Inne mechanizmy patogenezy omdlenia – przyczyny sercowe i neurologiczne

Choć odruch wasowagalny stanowi najczęstszą przyczynę omdlenia, istnieją inne istotne mechanizmy patogenetyczne prowadzące do utraty przytomności. Mechanizmy te można podzielić na trzy główne kategorie: przyczyny sercowe lub naczyniowe, neurologiczne oraz hipotensję ortostatyczną¹. Każda z tych kategorii charakteryzuje się odmiennymi procesami patofizjologicznymi, które ostatecznie prowadzą do niedostatecznego przepływu krwi do mózgu.

Mechanizmy omdlenia kardiogennego

Omdlenie sercowe może wystąpić, gdy serce nie pompuje wystarczającej ilości krwi do mózgu z powodu nieprawidłowego rytmu serca, który jest zbyt wolny lub zbyt szybki². Może również wystąpić, gdy istnieje problem ze strukturą lub funkcją serca, który powoduje, że funkcja pompowania staje się nieskuteczna².

Najczęstszą przyczyną omdlenia sercowego są arytmie serca, w których serce bije zbyt wolno, zbyt szybko lub zbyt nieregularnie, aby pompować wystarczającą ilość krwi do mózgu³. Arytmie powodują omdlenie, gdy częstość akcji serca jest zbyt szybka, aby umożliwić odpowiednie wypełnienie komór (np. 150-180 uderzeń na minutę) lub zbyt wolna, aby zapewnić odpowiedni rzut serca (np. 30-35 uderzeń na minutę)⁴.

Bradykardia i zaburzenia przewodzenia

Bradykardia oznacza wolną częstość akcji serca. W bradykardii zatokowej częstość akcji serca jest wolniejsza niż normalnie⁵. W większości przypadków bradykardia zatokowa jest nieszkodliwa i może być związana z doskonałą kondycją fizyczną. Jednak dramatycznie spowolniona częstość akcji serca może zmniejszyć rzut krwi, tym samym redukując dopływ krwi do mózgu poprzez zmniejszenie ilości krwi, którą serce może pompować na minutę⁵.

Czasami część układu przewodzącego między węzłem zatokowym a resztą serca zostaje zakłócona z powodu choroby serca⁶. Najczęściej występuje to w środkowej części serca, gdzie specjalny zestaw włókien przewodzi impuls elektryczny do komór pompujących, zapobiegając normalnemu przepływowi impulsów elektrycznych⁶. Jeśli sygnał elektryczny z węzła zatokowego nie przechodzi przez całą drogę przewodzenia, praca serca może być znacznie spowolniona lub całkowicie przerwana⁶.

Strukturalne choroby serca

Obstrukcja odpływu może być nasilona przez wysiłek fizyczny, rozszerzenie naczyń i hipowolemię, szczególnie w stenozie aortalnej i kardiomiopatii przerostowej, co może wywoływać omdlenie⁴. Choroby strukturalne serca mogą powodować omdlenie poprzez zmniejszenie rzutu serca z powodu zaburzeń kurczliwości skurczowej, zaburzeń funkcji rozkurczowej lub obstrukcji mechanicznej⁴.

Kardiomiopatia przerostowa i stenoza aortalna to szczególnie ważne przyczyny omdlenia u młodych sportowców. Nieprawidłowe pogrubienie części mięśnia sercowego może prowadzić do nagłej śmierci sercowej u młodych ludzi, szczególnie sportowców, a omdlenie może być sygnałem ostrzegawczym⁷. Nieprawidłości zastawek serca również mogą powodować omdlenie⁷.

Hipotensja ortostatyczna

Hipotensja ortostatyczna odnosi się do niskiego ciśnienia krwi, które występuje, gdy osoba wstaje lub siada, lub pozostaje w pozycji stojącej przez długi czas⁸. U osób podatnych, z powodu działania grawitacji, nadmierna ilość krwi jest przemieszczana z górnej części do dolnej części ciała, powodując niewystarczającą ilość przepływu krwi do mózgu, prowadząc do omdlenia⁸.

Hipotensja ortostatyczna, częsta łagodna przyczyna omdlenia, wynika z niepowodzenia normalnych mechanizmów kompensacyjnych w reakcji na tymczasowe zmniejszenie powrotu żylnego, które występuje podczas wstawania⁹. Normalne mechanizmy obejmują tachykardię zatokową, zwężenie naczyń lub oba te procesy⁹.

