Witamina K – suplementy i inne preparaty

Rola witaminy K w organizmie

Witamina K jest niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi – uczestniczy w wytwarzaniu czterech z trzynastu białek krzepnięcia (czynników II, VII, IX i X) w wątrobie, dzięki czemu organizm może skutecznie tamować krwawienia i gojenie ran. Poza funkcją hemostatyczną witamina K aktywuje również białka odpowiedzialne za metabolizm kostny, w tym osteokalcynę, która wiąże wapń i wbudowuje go w tkankę kostną. Ponadto uczestniczy w aktywacji białka macierzy Gla (MGP), które hamuje odkładanie się wapnia w ścianach naczyń krwionośnych, co ma istotne znaczenie dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego. Witamina K pełni zatem funkcję kofaktora enzymu karboksylazy γ-glutamylowej, która jest niezbędna do prawidłowego działania aż 17 znanych białek zależnych od witaminy K – zaangażowanych w krzepnięcie, budowę kości i ochronę naczyń.

Różnice między witaminą K1 a K2

Witamina K1 (filochinon) jest syntetyzowana przez rośliny i stanowi główne źródło witaminy K w diecie – występuje przede wszystkim w ciemnozielonych warzywach liściastych, takich jak jarmuż, szpinak, brokuły czy sałata. Witamina K2 (menachinon) to grupa związków wytwarzanych głównie przez bakterie, obecnych w produktach zwierzęcych (jaja, sery, mięso) oraz żywności fermentowanej, szczególnie w japońskim nattō. K2 dzieli się na podtypy oznaczane jako MK-4 do MK-13, w zależności od długości łańcucha bocznego.

Kluczowa różnica dotyczy farmakokinetyki. Witamina K1 jest szybko wychwytywana przez wątrobę i usuwana z krwiobiegu w ciągu kilku godzin, natomiast długołańcuchowe formy K2, zwłaszcza MK-7, pozostają w organizmie znacznie dłużej – nawet do kilku dni. Dzięki temu MK-7 jest efektywniej transportowana do tkanek pozawątrobowych, takich jak kości i ściany naczyń krwionośnych. Badania sugerują, że K2 może być skuteczniejsza w aktywacji białek pozawątrobowych, takich jak osteokalcyna i MGP, choć obecne normy żywieniowe nie rozróżniają jeszcze obu form.

Przyczyny niedoboru i grupy zwiększonego ryzyka

Niedobór witaminy K u zdrowych dorosłych jest rzadki, ponieważ witamina ta jest szeroko dostępna w pożywieniu, a organizm potrafi ją magazynować w wątrobie i recyklingować w cyklu oksydoredukcyjnym. Zwiększone ryzyko niedoboru dotyczy jednak kilku grup: osób z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów (np. w przebiegu celiakii, mukowiscydozy, nieswoistych chorób zapalnych jelit), osób z chorobami wątroby, pacjentów przyjmujących długotrwale antybiotyki (które niszczą bakterie jelitowe produkujące K2) oraz osób po operacjach bariatrycznych.

Szczególnie narażone na niedobór są noworodki – witamina K słabo przenika przez łożysko, mleko matki zawiera jej niewielkie ilości, a jelita niemowlęcia nie mają jeszcze wystarczającej flory bakteryjnej do jej produkcji. Dlatego rutynowo zaleca się podanie noworodkom domięśniowego zastrzyku z witaminy K1 zaraz po urodzeniu, co skutecznie zapobiega krwawieniu z niedoboru witaminy K (VKDB).

Objawy niedoboru witaminy K

Głównym objawem niedoboru witaminy K są zaburzenia krzepnięcia krwi, które mogą manifestować się jako łatwe powstawanie siniaków, przedłużone krwawienie z ran, krwawienia z nosa, krwawiące dziąsła, obecność krwi w moczu lub stolcu, a także nadmiernie obfite miesiączki. W ciężkich przypadkach może dojść do krwawień wewnętrznych, w tym do przewodu pokarmowego. U noworodków niedobór witaminy K może prowadzić do zagrażających życiu krwotoków śródczaszkowych, mogących skutkować uszkodzeniem mózgu, a nawet śmiercią. Ponadto długotrwały niedobór witaminy K może przyczyniać się do osłabienia kości i zwiększonego ryzyka osteoporozy.

