Przyszłość leczenia celiakii – nowoczesne terapie w badaniach

Pomimo że dieta bezglutenowa pozostaje obecnie jedyną skuteczną metodą leczenia celiakii, intensywne badania naukowe otwierają nowe perspektywy terapeutyczne. Ponad 20 potencjalnych terapii znajduje się obecnie w różnych fazach badań klinicznych, co daje nadzieję milionom pacjentów na całym świecie¹². Te innowacyjne podejścia mają na celu ułatwienie życia pacjentom z celiakią i poprawę długoterminowych wyników leczenia.

Enzymy rozkładające gluten

Jednym z najbardziej zaawansowanych kierunków badań są enzymy zdolne do rozkładania glutenu w przewodzie pokarmowym, czyniąc go nieszkodliwym dla pacjentów z celiakią. Latiglutenaza (IMGX003) to mieszanina dwóch specyficznych enzymów glutenowych, która rozkłada białka glutenu na małe, nieszkodliwe fragmenty³⁴. Firma Entero Therapeutics prowadzi zaawansowane badania nad tym preparatem, który jest przyjmowany wraz z posiłkami.

Innym obiecującym enzymem jest E40, opracowywany przez firmę Enteralia, który skutecznie rozkłada gluten nawet w nieobecności pepsyny⁵. Te enzymy mają potencjał stania się terapią uzupełniającą dietę bezglutenową, chroniąc pacjentów przed przypadkowym spożyciem glutenu.

Terapie immunomodulujące

Druga kategoria nowatorskich terapii koncentruje się na przeprogramowaniu układu immunologicznego, aby nie reagował on na gluten. KAN-101, opracowywany przez firmę Anokion, działa poprzez re-edukację limfocytów T, toleryzując je tak, aby nie odpowiadały na antygeny glutenowe³. Badania fazy Ib/II wykazały, że lek ten jest bezpieczny i dobrze tolerowany, a u pacjentów obserwowano funkcjonalną tolerancję na gluten⁶.

Szczególnie obiecująca jest technologia nanocząstek CNP-101 opracowana przez firmę COUR. Badania fazy 2 wykazały, że pacjenci leczeni tym preparatem wykazywali o 90% mniejszą odpowiedź zapalną na gluten w porównaniu z nieleczonymi pacjentami⁷⁸. Co istotne, terapia ta nie supresuje układu immunologicznego, lecz odwraca przebieg choroby.

Inhibitory transglutaminazy tkankowej

ZED1227, inhibitor transglutaminazy tkankowej typu 2 (TG2), reprezentuje innowacyjne podejście molekularne do leczenia celiakii. Badania na poziomie molekularnym wykazały, że doustnie przyjmowany ZED1227 skutecznie zapobiega uszkodzeniom błony śluzowej jelita i stanowi zapalnym wywołanym przez gluten⁹¹⁰. Analiza aktywności ponad 10 000 genów dostarczyła silnych dowodów na skuteczność tego leku.

W grupie leczonej ZED1227 aktywność genów odpowiedzialnych za wchłanianie składników odżywczych i pierwiastków śladowych powróciła do poziomu sprzed ekspozycji na gluten¹⁰¹¹. Chociaż jeszcze za wcześnie mówić o definitywnym leku, ZED1227 jest silnym kandydatem, który może być stosowany w połączeniu z dietą bezglutenową.

Szczepionki tolerogenne

Badania nad szczepionkami tolerogennymi reprezentują „święty Graal” terapii celiakii, ponieważ mogłyby nauczyć układ immunologiczny tolerowania glutenu. Firma Barinthus Bio rozwija VTP-1000, szczepionkę immunoterapeutyczną wykorzystującą platformę SNAP-TI do jednoczesnego dostarczania wielu peptydów pochodzących z glutenu oraz immunomodulatora rapamycyny w nanocząstkach¹².

Celem VTP-1000 jest przywrócenie tolerancji immunologicznej na gluten poprzez przywrócenie prawidłowej równowagi między limfocytami T regulatorowymi a efektorowymi, co ma zapobiegać lub redukować stany zapalne w jelicie cienkim po ekspozycji na gluten¹³. Badania fazy 1 mają na celu ocenę bezpieczeństwa i tolerancji u dorosłych pacjentów z celiakią.

Uniwersytet Pensylwanii pracuje nad szczepionką mRNA, która ma działać odwrotnie niż tradycyjne szczepionki przeciw chorobom infekcyjnym – zamiast wzmacniać odpowiedź immunologiczną, ma ją zatrzymać¹⁴. Celem jest stworzenie „szczepionki toleryzującej”, która pozwoliłaby organizmowi tolerować białko glutenu.

Modulatory przepuszczalności jelita

Inne innowacyjne podejścia terapeutyczne koncentrują się na blokowaniu HLA-DQ2, głównego genetycznego czynnika ryzyka celiakii. IM Therapeutics opracowuje doustny lek o małej masie cząsteczkowej, który blokuje funkcję HLA-DQ2⁵. Podobnie Provid rozwija inhibitory DQ2 i DQ8, dwóch genów związanych z celiakią¹⁵.

Badane są również terapie mające na celu modyfikację przepuszczalności jelita, aby zapobiec migracji częściowo strawionych peptydów glutenowych przez nabłonek jelitowy¹⁶. Te podejścia mają na celu przerwanie łańcucha reakcji prowadzących do uszkodzenia jelita.

Leki w zaawansowanych fazach badań

Kilka firm farmaceutycznych prowadzi badania w zaawansowanych fazach klinicznych. Takeda rozwija trzy potencjalne leki: TAK-062, TAK-101 i TAK-227, wszystkie w badaniach fazy 2¹⁷. TAK-227 w badaniu proof-of-concept wykazał skuteczność w redukcji uszkodzeń błony śluzowej dwunastnicy wywołanych przez gluten.

Sanofi prowadzi badania fazy 2 nad amlitelimabem, podskórnym przeciwciałem monoklonalnym anty-OX40L, u pacjentów z niereagującą celiakią pozostających na diecie bezglutenowej³⁶. Mozart Therapeutics testuje MTX-101 w badaniu fazy 1a/b¹⁵.

Perspektywy na przyszłość

Różnorodność mechanizmów działania badanych terapii sprawia, że prawdopodobne jest, że co najmniej jedno z tych podejść doprowadzi do powstania bezpiecznej i skutecznej terapii niedietetycznej¹⁸¹⁹. Nawet jeśli te terapie nie będą stanowić całkowitego lekarstwa na celiakię ani „darmowego biletu na spożywanie glutenu”, mogą znacznie zmniejszyć skutki przypadkowego spożycia małych ilości glutenu.

Przyszłość leczenia celiakii prawdopodobnie będzie obejmować kombinację różnych terapii dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjentów¹⁹²⁰. Wraz z postępem badań i lepszym zrozumieniem mechanizmów choroby, pacjenci z celiakią mogą oczekiwać przyszłości, w której zarządzanie chorobą będzie mniej restrykcyjne, bardziej efektywne, a potencjalnie nawet lecznicze.