Epidemiologia dysfagii w chorobach neurologicznych

Choroby neurologiczne stanowią dominującą przyczynę dysfagii w populacji, charakteryzując się znacznie wyższymi wskaźnikami występowania niż inne schorzenia. Uszkodzenia układu nerwowego wpływają na skomplikowany proces połykania na różnych poziomach, od kontroli korowej po funkcje pnia mózgu¹.

Udar mózgu jako wiodąca przyczyna neurogennej dysfagii

Udar mózgu jest najczęstszą przyczyną neurogennej dysfagii, występując u około 51-73% pacjentów po udarze². Inne źródła podają jeszcze szerszy zakres częstości występowania – od 19% do nawet 87% pacjentów po udarze³⁴. Ta znaczna rozpiętość wyników wynika z różnych metod badań przesiewowych i diagnostycznych, z których każda charakteryzuje się odmienną czułością³.

W badaniach wykorzystujących videofluoroskopię dysfagia występuje u około 65% pacjentów w ostrej fazie udaru, przy czym częstość aspiracji waha się od 43% do 58%¹. W jednym z polskich badań przeprowadzonych na Oddziale Neurologii dysfagia ustno-gardłowa została stwierdzona u 65,9% pacjentów z udarem niedokrwiennym mózgu, podczas gdy prawidłowe połykanie zdiagnozowano u 34,1% pacjentów⁵.

Dysfagia może opóźniać funkcjonalne wyzdrowienie u pacjentów po udarze i stanowi najistotniejszy czynnik ryzyka rozwoju zapalenia płuc w tej populacji². Wczesne wykrycie zaburzeń połykania u pacjentów po udarze ma kluczowe znaczenie dla dostosowania bezpiecznej diety, wyboru odpowiednich ćwiczeń logopedycznych mających na celu poprawę funkcji połykania oraz zmniejszenia ryzyka powikłań płucnych⁶.

Różnice etniczne w dysfagii poouddarowej

Według amerykańskiej narodowej bazy danych Medicare, częstość występowania dysfagii poouddarowej jest wyższa u Azjatów i innych grup mniejszościowych niż u białych Amerykanów, co sugeruje różnice rasowe w rozwoju dysfagii po udarze mózgu².

Choroba Parkinsona i parkinsonizm

Dysfagia ustno-gardłowa jest częstym objawem u pacjentów z chorobą Parkinsona i zaburzeniami pokrewnymi, występując nawet we wczesnych stadiach choroby⁷. Systematyczny przegląd wykazał, że pacjenci z chorobą Parkinsona rozwijają dysfagię ustno-gardłową około trzy razy częściej niż zdrowe osoby starsze⁷.

Częstość występowania dysfagii ustno-gardłowej u pacjentów z chorobą Parkinsona różni się znacznie między badaniami – od 18,5% do 100%, w zależności od definicji dysfagii, narzędzi oceny oraz momentu oceny od początku choroby⁷. Najnowsza metaanaliza wykazała, że łączna częstość występowania wynosiła 35% w ocenie subiektywnej lub związanej z pacjentem, ale wzrastała do 82% przy zastosowaniu obiektywnej lub związanej z klinikiem miary⁸.

Te różnice podkreślają, że samoocena pacjenta lub odpowiedź na proste pytanie, czy ma jakiekolwiek problemy z połykaniem, może prowadzić do niedoszacowania dysfagii u pacjentów z chorobą Parkinsona⁸. Zastosowanie walidowanych kwestionariuszy lub obiektywnych badań instrumentalnych jest niezbędne dla wczesnego wykrycia dysfagii i właściwego zarządzania tymi pacjentami⁸.

Chociaż objawy dysfagii są częste nawet we wczesnym stadium choroby Parkinsona, mechanizmy kompensacyjne mogą występować na poziomie korowym, a ciężka postać dysfagii jest bardziej związana z późnym stadium choroby⁸. Kliniczne predyktory silnie skorelowane z ciężką dysfagią w chorobie Parkinsona to stadium Hoehn i Yahr, część motoryczna (III) Zunifikowanej Skali Oceny Choroby Parkinsona (UPDRS), wskaźnik masy ciała (BMI), demencja, depresja, kontrola śliny, dyzartria oraz czas trwania choroby⁸.

Zespoły parkinsonowskie

Dysfagia oraz dyzartria pojawiają się wcześniej u pacjentów z zespołami parkinsonowskimi typu „plus” niż w chorobie Parkinsona ogólnie⁹. Wczesny rozwój dysfagii oraz jej ciężkość były opisywane jako złe predyktory rokownicze⁹.

