Objawy celiakii u dzieci – charakterystyczne symptomy w młodym wieku

Objawy celiakii u dzieci wykazują charakterystyczne różnice w porównaniu z manifestacjami choroby u dorosłych pacjentów¹². Dzieci znacznie częściej prezentują klasyczne objawy żołądkowo-jelitowe, podczas gdy u dorosłych dominują często objawy pozajelitowe³⁴. Ta różnica wynika z faktu, że uszkodzenie jelita cienkiego u dzieci ma bardziej bezpośredni wpływ na wchłanianie składników odżywczych niezbędnych do wzrostu i rozwoju⁵.

Celiakia może rozwinąć się w każdym momencie życia dziecka po wprowadzeniu glutenu do diety, typowo po 6-9 miesiącu życia, gdy zaczyna się podawanie pokarmów stałych⁶. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego niektóre dzieci zachorują wcześnie, a inne dopiero po latach ekspozycji na gluten⁶. Istnieje duża różnorodność w nasileniu objawów – wiele dzieci doświadczy symptomów w ciągu minut do godzin po spożyciu glutenu, które mogą trwać zaledwie kilka godzin, podczas gdy u innych objawy mogą utrzymywać się kilka dni lub nawet do dwóch tygodni⁶.

Objawy u niemowląt i małych dzieci (0-2 lata)

Niemowlęta i małe dzieci mają tendencję do prezentowania bardziej oczywistych objawów, które zwykle manifestują się w przewodzie pokarmowym⁷. Pierwsze objawy celiakii mogą pojawić się wkrótce po wprowadzeniu pokarmów stałych zawierających gluten, takich jak kasze⁸. Charakterystyczne objawy w tej grupie wiekowej obejmują⁷⁹:

• Wymioty
• Wzdęcia
• Drażliwość i płaczliwość
• Słaby wzrost (failure to thrive)
• Powiększenie brzucha (dystensja)
• Biegunka z bardzo nieprzyjemnie pachnącymi stolcami
• Niedożywienie
• Anoreksja (brak apetytu)¹⁰
• Smutek (tak, nawet u niemowląt)¹⁰

Niemowlęta mogą nie nabierać odpowiedniej masy ciała i wzrostu, co określa się mianem „failure to thrive” – niepowodzenia w rozwoju⁸¹¹. Dzieci te charakteryzuje apatia, anoreksja, bladość, uogólniona hipotonia, powiększenie brzucha i zanik mięśni¹¹. Stolce są miękkie, obfite, gliniastej barwy i o nieprzyjemnym zapachu¹¹.

Objawy u dzieci w wieku szkolnym (2-12 lat)

U dzieci w wieku szkolnym wymioty są mniej częste niż u niemowląt i małych dzieci⁷. Dominujące objawy w tej grupie wiekowej to⁷¹²:

• Bóle brzucha lub dyskomfort w jamie brzusznej
• Powiększenie brzucha
• Biegunka
• Zaparcia
• Problemy z nabieraniem masy ciała lub utrata masy ciała
• Bladość i nieprzyjemny zapach stolców
• Przewlekła anemia
• Wzdęcia
• Nudności i wymioty
• Drażliwość
• Zmęczenie

W tej grupie wiekowej szczególnie ważne jest zwrócenie uwagi na zaburzenia wzrostu. Dzieci z celiakią mogą nie rosnąć w oczekiwanym tempie i mogą mieć opóźnione dojrzewanie¹²¹³. Niedożywienie u dzieci może skutkować niepowodzeniem w osiągnięciu oczekiwanej wysokości i masy ciała¹⁴.

Objawy u starszych dzieci i nastolatków (12+ lat)

Starsze dzieci i nastolatki mogą mieć objawy lub niepokojące oznaki, które nie są w oczywisty sposób związane z przewodem pokarmowym, nazywane objawami „pozajelitowymi” lub „atypowymi”¹⁵. Te objawy mogą przekonać lekarza do przeprowadzenia testów w kierunku celiakii. Niektóre z tych manifestacji obejmują⁹¹⁵:

• Zahamowanie wzrostu
• Utrata masy ciała
• Opóźnione dojrzewanie
• Bóle kostne lub stawowe
• Przewlekłe zmęczenie
• Nawracające bóle głowy lub migreny
• Swędząca wysypka skórna (dermatitis herpetiformis)
• Nawracające owrzodzenia jamy ustnej (afty)
• Uszkodzenie szkliwa zębów z bruzdami lub jamkami
• Zaburzenia nastroju, w tym lęk i depresja
• Ataki paniki

Nastolatki z celiakią mogą również doświadczać zaburzeń nastroju, w tym lęku i depresji, a także ataków paniki¹⁵. Objawy mogą nie ujawnić się aż do okresów stresowych, takich jak opuszczenie domu, uraz, choroba czy ciąża¹⁶.

