Zespół Zollingera-Ellisona – epidemiologia i częstość występowania

Zespół Zollingera-Ellisona należy do najrzadszych schorzeń układu pokarmowego, charakteryzując się niezwykle niską częstością występowania w populacji ogólnej¹. Schorzenie to zostało po raz pierwszy opisane w 1955 roku przez lekarzy Roberta Zollingera i Edwarda Ellisona w Columbus w stanie Ohio².

Częstość występowania w populacji

Roczna częstość występowania zespołu Zollingera-Ellisona wynosi od 0,5 do 3 przypadków na milion mieszkańców¹³. Niektóre źródła podają nieco szerszy zakres, od 0,1 do 3 przypadków na milion osób rocznie⁴. Dane epidemiologiczne różnią się w zależności od regionu geograficznego – w Szwecji odnotowuje się 1-3 przypadki na milion mieszkańców rocznie, w Irlandii 0,5 przypadków na milion, natomiast w Danii jedynie 0,1-0,2 przypadków na milion mieszkańców rocznie⁵.

Zespół Zollingera-Ellisona stanowi jedynie około 0,1% wszystkich przypadków choroby wrzodowej dwunastnicy⁵. Pomimo swojej rzadkości, gastrinomas (guzy wytwarzające gastrynę) są jednymi z najczęściej występujących funkcjonalnych nowotworów neuroendokrynnych trzustki³.

Rozkład według płci i wieku

Zespół Zollingera-Ellisona wykazuje nieznaczną przewagę występowania u mężczyzn w porównaniu z kobietami, przy stosunku około 1,3:1³⁵. Niektóre źródła podają jeszcze wyższy stosunek, nawet do 2:1 na korzyść mężczyzn⁶. Interesujące jest to, że niektóre nowsze badania sugerują możliwość nieznacznie wyższego występowania u kobiet⁷.

Średni wiek zachorowania wynosi około 43 lata, przy czym większość pacjentów otrzymuje diagnozę w wieku od 20 do 50 lat⁵⁸. Mniej niż 3% pacjentów jest młodszych niż 20 lat w momencie wystąpienia objawów choroby, natomiast 7% jest starszych niż 60 lat⁵. W populacji dziecięcej zespół Zollingera-Ellisona jest wyjątkowo rzadki – jedynie około 2% wszystkich przypadków dotyczy pacjentów pediatrycznych⁹.

Związek z zespołem MEN1

Istotnym aspektem epidemiologicznym zespołu Zollingera-Ellisona jest jego związek z zespołem mnogogruczolakowej neoplazji wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1). Około 20-30% wszystkich przypadków zespołu Zollingera-Ellisona występuje w ramach tego rzadkiego zaburzenia genetycznego¹³⁴. Pozostałe 70-80% przypadków ma charakter sporadyczny, co oznacza, że nie są związane z innymi schorzeniami¹.

Pacjenci z zespołem Zollingera-Ellisona związanym z MEN1 charakteryzują się wcześniejszym wystąpieniem objawów – średni wiek zachorowania jest o około dekadę niższy w porównaniu do przypadków sporadycznych⁵¹⁰. W grupie pacjentów z MEN1 średni wiek prezentacji wynosi około 34,9 roku, podczas gdy w przypadkach sporadycznych jest to 45,7 roku¹⁰ Zobacz więcej: Zespół Zollingera-Ellisona związany z MEN1 – charakterystyka epidemiologiczna.

Opóźnienie w diagnostyce

Jednym z charakterystycznych aspektów epidemiologicznych zespołu Zollingera-Ellisona jest znaczące opóźnienie w postawieniu właściwej diagnozy. Średni czas od pojawienia się pierwszych objawów do ustalenia rozpoznania wynosi od 5 do 7 lat⁵. Niektóre źródła podają jeszcze dłuższy okres – nawet do 6-9 lat¹¹. To opóźnienie wynika głównie z niespecyficznych objawów choroby oraz powszechnego stosowania inhibitorów pompy protonowej, które mogą czasowo łagodzić objawy⁴¹².

Długi okres do ustalenia diagnozy ma istotne konsekwencje kliniczne. Około 25% pacjentów ma już przerzuty w momencie pierwszego rozpoznania¹². Pacjenci z przerzutami charakteryzują się znacznie gorszym rokowaniem w porównaniu do tych bez przerzutów, u których operacyjne leczenie może zapewnić obiecującą 15-letnią przeżywalność na poziomie 80%¹² Zobacz więcej: Rokowanie i czynniki prognostyczne w zespole Zollingera-Ellisona.

Różnice geograficzne i etniczne

Zespół Zollingera-Ellisona nie wykazuje preferencji rasowej czy etnicznej¹³. Choroba występuje z podobną częstością we wszystkich grupach etnicznych na całym świecie. Obserwowane różnice w częstości występowania między krajami mogą wynikać raczej z różnic w dostępności diagnostyki oraz jakości systemów opieki zdrowotnej niż z czynników genetycznych związanych z pochodzeniem etnicznym.

Światowa częstość występowania gastrinomas, które są przyczyną zespołu Zollingera-Ellisona, szacowana jest na około 5 do 30 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie¹³. Te dane wskazują na znacznie wyższą częstość samych nowotworów w porównaniu z pełnoobjawowym zespołem klinicznym, co sugeruje, że nie wszystkie gastrinomas prowadzą do rozwoju zespołu Zollingera-Ellisona.

Trendy epidemiologiczne i prognozy

Obserwuje się wzrostowy trend w rozpoznawaniu nowotworów neuroendokrynnych przewodu pokarmowego i trzustki, do których należą gastrinomas. W niemieckim badaniu epidemiologicznym obejmującym ponad 10,8 miliona osób odnotowano około 5-krotny wzrost liczby przypadków nowotworów neuroendokrynnych gastroenteropancreatic między latami 1976-1988 a 1998-2006⁶.

Wzrost ten może wynikać z kilku czynników: poprawy technik diagnostycznych, zwiększonej świadomości lekarzy na temat tego schorzenia, szerszego dostępu do specjalistycznych badań obrazowych oraz lepszej charakterystyki histopatologicznej nowotworów. Prognozy epidemiologiczne dla głównych rynków światowych (USA, Europa, Japonia) wskazują na utrzymanie tej tendencji wzrostowej w nadchodzących latach¹⁴.