Leki i żele na pleśniawki w jamie ustnej

Czym są pleśniawki i dlaczego powstają

Pleśniawki, określane medycznie jako kandydoza jamy ustnej, to zakażenie grzybicze błon śluzowych jamy ustnej wywołane przez drożdżaki z rodzaju Candida. Najczęstszym sprawcą – odpowiedzialnym za ponad 80% przypadków – jest Candida albicans, choć infekcję mogą powodować również inne gatunki, takie jak Candida glabrata, Candida tropicalis czy Candida krusei. Grzyby te w niewielkich ilościach naturalnie zasiedlają jamę ustną, przewód pokarmowy i skórę większości ludzi, nie wywołując żadnych dolegliwości. Problem pojawia się, gdy równowaga mikrobiologiczna zostaje zaburzona – układ odpornościowy słabnie lub korzystna flora bakteryjna ulega zniszczeniu, co pozwala drożdżakom namnażać się w sposób niekontrolowany i prowadzić do objawowej infekcji.

Postacie kliniczne pleśniawek

Kandydoza jamy ustnej może przybierać kilka postaci. Najczęstsza to postać pseudobłoniasta, charakteryzująca się białymi lub kremowymi nalotami przypominającymi twarożek, które można zetrzeć, odsłaniając zaczerwienioną, lekko krwawiącą błonę śluzową. Postać rumieniowa (atroficzna) objawia się czerwonymi, bolesnymi plamami na języku lub podniebieniu – często występuje u osób stosujących wziewne kortykosteroidy lub antybiotyki. Postać hiperplastyczna to białe płytki, których nie da się usunąć przez starcie – spotykana jest rzadziej, głównie u osób z poważnym niedoborem odporności. Zapalenie kątów ust (zajady) przejawia się bolesnymi pęknięciami i zaczerwienieniem w kącikach warg, a zapalenie jamy ustnej związane z protezami objawia się zaczerwienieniem błony śluzowej pod protezą.

Objawy pleśniawek i jak odróżnić je od innych zmian w jamie ustnej

Do typowych objawów pleśniawek należą: białe lub żółtawe naloty na języku, policzkach, podniebieniu i dziąsłach, pieczenie i bolesność w jamie ustnej, zaburzenia lub utrata smaku, suchość w ustach, pęknięcia w kącikach warg, a także trudności w jedzeniu, piciu i połykaniu. U niemowląt biały nalot na języku bywa mylony z resztkami mleka – różnica polega na tym, że nalot grzybiczny nie daje się łatwo zetrzeć, a po próbie usunięcia pozostawia zaczerwienione, krwawiące miejsca. Pleśniawki mogą przypominać inne zmiany na błonie śluzowej, takie jak liszaj płaski, leukoplakia czy rogowacenie wywołane tarciem. Kluczowym wyróżnikiem jest możliwość starcia białego nalotu z odsłonięciem czerwonej, bolesnej powierzchni. W razie wątpliwości lekarz może pobrać wymaz do badania mikroskopowego lub hodowli w celu potwierdzenia rozpoznania.

Czynniki ryzyka sprzyjające rozwojowi zakażenia

Na pleśniawki szczególnie narażone są niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia, osoby starsze oraz pacjenci z osłabioną odpornością – chorujący na HIV/AIDS, poddawani chemioterapii lub radioterapii, przyjmujący leki immunosupresyjne. Do istotnych czynników ryzyka należą także: stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania, które niszczą korzystną florę bakteryjną; przyjmowanie wziewnych lub ogólnoustrojowych kortykosteroidów; noszenie źle dopasowanych lub niedostatecznie czyszczonych protez zębowych; suchość jamy ustnej; cukrzyca z niedostateczną kontrolą glikemii; palenie tytoniu; niedobory żywieniowe, w tym niedobór żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego; a także niedostateczna higiena jamy ustnej. U noworodków zakażenie często następuje podczas porodu drogami natury lub w trakcie karmienia piersią.

