Infekcje w przewlekłym zapaleniu zatok – bakterie, wirusy i grzyby

Rola infekcji w przewlekłym zapaleniu zatok jest znacznie bardziej złożona niż w przypadku ostrego zapalenia zatok¹. Podczas gdy ostre zapalenie zatok zwykle ma wyraźne podłoże infekcyjne, w przewlekłej postaci infekcje mogą z pewnością przyczyniać się do rozwoju lub pogorszenia stanu, ale osoby z przewlekłym schorzeniem zwykle mają długotrwały stan zapalny, którego nie można wyjaśnić wyłącznie infekcją¹.

Współczesne badania wskazują, że przewlekłe zapalenie zatok jest raczej wieloczynnikowym zaburzeniem zapalnym niż po prostu uporczywą infekcją bakteryjną². Drobnoustroje są coraz częściej uznawane za wtórnych najeźdźców, a nie pierwotną przyczynę schorzenia³.

Infekcje wirusowe jako czynnik inicjujący

Uważa się, że niektóre infekcje wirusowe mogą być początkowym czynnikiem wyzwalającym przewlekłe zapalenie zatok⁴. Prawdopodobnie dzieje się to poprzez rozpoczęcie procesu zapalnego, który nigdy nie zostaje w pełni rozwiązany nawet po ustąpieniu wirusa⁴. Infekcje wirusowe mogą również powodować zaostrzenie objawów u osób z już istniejącym przewlekłym zapaleniem zatok⁴.

Niektórzy ludzie rozwijają przewlekłe zapalenie zatok po wielokrotnych infekcjach wirusowych, chociaż nie jest jasne, czy infekcje rzeczywiście powodują przewlekłe zapalenie zatok⁵. Większość przypadków zapalenia zatok jest spowodowana przez infekcje wirusowe, ale w niektórych przypadkach bakterie lub rzadziej grzyby mogą powodować infekcję zatok⁶.

Bakterie w przewlekłym zapaleniu zatok

W co najmniej niektórych przypadkach przewlekłego zapalenia zatok obecność określonych bakterii wydaje się związana ze stanem choroby⁷. W tym ujęciu bakterie rozpoczynają i podtrzymują proces przewlekłego zapalenia zatok⁷. Najczęstszymi bakteriami wywołującymi zapalenie zatok są Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis⁸.

W przewlekłym zapaleniu zatok występują również inne mikroorganizmy, w tym Staphylococcus aureus oraz niektóre bakterie beztlenowe⁹. Infekcja polimikrobiologiczna jest częsta w przewlekłym zapaleniu zatok¹⁰. Wiele bakterii zostało powiązanych z tym schorzeniem, w tym pałeczki gram-ujemne i beztlenowe mikroorganizmy jamy ustnej i gardła¹⁰.

Biofilmy bakteryjne

Coraz więcej dowodów wskazuje, że biofilmy są kluczowe dla patofizjologii przewlekłych infekcji, w tym przewlekłego zapalenia zatok³. Biofilmy to złożone, trójwymiarowe struktury żywych bakterii¹¹. Zostały one zidentyfikowane u około 25-33% pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok w niektórych badaniach¹¹.

Alternatywną przyczyną może być tworzenie biofilmów bakteryjnych, które mogą powodować bakteryjne infekcje zatok nie ustępujące po leczeniu antybiotykami doustnymi¹². Biofilmy są szczególnie problematyczne, ponieważ bakterie w ich obrębie są znacznie bardziej odporne na działanie antybiotyków niż te same bakterie w postaci planktonicznej.

Infekcje grzybicze

Możliwe, że nadmierny wzrost lub brak równowagi we wzroście grzybów może przyczyniać się do przewlekłego zapalenia zatok, chociaż prawdopodobnie jest to czynnik tylko w niewielkiej liczbie przypadków¹³. Hodowle wydzielin z zatok od pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok wyhodowały grzyby¹¹. Ponadto wykazano, że układ odpornościowy pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok ma większą odpowiedź po ekspozycji na białka grzybicze, przynajmniej w laboratorium¹¹.

