Badania laboratoryjne w ostrem zapaleniu trzustki – lipaza i amylaza

Badania laboratoryjne stanowią fundamentalny element diagnostyki ostrego zapalenia trzustki, umożliwiając szybkie i wiarygodne potwierdzenie rozpoznania klinicznego¹. Pomiary enzymów trzustkowych w surowicy i moczu są wykorzystywane do diagnozowania choroby, choć nie pozwalają na ocenę jej ciężkości ani dokładne przewidywanie przebiegu klinicznego¹².

Lipaza – preferowany marker diagnostyczny

Lipaza w surowicy jest obecnie najważniejszym parametrem biochemicznym w wykrywaniu ostrego zapalenia trzustki³. Charakteryzuje się wcześniejszym i dłużej utrzymującym się podwyższeniem w porównaniu z amylazą w surowicy³. Zgodnie z wytycznymi praktyki klinicznej opublikowanymi w 2016 roku przez Greenberga i współpracowników, u wszystkich pacjentów z podejrzeniem ostrego zapalenia trzustki należy oznaczyć poziom lipazy w surowicy ze względu na jej nieco wyższą czułość w porównaniu z innymi testami surowicy i moczu³.

Rozpoznanie ostrego zapalenia trzustki ustala się, gdy aktywność lipazy w surowicy jest co najmniej trzy razy większa niż górna granica normy³. Test lipazy jest preferowany ze względu na jego wyższą czułość i swoistość, szczególnie w przypadkach zapalenia trzustki wywołanego alkoholem⁴. Lipaza lub amylaza na poziomie przekraczającym trzykrotność górnej granicy normy są uznawane za diagnostyczne dla zapalenia trzustki⁴.

Badanie porównawcze przeprowadzone przez Rompianesiego i współpracowników oceniało dokładność diagnostyczną lipazy w surowicy, amylazy w surowicy, amylazy w moczu oraz trypsynogenu-2 w moczu w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki⁵. Wyniki potwierdziły przewagę lipazy jako markera diagnostycznego.

Amylaza w surowicy – ograniczenia diagnostyczne

Test amylazy w surowicy również wykonuje się w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki, ale ma on mniejszą wartość kliniczną w porównaniu z lipazą³. Amylaza jest również produkowana przez ślinianki, co może prowadzić do podwyższonych wartości niezwiązanych z chorobą trzustki⁴. Ponadto poziomy amylazy mogą pozostawać prawidłowe u pacjentów z nawracającym alkoholowym zapaleniem trzustki⁴.

Poziomy amylazy w surowicy u pacjentów z zapaleniem trzustki różnią się w zależności od ciężkości choroby⁶. Średnio w przypadkach niepowikłanych poziom amylazy w surowicy zaczyna wzrastać od dwóch do 12 godzin po wystąpieniu objawów i osiąga szczyt w ciągu 12-72 godzin⁶. Zazwyczaj powraca do normy w ciągu jednego tygodnia⁶.

Charakterystyka czasowa wzrostu enzymów

Poziomy lipazy wzrastają w ciągu czterech do ośmiu godzin od wystąpienia objawów klinicznych i osiągają szczyt około 24 godzin⁷. Poziomy zmniejszają się w ciągu 8-14 dni⁷. Swoistość (50-99 procent) i czułość (86-100 procent) oznaczeń lipazy są lepsze niż pomiary amylazy, szczególnie w wykrywaniu alkoholowego zapalenia trzustki⁷.

Stężenia amylazy i lipazy w surowicy wzrastają w ciągu kilku godzin od epizodu ostrego zapalenia trzustki⁸. Są one kluczowymi składnikami kryteriów diagnostycznych wraz z bólem brzucha i wynikami radiologicznymi⁸. Lipaza jest obecnie preferowana nad amylazą ze względu na wyższą czułość, szczególnie w przypadkach zapalenia trzustki spowodowanego alkoholem i hipertriglicerydemią⁸.

Inne markery biochemiczne

Na podstawie medianowych czułości i swoistości, podwyższony poziom trypsyny ma lepszy wskaźnik prawdopodobieństwa wykrycia zapalenia trzustki niż poziom amylazy i prawdopodobnie jest najdokładniejszym wskaźnikiem surowiczym ostrego zapalenia trzustki⁷. Jednak badanie to nie jest rutynowo dostępne⁶.

Trypsynogen jest najlepiej przebadany spośród nowych biomarkerów, ze stężeniami wzrastającymi w surowicy i moczu w ciągu kilku godzin od wystąpienia zapalenia trzustki⁹. Szacuje się, że czułość wynosi ponad 90 procent, a swoistość ponad 83 procent⁹. Jednak ten test, podobnie jak większość innych nowych biomarkerów, wydaje się oferować niewielką przewagę nad lipazą i amylazą pod względem dokładności diagnostycznej⁹.

Interpretacja wyników i ograniczenia

Jednoczesne oznaczanie zarówno lipazy, jak i amylazy w surowicy nie wykazuje przewag ani w leczeniu, ani w opłacalności⁵. Wielkość podwyższenia amylazy i lipazy nie przewiduje ciężkości choroby u dorosłych⁹. Dlatego też, chociaż te markery są niezbędne do rozpoznania, nie można na ich podstawie wnioskować o rokrowaniu czy konieczności intensywnego leczenia.

Białko C-reaktywne w surowicy większe niż 150 mg/L mierzone 48 godzin po wystąpieniu objawów jest najlepszym pojedynczym laboratoryjnym predyktorem ciężkości choroby⁹. Ten parametr może być pomocny w ocenie rokowania, choć nie służy do pierwotnej diagnostyki ostrego zapalenia trzustki.

Praktyczne aspekty diagnostyki laboratoryjnej

W praktyce klinicznej, gdy pacjent prezentuje typowe objawy kliniczne, rozpoznanie potwierdza się podwyższonymi poziomami lipazy lub amylazy w surowicy (trzykrotnie przekraczającymi górną granicę normy)¹⁰. Jeśli lipaza jest niedostępna, można wykorzystać amylazę, choć ma ona mniejszą wartość diagnostyczną¹¹.

Należy pamiętać, że prawidłowy poziom amylazy (normoamylazemia) w ostrym zapaleniu trzustki jest dobrze rozpoznany, szczególnie gdy występuje na tle przewlekłego zapalenia trzustki¹². Prawidłowy poziom lipazy również został odnotowany, ale jest to niezwykle rzadkie zjawisko¹². Dlatego w przypadkach wątpliwych konieczne może być wykonanie dodatkowych badań obrazowych w celu potwierdzenia rozpoznania.