Gdy ktoś szybko zmienia pozycję, efekt grawitacji powoduje skierowanie krwi z dala od mózgu do dolnej części ciała¹⁰. Organizm reaguje zwężeniem naczyń krwionośnych w celu utrzymania zdrowego ciśnienia krwi. Jeśli nie dzieje się to wystarczająco szybko, osoba może zemdleć¹⁰.

Mechanizmy neurologiczne

Omdlenie neurologiczne może wystąpić, gdy masz stan neurologiczny, taki jak napad padaczkowy, udar mózgu lub przejściowy atak niedokrwienny¹¹. Chociaż większość udarów nie powoduje omdlenia, udar lub przejściowy atak niedokrwienny, który dotyczy określonych naczyń krwionośnych u podstawy mózgu, może powodować omdlenie¹².

Trzecia przyczyna omdlenia to zakłócenie funkcji neuronalnej w korze mózgowej¹³. Toksyny, takie jak alkohol, lub środki znieczulające, które tłumią normalną aktywność elektryczną w korze mózgowej, mogą wywołać nagłą utratę przytomności¹³. Podobnie niewystarczająca podaż glukozy do zasilania potrzeb energetycznych neuronów również to spowoduje¹³.

Zaburzenia metaboliczne

Ośrodkowy układ nerwowy wymaga tlenu i glukozy do funkcjonowania. Nawet przy normalnym przepływie krwi mózgowej znaczący niedobór któregokolwiek z tych składników spowoduje utratę przytomności⁹. W praktyce hipoglikemia jest główną przyczyną, ponieważ hipoksja rzadko rozwija się w sposób powodujący nagłą utratę przytomności¹⁴.

Utrata przytomności z powodu hipoglikemii rzadko jest tak nagła jak w omdleniu lub napadach, ponieważ występują objawy ostrzegawcze, jednak początek może być niejasny dla badającego, chyba że zdarzenie było obserwowane¹⁴. Niedostateczne poziomy cukru we krwi są niezbędne dla wszystkich funkcji organizmu, a gdy poziom cukru we krwi spadnie zbyt nisko, organizm nie może funkcjonować prawidłowo, co może skutkować omdleniem¹⁵.

Omdlenie sytuacyjne

Istnieją również specyficzne typy omdlenia związane z określonymi czynnościami lub sytuacjami. Omdlenie może być spowodowane specyficznymi zachowaniami, w tym kaszlem, oddawaniem moczu, defekacją, wymiotami, połykaniem i po wysiłku fizycznym³.

Omdlenie mikcyjne, znane również jako omdlenie pomikcyjne, to omdlewanie podczas oddawania moczu lub bezpośrednio po oddaniu moczu¹⁶. Prawdopodobnie jest to spowodowane nagłym, poważnym spadkiem ciśnienia krwi i jest najczęstsze u starszych mężczyzn¹⁶. Dokładna przyczyna omdlenia mikcyjnego nie jest w pełni zrozumiana, ale może być związana ze spadkiem ciśnienia krwi, gdy nagle wstajesz i stoisz przy toalecie, lub może się to zdarzyć, gdy pełny pęcherz opróżnia się bardzo szybko¹⁶.

Czynniki farmakologiczne

Leki mogą wpływać na rzut serca, systemowy opór naczyniowy lub średnie ciśnienie tętnicze¹⁷. Inne leki lub substancje mogą również być potencjalnymi przyczynami omdlenia, w tym te stosowane w nadciśnieniu tętniczym, które mogą rozszerzać naczynia krwionośne, antydepresanty, które mogą wpływać na aktywność elektryczną serca, oraz te, które wpływają na stan psychiczny, takie jak leki przeciwbólowe, alkohol i kokaina¹⁸.

Znaczenie diagnostyczne różnych mechanizmów

Zrozumienie różnych mechanizmów patogenezy omdlenia ma kluczowe znaczenie dla właściwej diagnostyki i leczenia. Pacjenci z chorobą serca są narażeni na większe ryzyko nawracających epizodów omdleniowych niż inni pacjenci¹⁹. Pacjenci z omdleniem częściej mają chorobę wieńcową lub naczyniowo-mózgową i przyjmują leki sercowe lub przeciwnadciśnieniowe niż pacjenci bez omdlenia¹⁹.