Epidemiologia zapalenia odbytnicy – częstość występowania i grupy ryzyka

Zapalenie odbytnicy stanowi istotny problem zdrowotny, którego częstość występowania różni się znacząco w zależności od przyczyny schorzenia oraz populacji pacjentów¹. Dokładne dane epidemiologiczne dotyczące ogólnej populacji są ograniczone ze względu na brak kompleksowych badań populacyjnych, jednak możliwe jest określenie częstości występowania poprzez analizę konkretnych stanów chorobowych prowadzących do rozwoju zapalenia¹.

Zapalenie odbytnicy w przebiegu chorób zapalnych jelit

Choroby zapalne jelit, w tym wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna, stanowią jedną z najczęstszych przyczyn zapalenia odbytnicy². Około 30% pacjentów z chorobami zapalnymi jelit rozwija zapalenie odbytnicy w trakcie przebiegu choroby²³. W przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego częstość występowania zapalenia odbytnicy przy rozpoznaniu waha się od 31% do 50%, przy czym zależy od wieku pacjenta w momencie diagnozy¹.

Szczególnie interesujące są dane dotyczące populacji pediatrycznej. Wśród dzieci z rozpoznanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, aż 25% prezentuje wyłącznie postać ograniczoną do odbytnicy, zwaną wrzodziejącym zapaleniem odbytnicy⁴⁵. Istnieją wyraźne różnice płciowe w tej grupie wiekowej – dziewczynki chorują dwukrotnie częściej na wrzodziejące zapalenie odbytnicy w porównaniu z chłopcami⁴⁵.

Epidemiologia zapalenia odbytnicy o etiologii infekcyjnej

Zapalenie odbytnicy wywołane przez patogeny przenoszone drogą płciową występuje głównie u młodych dorosłych i wykazuje wyraźną predylekcję do płci męskiej⁴⁶. Rzeżączka odbytnicy najczęściej rozwija się u osób poniżej 25. roku życia⁴⁵. Szczególnie narażoną grupą są mężczyźni uprawiający seks z mężczyznami (MSM), u których częstość występowania zakażeń odbytnicy wynosi 9% dla chlamydii i 5% dla rzeżączki⁴⁵.

W ostatnich latach obserwuje się wzrastającą częstość występowania infekcyjnego zapalenia odbytnicy, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka⁷. Dotyczy to nie tylko mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami, ale także osób z dodatnim statusem serologicznym HIV oraz tych uczestniczących w zachowaniach seksualnych wysokiego ryzyka⁷. Badania rutynowe prowadzone w klinikach chorób przenoszonych drogą płciową wykrywają zakażenie chlamydią odbytnicy u około 10% mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami oraz u 5% kobiet⁸.

Częstość występowania zapalenia odbytnicy po radioterapii

Zapalenie odbytnicy wywołane promieniowaniem jonizującym stanowi częstsze powikłanie radioterapii nowotworów miednicy⁹. Radioterapia jest odpowiedzialna za 5-20% przypadków ostrego zapalenia odbytnicy, które zazwyczaj rozwija się w ciągu 6 miesięcy od rozpoczęcia leczenia przy całkowitej dawce przekraczającej 50 Gy⁹. Ostre zapalenie odbytnicy po napromienianiu występuje u większości pacjentów poddawanych radioterapii miednicy, jednak ma charakter samoograniczający się i trwa do trzech miesięcy po zakończeniu leczenia⁴⁵.

Przewlekłe zapalenie odbytnicy po napromienianiu rozwija się znacznie rzadziej, z częstością wahającą się od 2% do 20% pacjentów⁴⁵. Objawy przewlekłego zapalenia mogą pojawić się w opóźnieniu, od 8-13 miesięcy po ekspozycji na promieniowanie, choć w niektórych przypadkach mogą wystąpić nawet wiele lat później⁴⁹. Nowoczesne techniki radioterapii, takie jak radioterapia z modulowaną intensywnością (IMRT), znacząco zmniejszyły częstość występowania tego powikłania do 2-10%, podczas gdy radioterapia cząsteczkowa charakteryzuje się najmniejszym ryzykiem – poniżej 1%¹⁰.

Inne przyczyny zapalenia odbytnicy – dane epidemiologiczne

Zapalenie odbytnicy związane z odwróceniem ciągłości jelita (diversion proctitis) rozwija się u pacjentów po zabiegach chirurgicznych prowadzących do wyłączenia odbytnicy z pasażu jelitowego⁴. Objawy tego typu zapalenia pojawiają się zazwyczaj między 3. a 36. miesiącem po zabiegu, jednak mniej niż 50% pacjentów doświadcza objawowych dolegliwości⁴⁵.

W ostatnich latach odnotowuje się także wzrost częstości występowania zapalenia odbytnicy wywołanego przez ospę małpią (mpox), szczególnie wśród mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami¹². Od kwietnia 2022 do września 2023 roku w Kanadzie zgłoszono 1515 przypadków ospy małpiej, przy czym choroba ta nieproporcjonalnie często dotykała właśnie tę grupę populacji¹².

Trendy epidemiologiczne i perspektywy

Analiza trendów epidemiologicznych wskazuje na rosnącą częstość występowania zapalenia odbytnicy na całym świecie⁷. Wzrost ten dotyczy szczególnie przypadków o etiologii infekcyjnej oraz związanych z chorobami zapalnymi jelit⁷. Jednocześnie postęp w technikach radioterapii przyczynia się do zmniejszenia częstości występowania zapalenia odbytnicy po napromienianiu¹⁰.

Warto podkreślić, że rzeczywista częstość występowania zapalenia odbytnicy może być niedoszacowana ze względu na niechęć pacjentów do zgłaszania objawów z powodu wstydu lub przekonania, że nic nie można z nimi zrobić¹³. Zwiększenie świadomości zarówno wśród pacjentów, jak i personelu medycznego może przyczynić się do lepszego rozpoznawania i leczenia tego schorzenia w przyszłości.