Szczepienia ochronne – rodzaje i znaczenie w prewencji chorób zakaźnych

Szczepienia ochronne stanowią kamień węgielny współczesnej medycyny prewencyjnej i są uznawane za jedną z najskuteczniejszych interwencji zdrowia publicznego w historii ludzkości¹. Dzięki szczepieniom wiele chorób, które wcześniej dziesiątkowały populacje – takich jak ospa, polio czy błonica – zostało wyeliminowanych lub znacząco ograniczonych².

Mechanizm działania szczepionek polega na trenowaniu układu odpornościowego do rozpoznawania i zwalczania infekcji pochodzących od szkodliwych patogenów³. Zaszczepione osoby wytwarzają przeciwciała, które neutralizują wirusy lub bakterie wywołujące choroby, znacząco zmniejszając prawdopodobieństwo zakażenia i przenoszenia tych patogenów na inne osoby².

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci

Program szczepień dziecięcych jest podstawą prewencji chorób zakaźnych w młodym wieku i obejmuje immunizację przeciwko najważniejszym patogenom⁴. Dzieci powinny otrzymywać zalecane szczepienia zgodnie z kalendarzem szczepień, który jest opracowywany przez ekspertów zdrowia publicznego na podstawie najnowszych dowodów naukowych⁵.

Podstawowe szczepienia dziecięce chronią przed poważnymi chorobami, takimi jak odra, świnka, różyczka, błonica, tężec, krztusiec, polio oraz niektóre formy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych². Szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR) jest 99% skuteczna w zapobieganiu odrze, co czyni ją niezwykle ważną w prewencji tej wysoce zakaźnej choroby⁶.

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej może zapobiegać tej chorobie i jest bezpieczna oraz skuteczna dla osób w wieku powyżej 12 miesięcy⁷. Najlepszym sposobem zapobiegania ospie wietrznej jest właśnie szczepienie przeciwko tej chorobie⁶.

Szczepienia dla dorosłych

Dorośli również wymagają regularnych szczepień, aby utrzymać odporność i chronić się przed nowymi zagrożeniami⁵. Szczepienia dla dorosłych obejmują szczepienia przypominające oraz szczepienia przeciwko chorobom, które szczególnie dotykają starszych osób lub grupy ryzyka⁸.

Dorośli mogą potrzebować szczepień przypominających przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (Tdap), grypie, odrze-śwince-różyczce (MMR) oraz polio⁸. Szczepienie przeciwko grypie jest zalecane dla wszystkich osób każdej jesieni na początku sezonu grypowego⁹.

Coroczne szczepienia przeciwko grypie mogą zapobiegać poważnej chorobie i mogą ratować życie, stanowią ważną część planu zapobiegania chorobom dla osób z przewlekłymi schorzeniami⁹. Ponieważ nie wszyscy mogą być zaszczepieni (ze względu na wiek, przewlekłe problemy zdrowotne itp.), osoby, które mogą się szczepić, powinny to robić, aby chronić osoby wokół nich⁹.

Szczepienia dla grup szczególnego ryzyka

Niektóre grupy pacjentów wymagają szczególnej uwagi w zakresie szczepień ze względu na zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji¹⁰. Pacjenci onkologiczni powinni znajdować się wśród grup priorytetowych do szczepień ze względu na wysokie ryzyko ciężkich infekcji i powikłań¹¹.

Szczepienia mogą skutecznie chronić przed konsekwencjami chorób zakaźnych, umożliwiać kontynuację terapii przeciwnowotworowej oraz zmniejszać śmiertelność¹⁰. Korzyści ze szczepień dla pacjentów z nowotworami obejmują zapobieganie ciężkim chorobom, hospitalizacji i śmierci, a także mogą skrócić możliwy czas trwania infekcji, ograniczyć potencjalne przerwy w leczeniu lub uniknąć odroczenia leczenia przeciwnowotworowego¹¹.

Osoby po splenektomii (usunięciu śledziony) lub po infekcji pneumokokowej powinny przyjmować penicylinę przez całe życie¹². Osoby z chorobą sierpowatokrwinkową powinny otrzymywać wszystkie zalecane szczepienia dziecięce oraz dodatkowe szczepienia zapobiegające innym infekcjom¹².

Wszystkie osoby z chorobą sierpowatokrwinkową powinny otrzymywać szczepienie przeciwko grypie co roku na początku sezonu grypowego¹³. Dzieci z chorobą sierpowatokrwinkową powinny otrzymać szczepionkę przeciwko meningokokom w wieku 2, 4, 6 i 12-15 miesięcy¹³.

Szczepienia podróżnych

Podróże, szczególnie do krajów o różnych warunkach epidemiologicznych, wymagają specjalnego przygotowania w zakresie szczepień¹⁴. Osoby planujące podróż powinny skonsultować się z lekarzem lub odwiedzić poradnię medycyny podróży 4-6 tygodni przed wyjazdem, ponieważ może być potrzebnych kilka szczepień, a niektóre z nich potrzebują czasu, aby zacząć działać⁸.

