Nabyta niedrożność kanalika łzowego – przyczyny u dorosłych

Nabyta niedrożność kanalika łzowego u dorosłych stanowi złożony problem medyczny wynikający z oddziaływania różnorodnych czynników patologicznych na układ łzowy¹. W przeciwieństwie do formy wrodzonej, niedrożność nabyta rozwija się w ciągu życia pod wpływem konkretnych przyczyn, które można podzielić na pierwotne i wtórne².

Pierwotna nabyta niedrożność kanalika nosowo-łzowego (PANDO) rozwija się bez jasnej przyczyny zewnętrznej i jest związana z procesami zapalnymi, włóknieniem, obrzękiem błony śluzowej, zastoiniem naczyniowym oraz infekcjami¹. Wtórna nabyta niedrożność (SANDO) natomiast wynika z konkretnych czynników, takich jak infekcje, zapalenia, nowotwory, urazy czy zaburzenia mechaniczne¹.

Infekcje jako główna przyczyna niedrożności

Infekcje stanowią jedną z najważniejszych przyczyn nabytej niedrożności kanalika łzowego u dorosłych³⁴. Przewlekłe infekcje oczu, układu łzowego lub przydatków nosa mogą prowadzić do trwałych zmian anatomicznych w postaci obrzęku, włóknienia i ostatecznie zwężenia lub całkowitej niedrożności kanalików.

Bakterie, grzyby i wirusy mogą wywoływać stan zapalny w okolicy oczu i nosa, prowadząc do obrzęku tkanek, który uciska kanaliki łzowe⁵. Szczególnie niebezpieczne są przewlekłe zapalenia zatok przynosowych, które mogą podrażniać tkanki i prowadzić do tworzenia się blizn blokujących układ łzowy⁶⁷.

Zapalenie spojówek, szczególnie wywołane infekcjami wirusowymi, może w rzadkich przypadkach prowadzić do infekcji i niedrożności układu łzowego⁸⁹. Wirus opryszczki jest szczególnie problematyczny, gdyż może wywoływać nawracające stany zapalne prowadzące do progresywnego uszkodzenia układu łzowego⁵.

Urazy i ich konsekwencje

Urazy twarzy, oka lub nosa stanowią znaczącą przyczynę nabytej niedrożności kanalika łzowego³¹⁰. Mogą to być zarówno poważne obrażenia, jak złamanie nosa czy cios w głowę, jak i pozornie drobne urazy, takie jak dostanie się ciał obcych do oka³.

Złamania nosowo-oczodołowo-sitowate są najczęstszą przyczyną pourazowej niedrożności kanalika nosowo-łzowego¹¹. Tego typu urazy mogą prowadzić do uszkodzenia kości w okolicy układu łzowego, powstawania blizn oraz zmian anatomicznych uniemożliwiających prawidłowy odpływ łez¹⁰¹².

Nawet drobne fragmenty kości powstałe w wyniku urazu mogą mechanicznie blokować kanaliki łzowe¹². Dodatkowo, proces gojenia po urazie często wiąże się z tworzeniem tkanki bliznowatej, która może uciskać układ łzowy i ograniczać przepływ łez⁶⁹.

Zabiegi chirurgiczne jako czynnik ryzyka

Operacje w obrębie nosa, zatok, twarzy czy oczu mogą nieumyślnie uszkodzić układ łzowy lub prowadzić do powstawania blizn wpływających na jego funkcjonowanie⁵. Szczególnie ryzykowne są zabiegi chirurgiczne zatok, które mogą uszkodzić kanaliki łzowe lub otwory odprowadzające do nich⁵.

Operacje naprawcze złamań kości twarzy, choć konieczne dla przywrócenia prawidłowej anatomii, mogą również wpływać na funkcjonowanie układu łzowego¹³. Blizny powstałe w wyniku zabiegów chirurgicznych mogą z czasem kurczyć się i uciskać delikatne struktury układu łzowego.

Zmiany związane z procesem starzenia

Proces starzenia się odgrywa kluczową rolę w rozwoju nabytej niedrożności kanalika łzowego⁵. Z wiekiem dochodzi do naturalnego zwężenia drobnych otworków łzowych (punkta) w kącikach oczu, co spowalnia odpływ płynu łzowego i zwiększa ryzyko niedrożności⁶¹⁴.

