Leki i czynniki hormonalne wywołujące atrofię pochvy

Oprócz naturalnych procesów związanych z wiekiem i leczenia onkologicznego, szereg czynników farmakologicznych i hormonalnych może prowadzić do rozwoju atrofii pochvy. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla lekarzy przepisujących leki oraz dla pacjentek, które mogą doświadczać niepożądanych skutków ubocznych różnych terapii¹.

Leki antyestrogenowe

Do najważniejszych leków mogących powodować atrofię pochvy należą preparaty antyestrogenowe. Skutki uboczne tych leków obejmują między innymi octan medroksyprogesteronu, tamoksyfen, danazol, leuprolidę oraz nafarelię¹. Te leki są stosowane w różnych wskazaniach medycznych, ale ich wspólną cechą jest wpływ na poziom lub działanie estrogenu w organizmie.

Danazol, nafarelinę i octan medroksyprogesteronu zalicza się do leków, które mogą przyczyniać się do rozwoju atrofii pochvy². Leki te często stosuje się w leczeniu endometriozy, mięśniaków macicy oraz innych schorzeń ginekologicznych, gdzie niezbędne jest obniżenie poziomu estrogenu³.

Hormonalne środki antykoncepcyjne

Niektóre rodzaje hormonalnych środków antykoncepcyjnych mogą wpływać na poziom estrogenu i prowadzić do objawów podobnych do atrofii pochvy. Szczególnie dotyczy to preparatów o bardzo niskim stężeniu hormonów lub zawierających wyłącznie progestagen⁴. Hormonalne środki antykoncepcyjne są wiodącą przyczyną bólu podczas stosunków u kobiet w okresie przedmenopauzalnym⁴.

Do czynników, które mogą obniżać poziom estrogenu, należą niektóre rodzaje antykoncepcji, w tym zastrzyk antykoncepcyjny i pigułka złożona⁵. Niektóre pigułki antykoncepcyjne mogą wpływać na poziom estrogenu, podobnie jak inne formy hormonalnej antykoncepcji⁶. Jednym ze sposobów zapobiegania atrofii sromu i pochvy u kobiet w okresie przedmenopauzalnym jest unikanie bardzo niskodawkowych hormonalnych środków antykoncepcyjnych lub tych, które są przeznaczone do zapobiegania trądzikowi⁴.

Leki stosowane w ginekologii

Leki lub hormony stosowane w celu obniżenia poziomu estrogenu u kobiet w ramach leczenia raka piersi, endometriozy, mięśniaków lub niepłodności mogą prowadzić do atrofii pochvy⁷. Niektóre leki stosowane w leczeniu niepłodności również mogą czasowo wpływać na poziom hormonów⁸.

Agonistów hormonu uwalniającego gonadotropinę lub antagonistów hormonu uwalniającego gonadotropinę, często przepisywanych w przypadku endometriozy, również zalicza się do czynników ryzyka. Leki takie jak leuprolidą mogą znacząco obniżać poziom estrogenu⁹. Dodatkowymi czynnikami ryzyka są niewydolność jajników z powodu napromieniowania lub embolizacji tętniczej oraz zaburzenia podwzgórza i przysadki⁹.

Naturalne stany hormonalne

Karmienie piersią jest naturalną przyczyną przejściowego obniżenia poziomu estrogenu. Podczas laktacji organizm produkuje prolaktynę, hormon odpowiedzialny za wytwarzanie mleka, który może również obniżać poziom estrogenu, prowadząc do atrofii pochvy⁸. Badanie z 2018 roku wykazało, że 43% kobiet po porodzie zgłaszało suchość pochvy sześć miesięcy po urodzeniu dziecka z powodu spadku poziomu estrogenu, który występuje podczas porodu⁸.

Poród również powoduje spadek estrogenu, co może prowadzić do objawów atrofii pochwy. Niektóre kobiety rozwijają ten stan bezpośrednio po porodzie lub podczas karmienia piersią, ponieważ poziom estrogenu jest wówczas niższy⁷. Objawy zwykle ustępują po zakończeniu karmienia piersią¹⁰.

Zabiegi chirurgiczne wpływające na hormony

Chirurgiczne usunięcie jajników (ooforektomia) prowadzi do nagłego i znacznego spadku produkcji estrogenu. Poziom estrogenu spada, gdy jajniki i/lub macica kobiety są usuwane chirurgicznie. Może to nastąpić, zanim kobieta osiągnie naturalną menopauzę, a taki zabieg wywołuje sztuczną menopauzę³.

Usunięcie obu jajników, gdzie estrogen jest głównie produkowany, może prowadzić do spadku poziomu estrogenu¹¹. Usunięcie jajników prowadzi do niewydolności w produkcji estrogenu¹². Po chirurgicznym usunięciu obu jajników występuje chirurgiczna menopauza¹³.

Inne leki wpływające na estrogen

Niektóre leki stosowane w leczeniu astmy, takie jak leki antycholinergiczne, mogą wpływać na wilgotność tkanek¹⁴. Leki stosowane w leczeniu alergii – antyhistaminowe, oraz leki stosowane w psychozach również mogą mieć wpływ na funkcjonowanie tkanek urogenitalnych¹⁴.

Leki przeciw alergii i przeziębieniu oraz niektóre antydepresanty mogą wysuszać tkankę pochwową¹⁵. Leki, w tym leki antyestrogenowe, niektóre antydepresanty i antyhistaminiki, mogą również powodować suchość pochvy⁶.

Czynniki ryzyka i zapobieganie

Istnieją dodatkowe czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju atrofii pochvy lub nasilać jej objawy. Palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu oraz brak regularnej aktywności seksualnej mogą wpływać na zdrowie pochvy i przyczyniać się do zwiększonego ryzyka rozwoju atrofii pochvy¹⁶.

Kobiety, które palą, które nigdy nie rodziły drogami natury lub które nie angażują się w aktywność seksualną, częściej rozwijają atrofię pochvy podczas tego okresu¹⁰. Czynniki ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju atrofii pochvy, obejmują palenie, brak aktywności seksualnej oraz brak porodów drogami natury w historii medycznej pacjentki¹⁷.

Znaczenie świadomego wyboru terapii

Zrozumienie wpływu różnych leków i czynników hormonalnych na rozwój atrofii pochvy jest kluczowe zarówno dla lekarzy, jak i pacjentek. Pozwala to na świadome podejmowanie decyzji terapeutycznych, odpowiednie informowanie pacjentek o potencjalnych skutkach ubocznych oraz planowanie działań zapobiegawczych lub łagodzących objawy.

W przypadku konieczności stosowania leków mogących wpływać na poziom estrogenu, ważne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia urogenitalnego i wczesne wdrażanie odpowiedniego leczenia w przypadku wystąpienia objawów atrofii pochvy.