Podróżni mogą potrzebować szczepień przeciwko chorobom, które nie są powszechnie występujące w Ameryce Północnej, takich jak żółta febra, cholera, wirusowe zapalenie wątroby typu A i B, meningokoki czy dur brzuszny⁸. Niektóre kraje wymagają obowiązkowych szczepień i może być potrzebne poświadczenie szczepienia, aby wjechać do kraju¹⁵.

Jeśli podróżujesz do obszaru, gdzie malaria jest powszechna, może być konieczne przyjmowanie leków zapobiegających tej chorobie przed wyjazdem, podczas podróży i przez krótki okres po powrocie¹⁵. Aby zapobiec wirusowi Zika, należy podjąć kroki w celu uniknięcia ukąszeń komarów, a przenoszenie wirusa drogą płciową można zapobiegać używając prezerwatyw lub nie uprawiając seksu z osobą potencjalnie zakażoną¹⁵.

Szczepienia pracowników służby zdrowia

Pracownicy służby zdrowia są szczególnie narażeni na kontakt z chorobami zakaźnymi i mogą przenosić infekcje na pacjentów z grup wysokiego ryzyka, dlatego immunizacja jest dla nich szczególnie ważna¹⁶. Zalecane jest, aby wszyscy pracownicy otrzymali szczepienia oraz aby placówki medyczne poprawiły dostęp do szczepień poprzez oferowanie szczepień na miejscu pracy lub zapewnienie czasu wolnego na szczepienia¹⁷.

Coroczne szczepienia, takie jak przeciwko grypie i COVID-19, powinny stać się rutyną dla personelu szkolnego i medycznego¹⁷. Ważne jest również, aby pracownicy służby zdrowia nie pracowali podczas choroby i byli na bieżąco ze swoimi szczepieniami¹⁸.

Szczepienia w sytuacjach szczególnych

W niektórych sytuacjach szczepienia wymagają szczególnego podejścia i dostosowania do indywidualnych potrzeb pacjenta. Najlepszym sposobem zapobiegania zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych jest szczepienie, a jeśli ktoś miał bliski kontakt z osobą chorą na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub chorobę meningokokową, można przepisać antybiotyk w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się choroby⁶.

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania infekcji COVID-19 jest szczepienie, a CDC zaleca, aby wszystkie osoby były na bieżąco ze swoimi szczepieniami przeciwko COVID-19¹⁹. Szczepienie może zapobiec zachorowaniu na niektóre choroby zakaźne, takie jak grypa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy COVID-19¹⁹.

Bezpieczeństwo i skuteczność szczepień

Choroby, którym można zapobiegać za pomocą szczepień, nie zniknęły – wirusy i bakterie, które powodują choroby i śmierć, nadal istnieją i mogą być przekazywane osobom, które nie są chronione przez szczepionki²⁰. Szczepionki zmniejszają ryzyko zachorowania na chorobę zakaźną poprzez trenowanie układu odpornościowego do rozpoznawania i zwalczania infekcji³.

Chociaż ludzie czasami nadal chorują na chorobę po zaszczepieniu przeciwko niej, objawy są zwykle mniej poważne niż byłyby bez szczepienia³. Model „szwajcarskiego sera” pokazuje, jak szczepienia, mycie rąk, bezpieczne obchodzenie się z żywnością i czyszczenie współpracują ze sobą, aby zapobiegać chorobom³.

Nawet jeśli ochrona nie jest idealna, im więcej warstw ochrony się doda (plasterki sera) – zaszczepienie się, mycie rąk, bezpieczne obchodzenie się z żywnością, czyszczenie i dezynfekcja – tym mniejsze ryzyko zachorowania i rozprzestrzeniania chorób zakaźnych³.

Wyzwania i przyszłość szczepień

Dostęp do szczepień w Polsce został znacznie poprawiony dzięki rozszerzeniu refundacji szczepionek przeciwko pneumokokom i grypie oraz lokalnym programom prewencji szczepień¹¹. Jednak wskaźniki szczepień przypominających przeciwko COVID-19 i grypie pozostają niskie w Polsce²¹.

Rządy muszą skupić się w dużym stopniu na zwiększaniu zasięgu szczepień poprzez prowadzenie kampanii szczepiennych i ustanawianie mechanizmów zachęcających do szczepień, takich jak oferowanie szczepionek bezpłatnie obywatelom i zapewnienie łatwego dostępu do usług szczepiennych¹. Biorąc pod uwagę szerokie korzyści szczepionek w zapobieganiu chorobom zakaźnym, jest to kluczowy obszar inwestycji w zdrowie publiczne¹.