Objawy mózgowe choroby małych naczyń – od problemów poznawczych do udaru

Choroba małych naczyń mózgu (mózgowa choroba małych naczyń) jest jedną z najczęstszych przyczyn problemów neurologicznych u osób starszych¹. Według szacunków, przyczynia się do 45% przypadków demencji i 25% udarów¹. Co więcej, badania wykazują, że aż 95% osób w wieku 60-90 lat ma widoczne zmiany związane z chorobą małych naczyń w badaniu rezonansu magnetycznego mózgu².

Charakterystyczną cechą choroby małych naczyń mózgu jest jej często „cichy” przebieg we wczesnych stadiach¹³. Objawy mogą być subtelne i często są błędnie przypisywane naturalnemu procesowi starzenia się¹. Jednak w miarę postępu choroby symptomy stają się coraz bardziej widoczne i mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie pacjenta.

Zaburzenia funkcji poznawczych

Pogorszenie funkcji poznawczych jest jednym z najwcześniejszych i najczęstszych objawów choroby małych naczyń mózgu. Pacjenci mogą doświadczać problemów z różnymi aspektami myślenia i pamięci, które początkowo mogą być subtelne, ale z czasem stają się coraz bardziej zauważalne.

Najczęstsze problemy poznawcze obejmują trudności z pamięcią, koncentracją, myśleniem logicznym i rozwiązywaniem problemów⁴⁵. Pacjenci mogą mieć problemy z planowaniem codziennych czynności, uwagą, przetwarzaniem informacji, płynnością słowną i przypominaniem sobie faktów⁶.

Charakterystyczne jest to, że w chorobie małych naczyń najczęściej dotknięte są funkcje wykonawcze, uwaga, szybkość przetwarzania informacji oraz pamięć robocza⁶. Pacjenci mogą mieć trudności ze zmianą zadań, spowolnioną szybkością przetwarzania informacji, pogorszoną płynnością słowną i opóźnionym przypominaniem⁶.

Badania wykazują silny związek między chorobą małych naczyń a gorszymi wynikami w testach stanu psychicznego, takich jak Mini-Mental State Exam⁷. Gdy problemy z myśleniem są związane z chorobą małych naczyń, można je nazywać naczyniowym upośledzeniem poznawczym⁷.

Problemy z chodzeniem i równowagą

Zaburzenia chodu i równowagi są bardzo częstymi objawami choroby małych naczyń mózgu i mogą znacząco wpływać na samodzielność pacjenta. Problemy te wynikają z uszkodzenia istoty białej mózgu, która odpowiada za komunikację między różnymi obszarami mózgu⁴.

Pacjenci mogą doświadczać trudności z chodzeniem, utrzymaniem równowagi i częstych upadków⁴⁵. Zmiany w istocie białej mózgu są wielokrotnie związane z zaburzeniami chodu i trudnościami w poruszaniu się⁷.

Badanie z 2013 roku wykazało, że umiarkowana lub ciężka choroba małych naczyń mózgu była związana ze spadkiem funkcji chodu i równowagi⁷. Pacjenci mogą odczuwać niestabilność, wolniejsze ruchy lub zwiększone ryzyko upadków⁸.

Interesujące jest to, że zaburzenia chodu i choroba małych naczyń często współwystępują u osób starszych, a coraz więcej dowodów wskazuje, że jest to związek przyczynowy⁹. Może również wystąpić parkinsonizm naczyniowy – objawy podobne do choroby Parkinsona¹⁰.

Zmiany nastroju i zachowania

Choroba małych naczyń mózgu może znacząco wpływać na nastrój i zachowanie pacjentów. Najczęściej obserwowane są depresja, apatia, drażliwość i wahania nastroju⁵¹⁰.

Depresja jest szczególnie częsta u pacjentów z chorobą małych naczyń. Zmiany w istocie białej mózgu są związane z wyższym ryzykiem depresji u osób starszych i mogą być szczególnym czynnikiem przyczyniającym się do depresji pojawiającej się po raz pierwszy w późniejszym wieku⁷¹¹.

Apatia jest kolejnym częstym objawem, który może być szczególnie problematyczny. Najnowsze badania podkreśliły częstość występowania apatii w chorobie małych naczyń i pokazały, jak różni się ona od objawów depresyjnych⁹. Apatia jest związana ze stopniem uszkodzenia istoty białej mózgu widocznym w specjalistycznych badaniach obrazowych⁹.

Mogą również występować zmiany osobowości, labilność emocjonalna (łatwe przechodzenie od śmiechu do płaczu) oraz problemy z kontrolą zachowania⁹¹⁰.

