Leki i preparaty na afty w ustach

Czym są afty i jak je rozpoznać

Afty, znane również jako owrzodzenia aftowe (łac. aphthae), to małe, płytkie ranki pojawiające się na błonie śluzowej jamy ustnej. Najczęściej lokalizują się na wewnętrznej stronie warg i policzków, na języku, dnie jamy ustnej oraz podniebieniu miękkim. Mają charakterystyczny wygląd – okrągły lub owalny kształt z białym, żółtawym lub szarawym środkiem pokrytym włóknikową błoną oraz czerwonym, lekko uniesionym obrzeżem. Zwykle mają wielkość od kilku milimetrów do jednego centymetra.

Afty nie należy mylić z opryszczką wargową (tzw. “zimnym bólem”), która pojawia się najczęściej na zewnętrznej stronie ust lub wokół nich, jest wywoływana przez wirusa opryszczki i jest zaraźliwa. Afty natomiast nie są zakaźne, nie przenoszą się przez pocałunki ani wspólne jedzenie. Nie należy ich również mylić z ropniami zębowymi, które charakteryzują się obecnością ropy, ani ze zmianami nowotworowymi – te ostatnie zwykle nie bolą i nie goją się samoistnie.

Przyczyny i czynniki sprzyjające nawrotom

Dokładna przyczyna powstawania aft nie jest w pełni poznana, ale uważa się, że jest to proces wieloczynnikowy z udziałem reakcji immunologicznej – głównie limfocytów T, które atakują komórki błony śluzowej jamy ustnej. Do najczęstszych czynników wyzwalających należą: mechaniczne urazy jamy ustnej (np. przygryzienie policzka, podrażnienie aparatem ortodontycznym, zbyt energiczne szczotkowanie), stres i zmęczenie, zmiany hormonalne (np. w trakcie menstruacji lub ciąży), niedobory witamin i minerałów (szczególnie witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza i cynku) oraz nadwrażliwość na określone pokarmy, takie jak owoce cytrusowe, czekolada, orzechy, pomidory czy ser.

Istotną rolę odgrywa także predyspozycja genetyczna – około 40% osób z nawracającymi aftami ma rodzinną historię tej dolegliwości. Wśród innych czynników wymienia się stosowanie past do zębów zawierających laurylosiarczan sodu (SLS), zaprzestanie palenia tytoniu oraz niektóre leki, w tym niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), beta-blokery czy nikorandyl. Afty mogą też towarzyszyć chorobom ogólnoustrojowym, takim jak celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, choroba Behçeta czy zakażenie HIV.

Rodzaje aft i przebieg gojenia

Wyróżnia się trzy główne typy aft nawracających. Afty mniejsze (minor) stanowią około 80–85% wszystkich przypadków – mają średnicę poniżej 10 mm (zwykle 2–5 mm), goją się w ciągu 7–14 dni i nie pozostawiają blizn. Afty większe (major) są rzadsze (ok. 10% przypadków), przekraczają 10 mm średnicy, mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, a nawet miesięcy, i często pozostawiają blizny. Afty opryszczkowate (herpetiform) to najmniej częsta postać (ok. 5%) – występują jako liczne, drobne (1–3 mm) owrzodzenia tworzące skupiska, które mogą się zlewać w większe zmiany. Mimo nazwy nie mają związku z wirusem opryszczki.

Przed pojawieniem się afty wiele osób odczuwa mrowienie lub pieczenie w danym miejscu, trwające od kilku godzin do jednego–dwóch dni. Następnie pojawia się zaczerwienienie i obrzęk, a w ciągu jednego do trzech dni kształtuje się charakterystyczne białawe owrzodzenie. Ból jest najsilniejszy w pierwszych dniach i zwykle ustępuje po 4–7 dniach. Większość osób doświadcza nawrotów 3–6 razy w roku, choć z wiekiem epizody stają się rzadsze i łagodniejsze.

Objawy i ich wpływ na codzienne funkcjonowanie

Głównym objawem aft jest ból, który bywa nieproporcjonalnie silny w stosunku do wielkości zmiany. Ból nasila się podczas jedzenia – szczególnie pokarmów kwaśnych, słonych, ostrych lub twardych – a także przy piciu gorących napojów, mówieniu, a nawet szczotkowaniu zębów. W przypadku aft na języku lub podniebieniu miękkim utrudnione może być połykanie. U osób z ciężkimi postaciami aft dyskomfort bywa na tyle duży, że prowadzi do ograniczenia przyjmowania posiłków, a w skrajnych przypadkach – do odwodnienia i niedoborów żywieniowych.

Dodatkowymi objawami mogą być obrzęk i zaczerwienienie błony śluzowej wokół owrzodzenia. W większości przypadków aftom nie towarzyszy gorączka – jej pojawienie się, szczególnie w połączeniu z licznymi owrzodzeniami, może wskazywać na inną przyczynę, np. infekcję wirusową.