Formy witaminy K w suplementach

W suplementach diety witamina K występuje najczęściej jako K1 (filochinon, znany także jako fitomenadion) oraz K2 w postaci MK-4 (menatetrenon) lub MK-7 (menachinon-7). Preparaty te dostępne są w formie tabletek, kapsułek, kropli, a także jako składnik multiwitamin lub suplementów łączonych – np. z witaminą D, wapniem czy magnezem. W warunkach klinicznych stosuje się także iniekcje witaminy K1 – domięśniowe, podskórne lub dożylne.

MK-7 zyskuje coraz większą popularność ze względu na wyższą biodostępność i znacznie dłuższy okres półtrwania w porównaniu z K1 i MK-4. Badania wskazują, że MK-7 utrzymuje się w krwiobiegu nawet do 72 godzin, co pozwala na dawkowanie raz dziennie i efektywniejsze zaopatrzenie tkanek pozawątrobowych. MK-4 jest natomiast szybko usuwana z krążenia – jej stężenie we krwi spada w ciągu kilku godzin po przyjęciu. Witamina K1, choć dobrze wchłaniana w formie suplementu (szacunkowo około 80%), jest gorzej przyswajana z pożywienia roślinnego, gdzie jest silnie związana z błonami chloroplastów.

Interakcje z lekami i bezpieczeństwo stosowania

Najważniejsza interakcja witaminy K dotyczy leków przeciwzakrzepowych z grupy antagonistów witaminy K, takich jak warfaryna. Witamina K może osłabiać działanie tych leków, dlatego osoby je przyjmujące powinny utrzymywać stałe, codzienne spożycie witaminy K – zarówno z diety, jak i z suplementów – i unikać nagłych zmian w jej podaży. Gwałtowny wzrost spożycia witaminy K może prowadzić do powstawania zakrzepów, natomiast nagły spadek – do niebezpiecznych krwawień.

Witamina K może również wchodzić w interakcje z antybiotykami (które niszczą florę jelitową produkującą K2), lekami obniżającymi cholesterol (utrudniającymi wchłanianie tłuszczów), lekami przeciwdrgawkowymi, a także z witaminą E, która w nadmiarze może obniżać poziom witaminy K w organizmie. Przed rozpoczęciem suplementacji witaminy K warto skonsultować się z lekarzem, szczególnie w przypadku przyjmowania jakichkolwiek leków na receptę.

Wskazówki dotyczące wchłaniania i stosowania

Witamina K jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach, dlatego jej wchłanianie znacząco poprawia się, gdy jest spożywana razem ze źródłem tłuszczu. Praktyczną wskazówką jest łączenie warzyw liściastych bogatych w witaminę K z oliwą z oliwek, awokado lub innymi zdrowymi tłuszczami – badania wskazują, że może to nawet trzykrotnie zwiększyć absorpcję tego składnika. Suplementy z witaminą K również warto przyjmować podczas posiłku zawierającego tłuszcz. Warto pamiętać, że witamina K jest stabilna w temperaturze pokojowej i nie ulega zniszczeniu podczas gotowania, choć rozkłada się pod wpływem światła – dlatego produkty spożywcze bogate w ten składnik najlepiej przechowywać w ciemnych pojemnikach.

Naturalne źródła witaminy K w diecie

Najbogatszym źródłem witaminy K1 są ciemnozielone warzywa liściaste – jarmuż, szpinak, brokuły, brukselka, kapusta, sałata rzymska, natka pietruszki i boćwina. Już pół szklanki gotowanego jarmużu dostarcza ponad 200% dziennego zapotrzebowania. Witaminę K1 zawierają również oleje roślinne (zwłaszcza sojowy i rzepakowy), niektóre owoce (kiwi, jagody, awokado) oraz zboża.

Witamina K2 występuje głównie w produktach fermentowanych – nattō (fermentowana soja) jest jej najobfitszym znanym źródłem w postaci MK-7. Inne źródła K2 to dojrzewające sery (np. gouda, ser pleśniowy), żółtka jaj, mięso i podroby. Zróżnicowana dieta obejmująca zarówno warzywa, jak i produkty zwierzęce lub fermentowane zazwyczaj pozwala pokryć dzienne zapotrzebowanie na witaminę K, które dla dorosłych mężczyzn wynosi 120 µg, a dla dorosłych kobiet 90 µg dziennie.