Objawy przetrwałego otworu owalnego – kiedy PFO daje znać o sobie

Przetrwały otwór owalny to wada serca, która dotyka około 25% populacji, ale paradoksalnie większość osób z tym schorzeniem nigdy się o nim nie dowie¹². Dzieje się tak dlatego, że w zdecydowanej większości przypadków PFO nie wywołuje żadnych objawów i nie wpływa na codzienne funkcjonowanie³. Schorzenie to często pozostaje ukryte przez dziesięciolecia, a jego obecność zostaje wykryta przypadkowo podczas badań wykonywanych z innych powodów.

Brak objawów sprawia, że przetrwały otwór owalny może być mylący – z jednej strony jest to stosunkowo powszechna anomalia anatomiczna, z drugiej jednak w niektórych przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. Zrozumienie, kiedy PFO może być problematyczny i jakie objawy powinny nas zaniepokoić, jest kluczowe dla odpowiedniego postępowania medycznego.

Charakterystyka bezobjawowego przebiegu PFO

Zdecydowana większość osób z przetrwałym otworem owalnym prowadzi normalne, aktywne życie, nie wiedząc o istnieniu tej wady⁴⁵. Bezobjawowy przebieg PFO wynika z faktu, że w warunkach prawidłowego ciśnienia w przedsionkach serca, otwór pozostaje zamknięty lub przepływ krwi przez niego jest na tyle minimalny, że nie wpływa na funkcjonowanie organizmu.

U niemowląt i dzieci przetrwały otwór owalny również zazwyczaj nie powoduje żadnych dolegliwości⁶⁷. Wiele aktywnych dorosłych ma PFO i nie zdaje sobie z tego sprawy, co potwierdza, że sama obecność tej wady nie musi być problemem zdrowotnym. W rzeczywistości, u niektórych niemowląt z poważnymi wadami serca lub nadciśnieniem płucnym, obecność PFO może być nawet korzystna, ponieważ pozwala na mieszanie się krwi z obu stron serca⁴.

Objawy u niemowląt i małych dzieci

Chociaż u większości dzieci przetrwały otwór owalny nie wywołuje objawów, istnieją rzadkie sytuacje, w których może się on objawiać już we wczesnym dzieciństwie⁶. Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem u niemowląt jest sinica (cyanoza) – niebieskawe zabarwienie skóry, szczególnie wokół ust, dziąseł, oczu i paznokci⁷⁸.

Sinica u niemowląt z PFO pojawia się typowo podczas płaczu, kaszlu, kichania lub podczas wypróżniania się – czyli w sytuacjach, gdy wzrasta ciśnienie w klatce piersiowej⁹¹⁰. Niebieskawe zabarwienie skóry wynika z mieszania się krwi ubogiej w tlen z krwią bogatą w tlen, co prowadzi do obniżenia ogólnego poziomu tlenu we krwi. Ważne jest jednak podkreślenie, że taki objaw występuje bardzo rzadko i zazwyczaj towarzyszy mu obecność innych wad serca⁵¹¹.

Objawy neurologiczne i naczyniowe

Najpoważniejszymi objawami związanymi z przetrwałym otworem owalnym są powikłania neurologiczne, szczególnie udar mózgu i przemijające napady niedokrwienne (TIA)³¹². Osoby z PFO mają nieco większe ryzyko udaru niż osoby bez tej wady, przy czym ryzyko to jest szczególnie istotne u młodych dorosłych¹²¹³. Dzieje się tak dlatego, że młodsze osoby mają mniej czynników ryzyka udaru z innych przyczyn, co czyni PFO bardziej prawdopodobną przyczyną incydentu naczyniowego.

Mechanizm powstawania udaru w przebiegu PFO polega na tak zwanej zatorowości paradoksalnej – skrzepy krwi, które normalnie zostałyby przefiltrowane przez płuca, mogą przedostać się przez otwór owalny bezpośrednio do lewej strony serca, a następnie dotrzeć do mózgu¹⁴¹⁵. Objawy udaru mogą obejmować nagłe osłabienie lub drętwienie twarzy, ramienia lub nogi (szczególnie po jednej stronie ciała), trudności z mówieniem lub rozumieniem słów, nagłe zaburzenia widzenia oraz utratę równowagi lub koordynacji¹⁶. Zobacz więcej: Objawy neurologiczne przetrwałego otworu owalnego – udar i TIA

Przemijające napady niedokrwienne (TIA), nazywane również mini-udarami, mogą poprzedzać pełnoobjawowy udar i stanowią ważny sygnał ostrzegawczy²¹⁷. Objawy TIA są podobne do objawów udaru, ale ustępują w ciągu 24 godzin, najczęściej jednak w ciągu kilkunastu minut.