Specyficzne objawy rozwojowe u dzieci

Zaburzenia wzrostu i rozwoju

Jedną z najważniejszych konsekwencji celiakii u dzieci są zaburzenia wzrostu i rozwoju²⁵. Niemożność wchłaniania składników odżywczych w czasie, gdy są one tak istotne dla prawidłowego wzrostu i rozwoju, może prowadzić do²:

• Niepowodzenia w rozwoju (failure to thrive) u niemowląt
• Spowolnionego wzrostu i niskiego wzrostu
• Opóźnionego dojrzewania
• Utraty masy ciała
• Zmian nastroju lub uczucia rozdrażnienia

W niektórych przypadkach niepowodzenie wzrostowe może nie wystąpić przez wiele lat i ujawnić się dopiero w latach nastolatka z opóźnionym dojrzewaniem¹⁷.

Problemy dentystyczne

Celiakia może powodować charakterystyczne zmiany w zębach stałych, w tym zmiany szkliwa pokrywającego zęby, powodujące kremowe, żółte lub brązowe przebarwienia oraz bruzdy lub jamki w zębach⁹¹⁸. Defekty szkliwa zębowego mogą być jednym z pierwszych objawów celiakii, szczególnie u małych dzieci¹⁹. Problemy z zębami stałymi mogą powodować poważne problemy zdrowotne¹⁹.

Problemy kostne u dzieci

Dzieci z celiakią mogą mieć przerzedzone lub osłabione kości, które można zobaczyć na zdjęciu rentgenowskim¹⁸. Jest to prawdopodobnie spowodowane słabym wchłanianiem witaminy D i wapnia¹⁸. Leczenie celiakii poprzez stosowanie diety bezglutenowej może rozwiązać ten problem w większości przypadków¹⁸. Czasami zaleca się również suplementy witaminy D i wapnia¹⁸.

Objawy behawioralne i neurologiczne u dzieci

Celiakia może znacząco wpływać na zachowanie i funkcjonowanie neurologiczne dzieci⁹²⁰. Charakterystyczne objawy behawioralne i neurologiczne obejmują:

• Lęk i depresję
• Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)
• Trudności w nauce
• Uszkodzenie szkliwa zębów
• Opóźnione dojrzewanie
• Niepowodzenie w rozwoju
• Zmęczenie
• Bóle głowy
• Anemia z niedoboru żelaza
• Drażliwość
• Napady padaczkowe z słabą koordynacją mięśniową
• Niski wzrost lub zahamowanie wzrostu

Młodsze dzieci z celiakią są bardziej podatne na problemy z lękiem, opozycją i agresywnym zachowaniem²¹. Dzieci z celiakią nie zawsze mówią, gdy doświadczają objawów, co może utrudniać rozpoznanie²¹.

Ciężkie przypadki celiakii u dzieci

Ciężkie przypadki celiakii w dzieciństwie są obecnie bardzo rzadkie¹⁵. Objawy ciężkich przypadków obejmują¹⁵:

• Przewlekłe zmęczenie
• Bardzo niskie ciśnienie krwi
• Nadmierna utrata wody w stolcu, prowadząca do „zaburzeń elektrolitowych”
• Niedrożność brzucha nazywana „intususcepcją”

Odpowiedź na leczenie u dzieci

Na szczęście dzieci i młodzież zazwyczaj dobrze reagują na leczenie dietą bezglutenową⁷. Większość dzieci czuje się znacznie lepiej po dwóch tygodniach stosowania diety i osiąga normalny wzrost, masę ciała i zdrowie kości⁷. U dzieci jelito cienkie zwykle goi się w ciągu 3-6 miesięcy²², podczas gdy u dorosłych pełne gojenie może trwać kilka lat²².

Po rozpoczęciu diety bezglutenowej większość dzieci zaczyna czuć się lepiej w ciągu kilku tygodni²³. Po około trzech do sześciu miesiącach stosowania diety bezglutenowej przez dziecko, lekarz może powtórzyć test krwi w celu sprawdzenia poziomu przeciwciał tTG²³. Poziom przeciwciał powinien spaść, gdy dziecko poprawia się i nadal unika glutenu²³.

Znaczenie wczesnej diagnostyki u dzieci

Wczesne rozpoznanie celiakii u dzieci ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania długoterminowym powikłaniom²⁴. Nieleczona i niezdiagnozowana celiakia może prowadzić do problemów z kośćmi, niskiego wzrostu, a w rzadkich przypadkach nowotworów przewodu pokarmowego, jak również innych poważnych problemów²⁴.

Dzieci mogą mieć uszkodzenia bez objawów – dziecko może być bezobjawowe, ale mieć nieprawidłowe testy i zapalenie jelit²⁴. Dlatego testowanie jest ważne nawet wtedy, gdy objawy nie są wyraźne, szczególnie jeśli w rodzinie występuje celiakia.