Substancje czynne stosowane w leczeniu pleśniawek

Podstawą leczenia pleśniawek są leki przeciwgrzybicze, czyli tzw. antimykotyki. Najczęściej stosowane substancje czynne to nystatyna – dostępna w postaci zawiesiny doustnej lub pastylek, działająca miejscowo poprzez uszkadzanie błony komórkowej grzyba; mikonazol – w formie żelu do stosowania w jamie ustnej, wykazujący szerokie działanie przeciwgrzybicze; oraz klotrimazol – w postaci pastylek do ssania (troche). W przypadkach umiarkowanych do ciężkich lub opornych na leczenie miejscowe lekarz może zalecić flukonazol w tabletkach, który działa ogólnoustrojowo. Rzadziej stosowane są itrakonazol i amfoterycyna B. Nystatyna i klotrimazol działają wyłącznie miejscowo i mają niewiele działań niepożądanych, natomiast leki ogólnoustrojowe, takie jak flukonazol, mogą powodować bóle głowy, nudności, bóle brzucha i biegunkę. Warto pamiętać, że niektóre preparaty miejscowe zawierają cukry, co może być istotne dla osób z cukrzycą lub wysokim ryzykiem próchnicy.

Formy produktów dostępne na pleśniawki

Produkty przeciwgrzybicze stosowane w leczeniu pleśniawek występują w różnych formach dostosowanych do wieku pacjenta i nasilenia zakażenia. Żele doustne i zawiesiny do stosowania w jamie ustnej są szczególnie wygodne dla niemowląt i małych dzieci – nakłada się je bezpośrednio na zmienione chorobowo miejsca za pomocą aplikatora lub czystego palca. Płyny do płukania jamy ustnej (np. z nystatyną) przetrzymuje się w ustach przez kilka minut przed połknięciem lub wypluciu. Pastylki do ssania (np. z klotrimazolem) rozpuszczają się powoli, zapewniając dłuższy kontakt leku z błoną śluzową. W cięższych przypadkach stosuje się tabletki lub kapsułki doustne z flukonazolem lub itrakonazolem. Terapia miejscowa trwa zwykle od 7 do 14 dni, a leki powinny być stosowane kilka razy dziennie, najlepiej po posiłkach. Ważne, by przez co najmniej 30 minut po aplikacji nie jeść ani nie pić, co wydłuża czas kontaktu leku z błoną śluzową.

Zapobieganie pleśniawkom i domowe sposoby wspomagające leczenie

Podstawą profilaktyki jest staranna higiena jamy ustnej: szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie, nitkowanie, delikatne czyszczenie języka miękką szczoteczką oraz regularne wizyty u dentysty. Osoby noszące protezy powinny je codziennie czyścić, wyjmować na noc i dezynfekować w roztworze chlorheksydyny lub podchlorynu sodu. Stosujący wziewne kortykosteroidy powinni po każdej inhalacji przepłukiwać usta wodą i używać spejsera. Kontrola glikemii u diabetyków, zaprzestanie palenia oraz ograniczenie cukru i produktów drożdżowych w diecie również zmniejszają ryzyko nawrotów. Jako domowe wsparcie leczenia sprawdzają się płukania ciepłą wodą z solą lub sodą oczyszczoną, spożywanie jogurtu naturalnego z żywymi kulturami bakterii probiotycznych oraz picie wystarczającej ilości wody, by utrzymać nawilżenie jamy ustnej. U niemowląt ważna jest sterylizacja smoczków, butelek i gryzaków oraz dbałość o higienę brodawek sutkowych u karmiącej matki.

Kiedy konieczna jest konsultacja lekarska

Choć pleśniawki u zdrowych osób mają zwykle łagodny przebieg, w niektórych sytuacjach niezbędna jest wizyta u lekarza lub stomatologa. Należy skonsultować się ze specjalistą, gdy objawy nie ustępują po tygodniu stosowania preparatów przeciwgrzybiczych, gdy występują trudności w połykaniu lub silny ból, a także gdy pleśniawki nawracają wielokrotnie – mogą bowiem sygnalizować nierozpoznaną chorobę podstawową, np. cukrzycę, niedobory żywieniowe czy zaburzenia odporności. Pilna konsultacja jest wskazana u osób z HIV/AIDS, pacjentów w trakcie chemioterapii lub radioterapii oraz przyjmujących leki immunosupresyjne, ponieważ u nich zakażenie może rozprzestrzenić się na przełyk, a w skrajnych przypadkach – do krwiobiegu, powodując groźną dla życia kandydemię. Niemowlęta poniżej 1. miesiąca życia z podejrzeniem pleśniawek również powinny być jak najszybciej zbadane przez lekarza.