Bóle głowy i migrena

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów objawów PFO jest jego związek z bólami głowy, szczególnie z migreną⁶¹⁸. Badania wykazują, że przetrwały otwór owalny występuje częściej u osób cierpiących na migrenę z aurą¹⁹. Szczególnie silny związek obserwuje się między PFO a migrenową aurą bez bólu głowy oraz migrenami przewlekłymi – u osób z PFO migrena przewlekła występuje u 66% pacjentów w porównaniu z populacją ogólną¹⁹.

Mechanizm łączący PFO z migreną nie jest do końca poznany²⁰²¹. Niektórzy badacze sugerują, że może to być związane z przemijającymi napadami niedokrwiennymi lub zatorowością paradoksalną, jednak brak jest przekonujących dowodów na skuteczność zamykania PFO w leczeniu migreny²¹²². Zobacz więcej: Migrena i bóle głowy w przetrwałym otworze owalnym – związek i objawy

Problemy oddechowe i objawy sercowe

W rzadkich przypadkach przetrwały otwór owalny może prowadzić do problemów z oddychaniem i obniżenia poziomu tlenu we krwi¹⁸²³. Stan ten, nazywany hipoksemią, występuje gdy zbyt duża ilość krwi przepływa przez PFO, omijając płuca, gdzie normalnie zostałaby dotleniona. Hipoksemia może prowadzić do zawrotów głowy, duszności, szczególnie w pozycji stojącej, oraz ogólnego osłabienia²³.

Szczególnym rodzajem problemów oddechowych związanych z PFO jest zespół platypnea-orthodeoxia – rzadki stan, w którym pacjenci doświadczają duszności i niskiego poziomu tlenu we krwi, szczególnie w pozycji siedzącej lub stojącej¹⁵²⁴. W niektórych przypadkach mogą wystąpić również objawy takie jak ból w klatce piersiowej, palpitacje serca czy ogólne osłabienie²⁵²⁶.

Objawy u nurków i sportowców

Szczególną grupę ryzyka stanowią osoby uprawiające sporty podwodne, szczególnie nurkowie²⁰²⁷. U nurków z PFO ryzyko choroby dekompresyjnej jest 2,5 raza większe, a ryzyko neurologicznych powikłań dekompresyjnych – 4 razy większe²⁷. Choroba dekompresyjna może objawiać się bólami stawów, zaburzeniami neurologicznymi, problemami z równowagą czy zaburzeniami słuchu i wzroku²⁸.

Największe ryzyko powikłań dotyczy nurków z dużymi otworami owalnymi (o średnicy centymetra lub większej)²⁸. Objawy mogą dotyczyć układu nerwowego, rdzenia kręgowego, skóry oraz narządu słuchu i równowagi. Ważne jest, aby osoby uprawiające nurkowanie były świadome potencjalnego ryzyka związanego z obecnością PFO.

Rzadkie objawy i powikłania

W bardzo rzadkich przypadkach przetrwały otwór owalny może prowadzić do innych, nietypowych objawów i powikłań²⁰²⁹. Mogą to być między innymi ostry zawał serca, zatorowość systemowa (na przykład zawał nerki), zatorowość tłuszczowa, czy powikłania związane z guzami prawego przedsionka, które zwiększają ciśnienie w tej komorze serca.

Niektóre badania wskazują również na możliwy związek PFO z zaburzeniami wzroku, takimi jak przemijające zaburzenia widzenia, zmiany w polu widzenia czy zaburzenia ruchomości gałek ocznych³⁰³¹. U młodych pacjentów z niewyjaśnionymi ostrymi incydentami niedokrwiennymi siatkówki należy rozważyć obecność PFO³².

Kiedy skonsultować się z lekarzem

Chociaż przetrwały otwór owalny w większości przypadków nie wymaga leczenia, istnieją sytuacje, w których konieczna jest pilna konsultacja medyczna³³. Natychmiastowej pomocy wymaga wystąpienie objawów udaru: nagłe osłabienie lub drętwienie, zamieszanie, problemy z widzeniem jednym okiem, lub utrata koordynacji ruchowej.

Inne objawy, które powinny skłonić do wizyty u lekarza, to nawracające, niewyjaśnione bóle głowy o charakterze migreny, szczególnie z aurą wzrokową, oraz epizody przemijających zaburzeń neurologicznych³⁴. U osób uprawiających nurkowanie ważna jest konsultacja kardiologiczna przed rozpoczęciem tej aktywności, szczególnie jeśli w rodzinie występowały przypadki PFO lub udaru w młodym wieku.