używany, ponieważ jest bardziej kosztowny i nadal wymaga dalszego potwierdzenia jego wiarygodności⁶. Osoczowy test 5-HIAA jest bardziej stabilny niż test serotoniny w pełnej krwi i jest bardziej wygodny niż 24-godzinne zbieranie moczu⁷.

Chromogranina A – uniwersalny marker

Chromogranina A (CgA) jest glikoproteina wydzielaną przez nowotwory neuroendokrynne i stanowi kolejny istotny marker biochemiczny². CgA jest członkiem rodziny chromogranin, która jest przechowywana w ziarnistościach wydzielniczych komórek neuroendokrynnych⁸. Ponieważ CgA jest konstytutywnym produktem wydzielniczym większości nowotworów neuroendokrynnych, jego wykrycie w osoczu może być wykorzystane jako ogólny marker guza dla rakowiaków, a nawet dla guzów „nieczynnościowych”⁸.

Test chromograniny A może być użytecznym testem do wykrywania nowotworów neuroendokrynnych, które mogą produkować lub nie produkować inne substancje aktywne (np. serotonina, histamina) znane z przyczyniania się do zespołu rakowiaka⁶. Czułość tego testu jest dobra (często identyfikuje osoby z nowotworem neuroendokrynnym), ale swoistość jest niska (test może być dodatni u osoby, która nie ma nowotworu neuroendokrynnego)⁶.

W guzach rakowiaka najwyższe stężenia CgA odnotowano w przerzutowych zmianach jelita środkowego z podwyższeniem CgA u 87% zmian, podczas gdy wzrost 5-HIAA odnotowano u 76%⁸. Stężenie CgA korelowało z masą guza⁸. Poziomy CgA w osoczu są czułymi, ale niespecyficznymi markerami guzów rakowiaka, ponieważ są również podwyższone w nowotworach neuroendokrynnych trzustki, jak również w innych typach nowotworów neuroendokrynnych⁸.

Istnieje kilka często spotykanych przyczyn podwyższonej CgA, które nie są związane z nowotworem neuroendokrynnym (takich jak przyjmowanie antagonistów H2 kwasochłonnych lub inhibitorów pompy protonowej) – fałszywie dodatnie podwyższenie CgA⁶. Ten test może być dobrym testem uzupełniającym dla nowotworu neuroendokrynnego po wykonaniu innych testów laboratoryjnych⁶. Poziomy CgA większe niż 130 mcg/L są związane z 98,4% swoistością i 62,9% czułością dla guzów rakowiaka⁵.

Test serotoniny we krwi

Test serotoniny we krwi, podobnie jak test 5-HIAA, jest wykonywany w celu wykrycia obecności wysokich poziomów serotoniny⁹. Jednak test ten nie jest rutynowo zalecany, ponieważ swoistość testu nie jest uważana za wiarygodną⁹. Pomiar poziomu serotoniny we krwi może być bardzo przydatny¹⁰. Prawidłowe poziomy serotoniny we krwi z wysokimi poziomami serotoniny i 5-HTP w moczu znajduje się u pacjentów z tego typu guzami¹⁰.

Inne markery laboratoryjne

Chociaż wykrycie 5-HIAA w moczu jest pojedynczą najlepszą metodą przesiewową dla guzów rakowiaka, poziom nie zawsze jest podwyższony, a pomiar innych peptydów (np. substancja P, neuropeptyd K, chromogranina) może być konieczny do diagnozy i obserwacji¹. Inne badania podstawowe, uwzględniające możliwe związane nowotwory neuroendokrynne lub adenokarcinoma jelita, obejmują morfologię krwi, testy czynnościowe wątroby, testy czynnościowe tarczycy, hormon przytarczyc, wapń, kalcytoninę, prolaktynę, alfa-fetoproteinę, antygen karcynoembrionalny (CEA) i beta-hCG¹¹.

Interpretacja wyników i monitorowanie

Łączenie pomiarów CgA w surowicy z wynikami 24-godzinnego moczu na 5-HIAA skutkuje zwiększoną ogólną czułością testu u pacjentów z zespołem rakowiaka¹². Jeśli wyniki biochemiczne są niejednoznaczne, testy te powinny być powtórzone i należy zmierzyć CgA w osoczu, ponieważ jest to najbardziej czuły i wiarygodny test przesiewowy⁸. Poziomy CgA w osoczu mają tendencję do korelacji z masą guza, ale nie z objawami⁵.

Testy biochemiczne mogą odgrywać rolę w postawieniu diagnozy, szczególnie w przypadku czynnościowych nowotworów neuroendokrynnych¹³. Pomiar określonych biomarkerów, takich jak CgA lub kwas 5-hydroksyindolooctowy (5-HIAA) we krwi lub moczu, może pomóc w ustaleniu diagnozy¹³. Jednak testowanie CgA lub 5-HIAA nie jest ostateczne, ponieważ podwyższone poziomy CgA można obserwować u pacjentów stosujących inhibitory pompy protonowej i mających określone stany zdrowia, a wiele pokarmów i leków może wpływać na poziomy 5-HIAA¹³.