Opioidowe leki przeciwbólowe – główny problem epidemiologiczny

Opioidowe leki przeciwbólowe stanowią najbardziej problematyczną kategorię w epidemii nadużywania leków na receptę. Te silnie działające substancje, pierwotnie przeznaczone do leczenia umiarkowanego i silnego bólu, stały się głównym czynnikiem napędzającym wzrost całej epidemii nadużywania leków przepisywanych przez lekarzy¹.

Skala problemu jest alarmująca – liczba dorosłych nadużywających opioidów na receptę wzrosła dramatycznie z 4,9 miliona w 1992 roku do prawie 12,5 miliona w 2012 roku¹. Ten ponad dwukrotny wzrost w ciągu dwóch dekad odzwierciedla zarówno zwiększoną dostępność tych leków, jak i rosnącą świadomość ich potencjału uzależniającego.

Dominacja opioidów w statystykach nadużywania

Dane epidemiologiczne jednoznacznie wskazują na dominującą rolę opioidów w problemie nadużywania leków na receptę. Według najnowszych statystyk, 82% wszystkich recept wypełnianych w aptekach dotyczy właśnie opioidów². Ta przewaga ilościowa bezpośrednio przekłada się na zwiększone ryzyko nadużywania i rozwoju uzależnienia.

W badaniach epidemiologicznych z lat 2004-2005, opioidy dzieliły pierwsze miejsce ze stymulantami pod względem częstości nadużywania w ciągu życia (po 4,7% populacji)³. Jednak w rzeczywistości problem opioidów jest znacznie bardziej złożony i niebezpieczny ze względu na ich wysoki potencjał uzależniający i ryzyko przedawkowania.

Konkretne substancje opioidowe

Wśród opioidów na receptę, niektóre substancje wykazują szczególnie wysokie ryzyko nadużywania i związanych z nim powikłań. Według danych z systemu RADARS (Researched Abuse, Diversion and Addiction-Related Surveillance), w Tennessee najczęściej nadużywanymi opioidami na receptę są hydrokodon, a następnie oksykodon⁴.

System monitorowania obejmuje szeroką gamę substancji opioidowych, w tym hydrokodon, oksykodon, fentanyl, buprenorfinę, hydromorfon, morfinę, oksymorfon, metadon, tramadol i tapentadol⁵. Każda z tych substancji niesie ze sobą specyficzne ryzyko nadużywania i różne profile bezpieczeństwa.

Szczególnie niepokojące są dane dotyczące fentanylu – substancji o wyjątkowo wysokiej sile działania. W dyskusjach internetowych dotyczących kluczowych ryzyk związanych z opioidami, przedawkowanie i śmierć z powodu fentanylu zdominowały rozmowy w ostatnich latach⁶. Prawdopodobieństwo dyskusji o przedawkowaniu fentanylu było 4,32 raza wyższe w mediach społecznościowych, a o śmierci z jego powodu – 5,05 raza wyższe⁷.

Konsekwencje zdrowotne nadużywania opioidów

Nadużywanie opioidów na receptę niesie ze sobą szczególnie poważne konsekwencje zdrowotne. Najnowsze dane wskazują, że w 2022 roku około 108 tysięcy osób zmarło z powodu przedawkowania narkotyków, a ponad 75% tych zgonów wiązało się z opioidami⁸. Chociaż część tych przypadków dotyczy syntetycznych opioidów takich jak fentanyl, znaczący udział mają również opioidy na receptę.

Szczególnie alarmujące jest to, że niezamierzone przedawkowania leków na receptę, w tym opioidów przeciwbólowych, obecnie przewyższają liczbowo przypadki przedawkowań heroiny i kokainy razem wziętych⁹. To dramatyczne przesunięcie w strukturze zgonów związanych z narkotykami podkreśla skalę problemu związanego z lekami przepisywanymi przez lekarzy.

Przejście z opioidów na receptę na heroina

Jednym z najbardziej niepokojących aspektów epidemii opioidów jest zjawisko przechodzenia osób uzależnionych od leków na receptę na heroina. Amerykańskie Stowarzyszenie Medycyny Uzależnień (ASAM) raportuje, że wielu z tych, którzy są uzależnieni od leków przeciwbólowych na receptę, zaczyna używać heroiny¹⁰.

To przejście często wynika z faktu, że heroina jest łatwiej dostępna i tańsza niż opioidy na receptę na czarnym rynku. Znaczna część osób używających heroiny rozpoczyna swoją drogę do uzależnienia od opioidów na receptę¹¹. Ten wzorzec tworzy niebezpieczną spiralę uzależnienia, która zaczyna się od legalnie przepisanych leków i prowadzi do używania nielegalnych substancji.

Różnice w profilach ryzyka poszczególnych opioidów

Nie wszystkie opioidy na receptę niosą ze sobą identyczne ryzyko. Badania międzynarodowe wskazują na znaczne różnice w ryzyku śmiertelności między poszczególnymi substancjami opioidowymi. W porównaniu z kodeiną, pacjenci używający morfiny wykazywali znacznie wyższe skorygowane ryzyko śmiertelności w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie¹².

Podobny efekt obserwowano u pacjentów leczonych fentanylem, gdzie wyższe ryzyko śmierci zaobserwowano we wszystkich trzech grupach bólowych w Wielkiej Brytanii oraz wśród wszystkich pacjentów w kohorcie kanadyjskiej¹². Te różnice wynikają z odmiennych właściwości farmakologicznych i mechanistycznych opioidów, co skutkuje różnicowym ryzykiem dla wyników bezpieczeństwa¹³.

Opioidy o większej sile działania mogą być związane z wyższym ryzykiem zdarzeń niepożądanych, jednak zakres, w jakim te różnice są wpływane przez ryzyko podstawowe badanej populacji, pozostaje niepewny¹³. Niektóre opioidy, takie jak tramadol, mają dodatkowe działania serotoninergiczne, podczas gdy inne, jak buprenorfina, są częściowymi agonistami receptorów opioidowych mu¹³.

Monitoring i surveillance opioidów

Ze względu na skalę problemu, opracowano specjalne systemy monitorowania nadużywania opioidów na receptę. System RADARS (Researched Abuse, Diversion and Addiction-Related Surveillance) mierzy wskaźniki używania i nadużywania leków na receptę dla konkretnych produktów lekowych w całych Stanach Zjednoczonych, w celu zrozumienia trendów nadużywania leków na receptę i pomocy w opracowaniu skutecznych interwencji⁵.

Dane z systemu RADARS podlegają analizie statystycznej na podstawie kwartalnej, a wskaźniki są obliczane na podstawie populacji i dostępności leków⁴. Wyniki są następnie przekazywane producentom farmaceutyków, agencjom regulacyjnym, decydentom politycznym oraz urzędnikom medycznym i zdrowia publicznego⁴.