Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) – ratunkowa ochrona przed HIV

Profilaktyka poekspozycyjna, znana jako PEP (Post-Exposure Prophylaxis), stanowi kluczową interwencję medyczną w zapobieganiu zakażeniu HIV po potencjalnym narażeniu na wirus¹. PEP polega na przyjmowaniu leków przeciwretrowirusowych bardzo szybko po możliwej ekspozycji na HIV, aby zapobiec ukorzenieniu się wirusa w organizmie¹. Ta forma profilaktyki jest przeznaczona wyłącznie do sytuacji awaryjnych i nie jest stosowana jako regularna metoda prewencji u osób często narażonych na HIV¹.

Mechanizm działania i skuteczność PEP

PEP działa poprzez interferowanie ze szlakami metabolicznymi, które HIV wykorzystuje do wywołania trwałej infekcji w organizmie². Gdy PEP jest przyjmowany, leki przeciwretrowirusowe dostają się do krwioobiegu oraz tkanek narządów płciowych i odbytnicy². Te same leki, które są używane do leczenia HIV, mogą zwalczać wirus w momencie, gdy próbuje on zainfekować organizm³.

Skuteczność PEP w zapobieganiu infekcji HIV jest znaczna, choć nie jest w 100% skuteczna⁴. Badania sugerują, że PEP może zmniejszyć ryzyko zakażenia HIV o ponad 80%⁵. Kluczowym czynnikiem determinującym skuteczność jest jak najszybsze rozpoczęcie terapii po ekspozycji⁴. PEP redukuje częstość infekcji HIV z narażeń zawodowych o 79%⁶.

Czas rozpoczęcia i okno terapeutyczne

Najkrytyczniejszym aspektem skutecznego stosowania PEP jest czas rozpoczęcia terapii. PEP musi być rozpoczęty w ciągu 72 godzin (3 dni) po możliwej ekspozycji na HIV, w przeciwnym razie nie będzie skuteczny¹. Każda godzina ma znaczenie – im wcześniej zostanie rozpoczęty, tym lepiej¹. Najlepiej jest rozpocząć PEP w ciągu 24 godzin, ale z pewnością w ciągu 72 godzin⁷.

PEP jest bardziej skuteczny, im wcześniej zostanie rozpoczęty po ekspozycji⁸. Idealnie powinien być zainicjowany w ciągu 24 godzin, jednak może być rozpoczęty nawet do 72 godzin później⁸. PEP zwykle nie jest zalecany, jeśli minęło więcej niż 72 godziny od ekspozycji na HIV, ale warto porozmawiać z lekarzem nawet po przekroczeniu tego czasu⁹.

Wskazania do stosowania PEP

PEP może być właściwą opcją dla osób, które są HIV-negatywne lub nie znają swojego statusu HIV i myślą, że mogły być narażone na HIV w ciągu ostatnich 72 godzin¹. Konkretne sytuacje, w których PEP może być wskazany, obejmują³:

• Osoby, które myślą, że mogły być narażone na HIV podczas kontaktu seksualnego³
• Osoby, które zostały napadnięte seksualnie³
• Osoby używające narkotyków, które niedawno dzieliły się igłami lub innym sprzętem³
• Pracownicy służby zdrowia, którzy myślą, że mogli być narażeni na HIV w pracy³

PEP może być również rozważany dla osób, które obecnie przyjmują PrEP, ale mają słabe przestrzeganie terapii i zgłaszają się w ciągu 72 godzin od potencjalnej ekspozycji na HIV¹⁰.

Protokół leczenia i dawkowanie

Jeśli zostanie przepisany PEP, konieczne jest przyjmowanie leków przeciwretrowirusowych codziennie przez 28 dni⁴. Ważne jest przyjmowanie wszystkich dawek zgodnie z zaleceniami, aby dać PEP najlepszą szansę na skuteczność⁴. PEP składa się z kombinacji trzech leków przeciwretrowirusowych¹¹. Dla dorosłych CDC zaleca tenofowir, emcytabinę (te dwa leki są dostępne w jednej tabletce) oraz trzeci lek – ralttegrawir lub dolutegrawir¹¹.

PEP normalnie składa się z trzech leków przeciw-HIV z dwóch różnych klas¹². PEP powinien być przyjmowany przez 28 dni¹². Ważne jest przyjmowanie wszystkich dawek, o właściwym czasie i we właściwy sposób, aby dać PEP najlepszą szansę na działanie¹².

Dostępność i gdzie uzyskać PEP

PEP jest dostępny z klinik zdrowia seksualnego i szpitalnych oddziałów ratunkowych¹³. Najlepszym miejscem do uzyskania PEP jest klinika zdrowia seksualnego lub HIV¹⁴. PEP jest dostępny w ramach NHS za darmo, ale jest wydawany tylko osobom, które spełniają wytyczne dotyczące jego stosowania¹⁵.

Jeśli myślisz, że zostałeś narażony na HIV, udaj się do szpitala lub zobacz swojego lekarza tak szybko, jak to możliwe³. Narażenie na HIV to sytuacja awaryjna medyczna⁹. Jeśli myślisz, że zostałeś narażony, szukaj natychmiastowej pomocy medycznej⁹.

Specjalne sytuacje i przeciwwskazania

Jeśli osoba, z którą miałeś kontakt seksualny, żyje z HIV i ma niewykrywalny poziom wirusa, nie będziesz potrzebować PEP, ponieważ nie będzie możliwa transmisja wirusa¹⁴. Po tym, jak lekarz zdecyduje, że PEP jest dla ciebie odpowiedni, zostaniesz poproszony o wykonanie testu na HIV¹⁴. Ma to na celu upewnienie się, że nie masz już HIV¹⁴.

PEP powinien być używany tylko przez osoby, które są HIV-negatywne¹⁶. PEP nie powinien zastępować wysoce skutecznych metod prewencji, takich jak prezerwatywy, profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) czy używanie nowej igły do każdej iniekcji¹⁶.

Ograniczenia i środki ostrożności

PEP nie jest substytutem dla innych sprawdzonych metod prewencji HIV, takich jak prawidłowe i konsekwentne używanie prezerwatyw czy używanie sterylnego sprzętu do iniekcji¹⁷. Ponieważ PEP nie jest w 100% skuteczny, należy kontynuować używanie prezerwatyw z partnerami seksualnymi podczas przyjmowania PEP¹⁷. PEP nie jest lekarstwem na HIV¹⁵. PEP nie jest gwarantowany do działania¹⁵.

Najlepiej nie polegać na PEP jako regularnym sposobie zapobiegania HIV, jeśli uprawiasz seks bez prezerwatywy lub dzielisz się sprzętem do wstrzykiwania narkotyków¹². PEP jest przeznaczony do sytuacji awaryjnych i nie powinien być używany jako ciągła strategia prewencji HIV¹⁶. Jeśli jesteś narażony na HIV często – na przykład, jeśli często uprawiasz seks bez prezerwatywy z partnerem, który jest HIV-pozytywny – porozmawiaj z lekarzem o tym, czy profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) byłaby dla ciebie właściwa¹¹.