Co stosować na ból w jamie ustnej?

Bolesne zmiany w jamie ustnej to problem, z którym przynajmniej raz w życiu zmierzy się niemal każdy z nas. Stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej mogą przybierać różne formy: od drobnych, ale bardzo bolesnych owrzodzeń (aft), przez pleśniawki wywołane grzybami, aż po podrażnienia mechaniczne spowodowane np. źle dopasowaną protezą, aparatem ortodontycznym czy przypadkowym przygryzieniem policzka. Czynników, które sprzyjają powstawaniu podrażnień, jest wiele. Należą do nich infekcje wirusowe i bakteryjne, osłabiona odporność, stres, niedobory witamin (zwłaszcza z grupy B, żelaza i kwasu foliowego), a także drobne urazy błony śluzowej [1]. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (stomatitis) jest przy tym jednym z najczęstszych powikłań u pacjentów poddawanych radioterapii i chemioterapii w obrębie głowy i szyi, co pokazuje, jak wrażliwa jest błona śluzowa na różnego rodzaju czynniki uszkadzające [2]. Warto wiedzieć, że nawet pozornie błahe zmiany potrafią znacząco obniżyć komfort codziennego życia, utrudniając jedzenie, picie i mówienie.

Afty – małe owrzodzenia, duży dyskomfort

Afty nawracające to jedne z najczęstszych zmian zapalnych w jamie ustnej. Pojawiają się jako niewielkie, bolesne owrzodzenia o okrągłym lub owalnym kształcie, otoczone czerwoną obwódką i pokryte białawym lub żółtawym nalotem. Choć zwykle są małe (poniżej 1 cm), potrafią sprawiać intensywny ból, szczególnie podczas jedzenia i picia. Co ciekawe, owrzodzenia aftopodobne mogą pojawiać się również jako działanie niepożądane niektórych leków, np. w badaniach klinicznych leku rocatinlimab (przeciwciało anty-OX40) afty występowały u 7% pacjentów przyjmujących ten preparat [3].

Wyróżnia się trzy główne typy aft:

• Afty mniejsze – najczęstsze, mają średnicę do kilku milimetrów i goją się zwykle w ciągu 7-14 dni bez pozostawiania blizn.
• Afty większe  – przekraczają 1 cm średnicy, są głębsze, bardziej bolesne i mogą goić się nawet kilka tygodni, niekiedy pozostawiając blizny.
• Afty opryszczkowate  – pojawiają się jako liczne, drobne owrzodzenia, które mogą się zlewać w większe zmiany. Mimo nazwy nie mają związku z wirusem opryszczki.

Do czynników sprzyjających nawrotom aft zalicza się stres, osłabienie odporności, niedobory żywieniowe (żelazo, witamina B12, kwas foliowy), drobne urazy błony śluzowej, a także zmiany hormonalne. Warto wspomnieć, że stany zapalne jamy ustnej, w tym owrzodzenia aftopodobne, stanowią również częste powikłanie stosowania niektórych leków przeciwnowotworowych, takich jak inhibitory mTOR (np. ewerolimus), gdzie zapalenie jamy ustnej występuje nawet u 67% pacjentów i jest jednym z głównych powodów ograniczających kontynuację leczenia [4]. U niektórych osób afty mogą pojawiać się wielokrotnie w ciągu roku, co istotnie wpływa na jakość życia.

Pleśniawki i inne zmiany zapalne – jak je rozróżnić?

Nie każda bolesna zmiana w jamie ustnej to afta. Pleśniawki, czyli kandydoza jamy ustnej, to zakażenie grzybicze wywoływane najczęściej przez grzyby z rodzaju Candida. Objawiają się charakterystycznymi białymi, przypominającymi twaróg nalotami na języku, podniebieniu i wewnętrznej stronie policzków. Po ich usunięciu odsłania się zaczerwieniona, łatwo krwawiąca błona śluzowa. Pleśniawki częściej dotykają niemowlęta, osoby starsze, pacjentów przyjmujących antybiotyki lub leki immunosupresyjne oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym [1].

Oprócz aft i pleśniawek w jamie ustnej mogą pojawiać się również inne zmiany zapalne, takie jak opryszczka wargowa (pęcherzyki na wardze wywołane wirusem HSV), liszaj płaski (białawe, siatkowe zmiany na błonie śluzowej) czy leukoplakia (białe plamy, które nie dają się usunąć przez ścieranie). Każda zmiana w jamie ustnej, która nie goi się przez ponad 2-3 tygodnie, zmienia kolor, kształt lub towarzyszy jej krwawienie, powinna być jak najszybciej skonsultowana z lekarzem lub stomatologiem, ponieważ wymaga diagnostyki w celu wykluczenia poważniejszych schorzeń [1].

Ból i stan zapalny w jamie ustnej – jak sobie z nimi radzić?

Leczenie stanów zapalnych jamy ustnej zależy od ich przyczyny i nasilenia objawów. W wielu przypadkach stosuje się preparaty miejscowe, które działają bezpośrednio w ognisku zapalnym. Dostępne są różne formy: żele znieczulające nakładane na zmianę, płukanki o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, a także preparaty osłaniające błonę śluzową. W przypadku zapalenia błony śluzowej jamy ustnej stosuje się również środki przeciwzapalne, takie jak benzydamina,  a także krioterapię, czyli leczenie zimnem [1]. W przypadku silniejszego bólu lekarz może zalecić również leki przeciwbólowe stosowane ogólnie.