Objawy udarowe

Choroba małych naczyń jest odpowiedzialna za około 25% wszystkich udarów niedokrwiennych, głównie w postaci udarów lakunarnych¹². Może również powodować udary krwotoczne, które stanowią większość wszystkich udarów krwotocznych¹³.

Udary lakunarne mogą prowadzić do nagłego osłabienia lub utraty czucia po jednej stronie ciała, niezgrabności ruchów, podwójnego widzenia i zaburzeń mowy¹⁴. Udary krwotoczne mogą powodować nagłe osłabienie, problemy z mową i wzrokiem¹⁴.

Ważne jest jednak to, że większość osób z chorobą małych naczyń nie rozwija udaru¹⁴. Niemniej jednak, obecność choroby małych naczyń zwiększa ryzyko wystąpienia udaru ponad dwukrotnie⁷.

Wiele udarów związanych z chorobą małych naczyń może być „cichych”, czyli nie powodować dramatycznych objawów klinicznych¹⁵. Jednak z czasem efekt wielu małych udarów może prowadzić do znacznego uszkodzenia mózgu, powodując pogorszenie funkcji poznawczych i upośledzenie funkcjonalne¹⁵.

Objawy udaru, które wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, obejmują drętwienie lub osłabienie, szczególnie po jednej stronie ciała, nagłe zamieszanie, problemy z mówieniem lub rozumieniem, utratę wzroku w jednym lub obu oczach, zawroty głowy, utratę równowagi lub koordynacji oraz nagły, silny ból głowy³¹⁶.

Problemy z mową i połykaniem

Choroba małych naczyń może również wpływać na zdolność do mówienia i połykania. Pacjenci mogą doświadczać niewyraźnej mowy (dyzartria), trudności z artykulacją słów oraz problemów z płynnością mowy⁴.

Trudności z połykaniem (dysfagia) mogą również wystąpić, szczególnie u pacjentów z bardziej zaawansowaną chorobą⁴. Te problemy mogą znacząco wpływać na jakość życia i mogą zwiększać ryzyko zachłyśnięcia się.

Problemy z komunikacją mogą być szczególnie frustrujące dla pacjentów i ich rodzin. Może wystąpić trudność w znajdowaniu właściwych słów, spowolnienie mowy lub problemy z rozumieniem skomplikowanych wypowiedzi⁴.

Rozwój demencji naczyniowej

Choroba małych naczyń jest najczęstszą przyczyną demencji naczyniowej i przyczynia się do około 50% wszystkich przypadków demencji¹². Demencja naczyniowa może rozwijać się stopniowo w wyniku kumulatywnych uszkodzeń małych naczyń mózgowych¹⁵.

Jeśli choroba małych naczyń jest jedyną przyczyną prowadzącą do demencji, nazywa się ją demencją naczyniową. Jeśli choroba małych naczyń współwystępuje z innymi zmianami w mózgu (np. związanymi z chorobą Alzheimera), nazywa się ją demencją mieszaną¹⁷.

Ważne jest to, że większość osób z chorobą małych naczyń nie rozwija demencji¹⁷. Osoby z łagodnym upośledzeniem poznawczym nie zawsze rozwijają demencję¹⁷. Jednak ryzyko rozwoju demencji zwiększa się wraz z nasileniem choroby małych naczyń.

Około 30% pacjentów z udarem lakunarnym rozwinie upośledzenie poznawcze, głównie dotyczące funkcji wykonawczych, uwagi i szybkości psychomotorycznej¹².

Inne objawy neurologiczne

Choroba małych naczyń może również powodować inne objawy neurologiczne, które mogą być trudne do zdiagnozowania i często mają wiele przyczyn. Mogą to być spowolnienie chodu, słaba równowaga, problemy z nastrojem i słaba kontrola pęcherza¹⁷.

Nietrzymanie moczu może być szczególnie problemem u pacjentów z bardziej zaawansowaną chorobą⁶⁹. Ten objaw może znacząco wpływać na jakość życia i może prowadzić do izolacji społecznej.

Przewlekłe bóle głowy związane z problemami naczyniowymi mogą również występować częściej u pacjentów z chorobą małych naczyń¹⁸. Te bóle głowy mogą mieć charakter naczyniowy i mogą być trudne do leczenia.

Niektórzy pacjenci mogą również doświadczać objawów przypominających „mgłę mózgową” – uczucia, że ich myślenie jest spowolnione lub niewyraźne¹⁹. Osoby, które często gubią wątek myślowy lub łatwo się rozpraszają, mogą w rzeczywistości wykazywać wcześniejsze objawy choroby małych naczyń mózgu¹⁹.