Niektóre osoby z przewlekłym zapaleniem zatok rozwijają silną odpowiedź zapalną na grzyby wewnątrz swoich zatok¹⁴. Jest normalne, że powietrze zawiera niewielkie ilości grzybów, a większość ludzi może wdychać powietrze zawierające zarodniki grzybicze bez problemów¹⁴. Jednak u niektórych osób alergia na grzyby powoduje, że błona śluzowa zatok wytwarza gęsty, gęsty śluz, który wypełnia zatoki¹⁴.

Grzybicze zapalenie zatok jest rzadsze i zwykle występuje u osób z osłabionym układem odpornościowym¹⁵. Niektóre już istniejące schorzenia mogą zwiększać ryzyko wystąpienia grzybiczego zapalenia zatok¹⁵. Infekcje grzybicze mogą być przewlekłe i mają tendencję do atakowania starszych i osób z obniżoną odpornością¹⁰.

Alergiczne grzybicze zapalenie zatok

Alergiczne grzybicze zapalenie zatok to forma przewlekłego zapalenia zatok charakteryzująca się rozlanym przekrwieniem nosa, wyraźnie lepkimi wydzielinami z nosa i często polipami nosowymi¹⁰. Jest to odpowiedź alergiczna na obecność miejscowych grzybów, często Aspergillus, i nie jest spowodowana przez inwazyjną infekcję¹⁰.

Grzyby w środowisku mogą powodować alergiczne grzybicze zapalenie zatok¹⁶. Podobnie jak alergia nosowa, grzyby powodują stan zapalny w nosie¹⁶. Spowalniają również lub blokują drenaż śluzu z zatok¹⁶. Alergiczne grzybicze zapalenie zatok może prowadzić zarówno do polipów nosowych, jak i przewlekłego zapalenia zatok¹⁶.

Superantygeny gronkowcowe

Niektóre gatunki Staphylococcus mogą wydzielać substancje znane jako egzotoksyny, które mogą bezpośrednio stymulować układ odpornościowy do wytwarzania silnej reakcji zapalnej i przewlekłego zapalenia zatok¹⁷. Ta hipoteza superantygenu jest jedną z teorii wyjaśniających mechanizmy rozwoju przewlekłego zapalenia zatok.

Mikrobiom zatok

Hipoteza mikrobiomu koncentruje się na znaczeniu równowagi mikroorganizmów w zatokach¹⁸. Kolonizacja bakteryjna i upośledzone oczyszczanie śluzowo-rzęskowe odgrywają znaczącą rolę w procesie zapalnym¹⁹. Kilka szlaków zapalnych i elementów obrony gospodarza jest zmienionych w przewlekłym zapaleniu zatok, co może przyczyniać się do obserwowanych różnic w mikrobiomie¹⁹.

Dane z literatury sugerują, że przewlekły stan zapalny może być spowodowany nieprawidłową odpowiedzią immunologiczną błony śluzowej gospodarza, a nie wyłącznie obecnością patogenów¹⁹. Coraz powszechniejszą hipotezą jest to, że defekty odporności wrodzonej, które zakłócają normalną homeostazę błony śluzowej i pozwalają mikroorganizmom oraz cząsteczkom unoszącym się w powietrzu na stymulację odpowiedzi immunologicznej, są odpowiedzialne za występowanie przewlekłego zapalenia zatok²⁰.

Współczesne rozumienie roli infekcji

Obecność beztlenowych mikroorganizmów została zaobserwowana w badaniach nad przewlekłym zapaleniem zatok, co można wyjaśnić selektywnym ciśnieniem środków przeciwdrobnoustrojowych, które umożliwiają wzrost organizmów beztlenowych oraz obecnością warunków odpowiednich do wzrostu, czyli niedotlenienia zatok²¹.

Każda nieprawidłowa aktywacja lub brak tłumienia układu odpornościowego może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego²². Ponieważ patogeny bakteryjne są często obserwowane w przewlekłym zapaleniu zatok, spekuluje się, że dysbioza bakteryjna odgrywa ważną rolę w inicjowaniu lub przyczynianiu się do przewlekłego zapalenia zatok²². Przewlekłe zapalenie zatok charakteryzuje się uporczywym stanem zapalnym, zaburzoną odpowiedzią immunologiczną i interakcjami z mikroorganizmami, które razem powodują dysfunkcję bariery nabłonkowej, przebudowę tkanek i objawy kliniczne²².