Szczególnie istotne są zmiany w wyściółce kanalika łzowego, która u starszych dorosłych ma tendencję do pogrubiania się, co prowadzi do stopniowego zwężenia światła kanalika⁹. Ten proces, nazywany inwolucyjnym zwężeniem, jest prawdopodobnie najczęstszą przyczyną niedrożności kanalika nosowo-łzowego u osób starszych¹⁵.

Dodatkowo, wraz z wiekiem może dochodzić do gromadzenia się normalnych pozostałości w układzie łzowym, które z czasem mogą tworzyć blokady⁵. Kobiety są dwukrotnie częściej dotknięte tym problemem niż mężczyźni, co może wynikać z węższych kanalików odprowadzających łzy¹⁵¹⁶.

Nowotwory i inne patologiczne rozrosty

Guzy i inne patologiczne rozrosty mogą powodować niedrożność poprzez bezpośredni ucisk na układ łzowy³¹⁷. Dotyczy to zarówno nowotworów łagodnych, jak i złośliwych, które mogą rozwijać się w jamie nosowej, zatokach czy samym układzie łzowym¹⁸.

Polipy nosowe, będące łagodnymi rozrostami błony śluzowej nosa, często występują u osób z alergiami nosowymi i mogą uciskać układ łzowy⁸¹². Szczególną grupę stanowią mucocele – torbiele wypełnione śluzem, które mogą rozwijać się w sąsiadujących zatokach sitowych i uciskać układ łzowy¹⁷.

W każdym przypadku niedrożności kanalika łzowego u dorosłych należy rozważyć możliwość procesu nowotworowego, szczególnie gdy objawy rozwijają się jednostronnie i szybko progresują¹⁹.

Wpływ leków i terapii medycznych

Niektóre leki mogą przyczyniać się do rozwoju niedrożności kanalika łzowego²⁰. Długotrwałe stosowanie pewnych kropli do oczu, szczególnie tych używanych w leczeniu jaskry (takich jak timolol, dorzolamid czy pilokarpiną), może powodować obrzęk spojówki i kanalików łzowych¹²¹⁸.

Leczenie przeciwnowotworowe stanowi szczególnie istotny czynnik ryzyka³¹². Chemioterapia, szczególnie docetakselem stosowanym w leczeniu raka piersi i niedrobnokomórkowego raka płuc, może wpływać na układ łzowy¹². Podobnie terapia radioaktywnym jodem w leczeniu raka tarczycy może prowadzić do pochłaniania jodu przez kanaliki łzowe i ich obrzęku¹².

Choroby systemowe i stany zapalne

Niektóre choroby ogólnoustrojowe mogą wpływać na funkcjonowanie układu łzowego¹⁹. Choroby ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza, ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń czy ziarniniaki linii środkowej, mogą prowadzić do niedrożności kanalika nosowo-łzowego¹⁹.

Zaburzenia powodujące obrzęk, takie jak sarkoidoza czy ziarniniakowatość z zapaleniem wielonaczyniowym, mogą zwiększać ryzyko rozwoju niedrożności kanalika łzowego²¹. Przewlekle zapalona błona śluzowa nosa również może zwiększać to ryzyko²¹.

Mechaniczne przyczyny niedrożności

Mechaniczne niedrożności układu łzowego mogą wynikać z obecności ciał obcych w świetle kanalika, takich jak dakryolity (kamienie łzowe) czy wylewy¹¹. Dakryolity powstają z nagromadzenia się złuszczonych komórek nabłonkowych, lipidów i bezkształtnych pozostałości w układzie nosowo-łzowym¹⁶.

Kamienie łzowe mogą tworzyć się, gdy płyn łzowy gromadzi się i twardnieje¹⁷. Jeśli są wystarczająco duże, mogą całkowicie zablokować kanaliki łzowe. Również przemieszczone zatyczki punktowe i kanalikowe mogą migrować i zatykać kanaliki nosowo-łzowe¹⁹.