Objawy siatkówczaka u dzieci – najczęstszy nowotwór oka w pediatrii

Siatkówczak to najczęstszy pierwotny nowotwór oka u dzieci, stanowiący około 90% wszystkich nowotworów oka w tej grupie wiekowej¹. Większość przypadków jest diagnozowana przed 5. rokiem życia, przy czym w przypadku zajęcia obydwu oczu diagnoza zwykle następuje przed ukończeniem pierwszego roku życia².

Siatkówczak rozwija się z komórek siatkówki – światłoczułej warstwy tkanki w tylnej części oka¹. Może występować w jednym oku (jednostronnie) lub w obydwu oczach (obustronnie), przy czym forma obustronna często ma podłoże genetyczne i jest dziedziczona³.

Najczęstszy objaw – leukokoria

Najbardziej charakterystycznym i najczęściej występującym objawem siatkówczaka jest leukokoria – białawy lub różowawy odblask źrenicy⁴. Objaw ten jest szczególnie widoczny na zdjęciach wykonanych z lampą błyskową, gdzie zamiast normalnego czerwonego odbicia („czerwone oczy”) w jednej lub obydwu źrenicach pojawia się białawy lub żółtawy odblask⁵.

Leukokoria może być również zauważalna w słabym oświetleniu lub w sztucznym świetle, gdy źrenica dziecka wydaje się biaława zamiast czarnej⁶. Ten objaw, zwany również „kocim okiem”, występuje gdy światło odbija się od guza znajdującego się w siatkówce⁷.

Zez jako objaw siatkówczaka

Zez (strabismus) to drugi najczęstszy objaw siatkówczaka, występujący gdy oczy dziecka wydają się patrzeć w różnych kierunkach¹². Może to być zez zbieżny (oczy skierowane do wewnątrz) lub rozbieżny (oczy skierowane na zewnątrz).

Zez w przypadku siatkówczaka często pojawia się nagle i może być pierwszym objawem zauważonym przez rodziców⁶. W przeciwieństwie do fizjologicznego zeza niemowlęcego, który zwykle ustępuje samoistnie, zez związany z siatkówczakiem jest trwały i może nasilać się.

Szczególnie niepokojący jest zez, który pojawia się u dziecka, które wcześniej miało prawidłowo ustawione oczy. Każdy nowo powstały zez u dziecka powinien być pilnie skonsultowany z okulistą w celu wykluczenia siatkówczaka⁸.

Zmiany w wyglądzie i funkcji oka

Przekrwienie i obrzęk oka to częste objawy siatkówczaka, które mogą przypominać zapalenie spojówek¹². Jednak w przypadku siatkówczaka objawy te są przewlekłe i nie ustępują po zastosowaniu standardowego leczenia przeciwzapalnego.

Zmiana koloru tęczówki w jednym oku lub tylko w jej części może być objawem siatkówczaka²⁶. Tęczówka może stać się jaśniejsza lub ciemniejsza w porównaniu z drugim okiem, co jest szczególnie widoczne przy dobrym oświetleniu.

Powiększenie gałki ocznej (buftalmos) może wystąpić w zaawansowanych przypadkach siatkówczaka⁴. Jedno oko może wydawać się większe od drugiego lub może dojść do wybrzuszenia gałki ocznej z oczodołu.

Zaburzenia widzenia u dzieci

Ocena zaburzeń widzenia u małych dzieci jest szczególnie trudna, ponieważ dzieci często nie potrafią wyrazić swoich problemów wzrokowych². Rodzice mogą zauważyć, że dziecko nie skupia wzroku na twarzach lub przedmiotach, nie śledzi wzrokiem poruszających się obiektów lub ma problemy z kontrolą ruchów oczu.

Dzieci z siatkówczakiem mogą wykazywać pogorszenie widzenia, które objawia się brakiem reakcji na bodźce wzrokowe, trudnościami z orientacją przestrzenną lub częstymi potknięciami i upadkami². Starsze dzieci mogą skarżyć się na gorsze widzenie niż wcześniej.

Charakterystyczne jest również to, że dziecko może stać się niespokojne lub płaczliwe, gdy zasłoni się mu zdrowe oko, co wskazuje na znaczne pogorszenie widzenia w chorym oku⁶.

Objawy bólowe i dyskomfort

Ból oka u dzieci z siatkówczakiem może wystąpić, szczególnie gdy dochodzi do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego⁴. Małe dzieci mogą wyrażać ból poprzez zwiększoną płaczliwość, drażliwość, problemy ze snem lub odmowę karmienia.

Dzieci mogą również często pocierać chore oko lub wykazywać niechęć do dotykania okolicy oka⁹. Może to być objawem dyskomfortu lub bólu związanego z obecnością guza w oku.

U starszych dzieci mogą wystąpić bóle głowy, szczególnie w okolicy chorego oka, oraz nudności związane z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym¹⁰.

Objawy zaawansowanego siatkówczaka

W zaawansowanych przypadkach siatkówczaka oko może stać się bolesnе, obrzęknięte i przekrwione². Może dojść do wystąpienia krwi w przedniej komorze oka (hyphaema) lub do rozwoju wtórnej zaćmy⁴.

Niekontrolowane ruchy gałek ocznych (oczopląs) mogą występować w przypadkach obustronnego siatkówczaka, gdy obydwa oczy są znacznie dotknięte chorobą⁹. Jest to objaw poważnego uszkodzenia wzroku w obydwu oczach.

W bardzo zaawansowanych przypadkach, gdy nowotwór rozprzestrzeni się poza oko, mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe, takie jak utrata masy ciała, osłabienie czy gorączka⁴.

Różnice między siatkówczakiem jednostronnym a obustronnym

Siatkówczak jednostronny, dotyczący tylko jednego oka, jest zwykle diagnozowany później, między 2. a 3. rokiem życia². Objawy są bardziej oczywiste, ponieważ drugie oko pozostaje zdrowe, co pozwala na porównanie.

Siatkówczak obustronny, dotyczący obydwu oczu, jest zwykle diagnozowany wcześniej, przed ukończeniem pierwszego roku życia². Objawy mogą być mniej oczywiste, ponieważ obydwa oczy są dotknięte chorobą, ale zaburzenia widzenia są zwykle bardziej wyraźne.

Forma obustronna częściej ma podłoże genetyczne i może być dziedziczona, co oznacza, że inne dzieci w rodzinie również mogą być zagrożone³.

Znaczenie wczesnego wykrywania u dzieci

Siatkówczak ma jedne z najlepszych wskaźników przeżycia wśród nowotworów dziecięcych, ale wczesna diagnoza jest kluczowa⁶. Im wcześniej zostanie wykryty, tym większe są szanse na zachowanie wzroku i życia dziecka.

Rodzice powinni regularnie sprawdzać zdjęcia swoich dzieci pod kątem białawego odblasku źrenicy i obserwować zachowanie dzieci pod kątem objawów zaburzeń widzenia⁵. Każdy niepokojący objaw powinien być pilnie skonsultowany z okulistą dziecięcym.

Nietypowe jest, aby siatkówczak postępował niezauważony po 5. roku życia², dlatego szczególną uwagę należy zwrócić na objawy występujące u najmłodszych dzieci. Wczesne leczenie może uratować nie tylko wzrok, ale także życie dziecka.