Szczególną rolę w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego w jamie ustnej odgrywają niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stosowane miejscowo. Ich zaletą jest to, że działają bezpośrednio w miejscu zapalenia, dzięki czemu mogą szybko przynosić ulgę. Wśród płukanek o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym wymienić można Glimbax, który zawiera diklofenak stosowany miejscowo w jamie ustnej do leczenia objawowego stanów zapalnych błony śluzowej, w tym zapalenia dziąseł, zapalenia jamy ustnej czy podrażnień mechanicznych [6]. Glimbax w postaci płukanki do jamy ustnej łagodzi ból i dyskomfort, również w stanach zapalnych błony śluzowej wywoływanych przez chemio- i radioterapię [5].

Warto również pamiętać o prostych domowych metodach wspomagających leczenie: unikaniu gorących, kwaśnych i ostrych potraw, a także dbaniu o delikatną higienę jamy ustnej, by nie podrażniać dodatkowo zmienionej chorobowo błony śluzowej.

Jak działa diklofenak w płukance do jamy ustnej?

Diklofenak to niesteroidowy lek przeciwzapalny, którego mechanizm działania polega na hamowaniu enzymu zwanego cyklooksygenazą (COX). Enzym ten uczestniczy w wytwarzaniu prostaglandyn, czyli substancji, które w naszym organizmie odpowiadają za powstawanie bólu, obrzęku i stanu zapalnego. Blokując ten szlak, diklofenak zmniejsza produkcję prostaglandyn bezpośrednio w miejscu zapalenia, co przekłada się na łagodzenie zarówno bólu, jak i samego procesu zapalnego [6]. 

Dużą zaletą stosowania diklofenaku w postaci płukanki jest to, że lek działa miejscowo, czyli bezpośrednio tam, gdzie toczy się zapalenie. Badania wykazały, że po zastosowaniu miejscowym diklofenak bardzo dobrze przenika przez błonę śluzową i gromadzi się w tkankach objętych stanem zapalnym, jednocześnie wchłaniając się do krążenia ogólnego w minimalnym stopniu [6]. Oznacza to, że preparat działa skutecznie w jamie ustnej, a ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych jest znacznie mniejsze niż w przypadku leków przyjmowanych doustnie.

Jak prawidłowo stosować płukanki lecznicze?

Skuteczność płukanki leczniczej zależy nie tylko od jej składu, ale także od prawidłowego sposobu stosowania. Oto kilka praktycznych wskazówek:

• Odmierz odpowiednią ilość roztworu – nie stosuj „na oko”. Używaj miarki dołączonej do opakowania, aby zapewnić właściwą dawkę leku.
• Płucz jamę ustną przez odpowiedni czas – zbyt krótkie płukanie (kilka sekund) może nie wystarczyć, by lek zdążył zadziałać. Zalecany czas płukania to 30-60 sekund [6].
• Po płukaniu wypluj roztwór – płukanek leczniczych nie należy połykać.
• Stosuj płukankę regularnie, zgodnie z zaleceniami zawartymi w ulotce lub według wskazań lekarza.

Glimbax stosuje się w postaci roztworu do płukania jamy ustnej, odmierzając 15 ml preparatu (jedną miarkę) nierozcieńczonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, od 2 do 3 razy na dobę [6]. Jeśli objawy nasilą się lub nie ustępują po 7 dniach stosowania, należy skontaktować się z lekarzem [6]. Najczęstszym błędem pacjentów jest zbyt rzadkie stosowanie płukanki lub zbyt krótki czas płukania, co może zmniejszać jej skuteczność.

Kiedy domowe metody nie wystarczą – sygnały alarmowe

Większość stanów zapalnych jamy ustnej ustępuje samoistnie lub po zastosowaniu leczenia miejscowego w ciągu 1-2 tygodni. Istnieją jednak sytuacje, w których konieczna jest wizyta u lekarza lub stomatologa. Nie należy zwlekać z konsultacją, gdy:

• Zmiana w jamie ustnej nie goi się przez ponad 2-3 tygodnie.
• Owrzodzeniu towarzyszy wysoka gorączka.
• Pojawiają się powiększone, bolesne węzły chłonne (np. pod żuchwą lub na szyi).
• Zmiana szybko się powiększa, krwawi lub zmienia kolor.
• Ból jest bardzo silny i nie ustępuje mimo stosowania dostępnych preparatów.
• Zmiany nawracają bardzo często (kilka razy w miesiącu).

Szczególną czujność powinny wzbudzać zmiany o nieregularnych brzegach, twarde w dotyku lub jednostronne, ponieważ mogą wymagać wykluczenia zmian przednowotworowych lub nowotworowych. W takich przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania, w tym biopsję zmiany [1]. Pamiętajmy, aby w każdym przypadku wątpliwości związanych ze stanem zdrowia skonsultować je z lekarzem.

Podsumowanie

Stany zapalne jamy ustnej, takie jak afty, pleśniawki czy podrażnienia mechaniczne, to częsty problem, który może znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie. Kluczem do skutecznego radzenia sobie z nimi jest odpowiednie leczenie oraz eliminacja czynników sprzyjających nawrotom. W przypadku bolesnych stanów zapalnych warto rozważyć zastosowanie preparatu Glimbax jako wsparcia w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego w jamie ustnej [6]. Jeśli zmianom towarzyszą niepokojące objawy, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem lub stomatologiem.