Dysfunkcje połykania w atrofii wieloukładowej (MSA) były generalnie podobne do tych w chorobie Parkinsona, ale opisano różne charakterystyki dysfagii u pacjentów z MSA-C i MSA-P⁹. Najczęstszymi cechami dysfagii u pacjentów z korowo-podstawną degeneracją mózgu (CBD) były fragmentaryczne połykanie w fazie ustnej oraz pooling pozostałości w zagłębieniach nadjęzycowych w fazie gardłowej połykania⁹.

Stwardnienie rozsiane

W stwardnieniu rozsianym dysfagia jest znacząco rozpowszechniona wśród pacjentów. Wydaje się, że dotyka co najmniej ponad 30% populacji z SM¹⁰. Dodatkowo, obiektywne badania mogą wykryć problem u nawet 80% przypadków¹⁰.

Istnieje znaczna rozbieżność między raportami z różnych regionów. Na podstawie systematycznego przeglądu z 2015 roku, Iran ma najniższą, a Europa najwyższą raportowaną częstość występowania dysfagii w SM¹⁰. Jak przewidywano, osoby z wyższymi wynikami niepełnosprawności i dłuższym czasem trwania choroby są bardziej narażone na doświadczanie trudności w połykaniu¹⁰. Niemniej jednak, nie jest to rzadkie we wcześniejszych stadiach choroby¹¹.

Demencja

W populacji pacjentów z demencją dysfagia występuje z bardzo wysoką częstością. Najwyższą częstość występowania dysfagii obserwuje się u pacjentów neurologicznych – ponad 80% u osób z demencją, szczególnie w zaawansowanych stadiach choroby¹².

Częstość występowania zaburzeń połykania u pacjentów z demencją może osiągać nawet 93%, przy czym 28% cierpi na aspirację identyfikowaną przez videofluoroskopię¹³. Te alarmujące statystyki podkreślają wagę problemu dysfagii w tej populacji pacjentów.

Inne choroby neurodegeneracyjne

Dysfagia występuje także w innych chorobach neurodegeneracyjnych. U pacjentów z chorobami neurodegeneracyjnymi może dotykać 52-82% osób¹⁴. Szacuje się, że 400 000 do 800 000 osób na całym świecie rocznie rozwija neurogenną dysfagię¹.

W badaniu dzieci z chorobami nerwowo-mięśniowymi, dysfagia i dyzartria miały łączną ogólną częstość występowania odpowiednio 47,2% i 31,5%. Badacze raportowali, że 90,0% dzieci z dysfagią miało problemy z żuciem, podczas gdy 43,0% miało problemy z połykaniem, a 33,3% wykazywało trudności zarówno z żuciem, jak i połykaniem².

Choroby neuroinflammacyjne

Zaburzenia neuroinflammacyjne ośrodkowego układu nerwowego składają się z stosunkowo heterogenicznej grupy chorób, które łączy aktywność autoimmunologiczna przeciwko różnym częściom układu. Problemy z połykaniem mogą wystąpić w wielu z tych przypadków¹⁰.

Dysfagia, choć nie jest powszechna, może być również obserwowana u osób z przeciwciałami IgG skierowanymi przeciwko neuroplazmatycznemu białku neuronu, neurochondrynie. Te przypadki przeważnie prezentują się z objawami móżdżkowymi¹¹. Dysfagia jest raportowana w różnych podtypach choroby¹¹.

Urazowe uszkodzenia mózgu

Dysfagia w niektórych chorobach neurologicznych, takich jak udar czy urazowe uszkodzenie mózgu lub po chirurgii szyi, może wykazywać spontaniczną poprawę lub szybką poprawę dzięki terapii w ciągu pierwszych kilku tygodni od zdarzenia¹. Wiele zaburzeń neurologicznych wpływających na połykanie ma charakter postępujący; dlatego można oczekiwać pogorszenia połykania wraz z postępem choroby¹.

Konsekwencje kliniczne w populacji neurologicznej

Zapalenie płuc może być częstym powikłaniem u pacjentów z dysfagią spowodowaną chorobami ośrodkowego układu nerwowego, częściowo z powodu braku świadomości problemu z połykaniem i cichej aspiracji¹.

Dysfagia jest jednym z kluczowych objawów niemotorycznych choroby Parkinsona, który może prowadzić pacjentów do niedożywienia, odwodnienia i zapalenia płuc aspiracyjnego¹⁵. Wczesne wykrycie i zindywidualizowane leczenie dysfagii dla każdego pacjenta z chorobą Parkinsona ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania powikłaniom choroby i poprawy jakości życia pacjenta¹⁵.

Dysfagia jest bardzo powszechna i stanowi główny problem kliniczny u pacjentów z chorobą Parkinsona od wczesnego stadium choroby¹⁶. Dlatego wczesna interwencja wykorzystująca walidowane narzędzia przesiewowe i instrumenty byłaby zalecana od początkowego stadium choroby w celu poprawy jakości życia i wskaźnika śmiertelności pacjentów¹⁶.