Domowe sposoby łagodzenia dolegliwości

Choć aft nie da się wyleczyć, wiele prostych działań pomaga złagodzić ból i wspomóc gojenie. Podstawą jest unikanie czynników drażniących – pokarmów kwaśnych, słonych, ostrych i twardych, a także gorących napojów. Warto sięgać po miękkie, łagodne pokarmy, takie jak jogurty, zupy kremowe, puree czy kasze, a zimne napoje pić przez słomkę. Płukanie jamy ustnej roztworem soli (pół łyżeczki soli rozpuszczonej w szklance ciepłej wody) kilka razy dziennie pomaga oczyścić ranę i zmniejszyć ryzyko wtórnej infekcji.

Istotna jest także higiena jamy ustnej – zaleca się szczotkowanie zębów miękką szczoteczką, unikanie past z laurylosiarczanem sodu (SLS) oraz niestosowanie płukanek zawierających alkohol, które mogą podrażniać błonę śluzową. Pomocne może być również przykładanie lodu do zmiany, stosowanie miodu lub żelu z aloesu bezpośrednio na aftę. Warto też zadbać o redukcję stresu, odpowiednią ilość snu i zbilansowaną dietę bogatą w witaminy z grupy B, żelazo, cynk i kwas foliowy.

Formy preparatów stosowanych na afty

W aptekach dostępne są różnorodne formy produktów wspomagających leczenie aft, które można stosować bez recepty. Należą do nich żele i maści do stosowania miejscowego, pasty ochronne tworzące barierę na owrzodzeniu, płukanki do jamy ustnej (antyseptyczne i przeciwzapalne), spraye oraz tabletki do ssania. Produkty na receptę obejmują silniejsze preparaty kortykosteroidowe w formie past, maści, płukanek lub tabletek rozpuszczalnych w ustach. W ciężkich, opornych na leczenie miejscowe przypadkach lekarz może zalecić kortykosteroidy doustne lub inne leki immunomodulujące.

Wybór formy preparatu zależy od lokalizacji afty, jej wielkości oraz nasilenia dolegliwości. Żele i pasty sprawdzają się najlepiej przy pojedynczych, łatwo dostępnych zmianach, natomiast płukanki są wygodniejsze, gdy aft jest kilka lub zlokalizowane są w trudno dostępnych miejscach.

Substancje czynne i ich działanie

Preparaty na afty zawierają substancje o różnym mechanizmie działania. Środki znieczulające miejscowo, takie jak benzokaina czy lidokaina, przynoszą szybką ulgę w bólu poprzez zablokowanie czucia w okolicy owrzodzenia. Środki antyseptyczne, np. chlorheksydyna, pomagają ograniczyć liczbę bakterii na powierzchni afty, zmniejszając ryzyko wtórnej infekcji i wspierając gojenie. Preparaty tworzące barierę ochronną (okluzyjne), np. na bazie sukralfatu lub karboksymetylocelulozy, osłaniają aftę przed drażnieniem mechanicznym i chemicznym.

Kortykosteroidy stosowane miejscowo – takie jak triamcynolon, fluocynonid, klobetazol czy deksametazon – stanowią podstawę leczenia farmakologicznego. Działają przeciwzapalnie, zmniejszając obrzęk i ból oraz skracając czas gojenia. Należy jednak pamiętać, że przy dłuższym stosowaniu kortykosteroidów istnieje ryzyko rozwoju grzybicy jamy ustnej (kandydozy). W uzupełnieniu stosowane mogą być ogólnodostępne leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen, które pomagają opanować ból, szczególnie w pierwszych dniach trwania afty.

Kiedy konieczna jest wizyta u lekarza lub stomatologa

Większość aft jest nieszkodliwa i ustępuje samoistnie. Istnieją jednak sytuacje, w których konieczna jest konsultacja z lekarzem lub stomatologiem. Należy umówić się na wizytę, gdy afta nie goi się przez dłużej niż 2–3 tygodnie, jest niezwykle duża (powyżej 1 cm), bezbolesna lub krwawi. Wizyta jest wskazana również wtedy, gdy afty nawracają bardzo często, nowe owrzodzenia pojawiają się zanim poprzednie zdążą się zagoić, lub gdy towarzyszą im dodatkowe objawy – gorączka, powiększone węzły chłonne, biegunka, wysypka na skórze lub owrzodzenia w okolicach narządów płciowych.

Szczególną czujność powinny zachować osoby palące tytoń i spożywające alkohol – długo niegojące się owrzodzenie w jamie ustnej, zwłaszcza na języku lub pod nim, może w rzadkich przypadkach być objawem nowotworu jamy ustnej. Wczesne wykrycie takiej zmiany znacząco poprawia rokowania, dlatego regularne wizyty kontrolne u stomatologa stanowią ważny element profilaktyki.