Mentol – porównanie substancji czynnych

Mentol, lewomentol i kamfora to substancje o działaniu miejscowym, stosowane głównie na skórę i błony śluzowe, łagodzące ból, świąd i stany zapalne. Różnią się wskazaniami, bezpieczeństwem i zastosowaniem w różnych grupach wiekowych.

Mentol, lewomentol i kamfora – co je łączy?

Mentol, lewomentol oraz kamfora to substancje pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, szeroko stosowane w preparatach miejscowych, głównie do łagodzenia różnych dolegliwości skórnych, bólu mięśni, stawów oraz objawów przeziębienia. Ich główną cechą wspólną jest wywoływanie uczucia chłodzenia na skórze, co przynosi ulgę w bólu i świądzie¹². Substancje te należą do grupy środków miejscowo działających, a ich działanie opiera się głównie na drażnieniu receptorów czuciowych i wywoływaniu miejscowych reakcji, takich jak chłodzenie lub rozgrzewanie². Z tego względu często występują razem w jednym preparacie, np. w maściach i płynach do stosowania na skórę.

• Mentol i lewomentol to związki o bardzo zbliżonej budowie chemicznej, różniące się głównie konfiguracją cząsteczki¹.
• Kamfora natomiast należy do grupy terpenów i wykazuje podobne działanie chłodząco-rozgrzewające².
• Wszystkie trzy substancje wykazują miejscowe działanie łagodzące świąd, ból i odczyny zapalne¹².

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Chociaż mentol, lewomentol i kamfora często stosowane są w podobnych dolegliwościach, istnieją pewne różnice w ich zastosowaniu, zależne również od postaci leku i drogi podania:

• Mentol stosowany jest miejscowo w świądzie, stanach zapalnych skóry, bólu mięśni, stawów, a także w łagodzeniu objawów przeziębienia i podrażnień gardła. Występuje w maściach, płynach na skórę, żelach oraz pastylkach do ssania³⁴.
• Lewomentol wykorzystywany jest bardzo szeroko, m.in. w produktach do łagodzenia bólu mięśni, stawów, w stanach zapalnych gardła, świądzie, a także w preparatach do inhalacji oraz płynach na skórę⁵⁶⁴.
• Kamfora najczęściej stosowana jest miejscowo w maściach rozgrzewających przy bólach mięśniowych, stawowych, nerwobólach oraz jako składnik preparatów łagodzących objawy przeziębienia, takich jak kaszel i katar⁶.

Mentol i lewomentol występują zarówno jako jednoskładnikowe preparaty, jak i w połączeniach, np. z salicylanem metylu czy ibuprofenem, co rozszerza zakres ich działania (działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, rozgrzewające)⁷⁸. Kamfora zwykle pojawia się w preparatach złożonych, np. z olejkami eterycznymi⁶.

Mechanizm działania – jak działają mentol, lewomentol i kamfora?

Mentol i lewomentol działają poprzez pobudzenie receptorów zimna w skórze i błonach śluzowych, co wywołuje uczucie chłodu i łagodzi ból oraz świąd¹¹¹. Obie substancje wykazują także lekkie działanie znieczulające miejscowo i mogą działać przeciwbakteryjnie oraz przeciwzapalnie¹¹. Kamfora natomiast drażni zakończenia nerwowe, wywołując początkowo uczucie chłodu, a następnie efekt rozgrzewający, co przekłada się na lepsze ukrwienie i szybsze ustępowanie obrzęków oraz bólu². W preparatach złożonych obecność kamfory często wzmacnia działanie mentolu lub lewomentolu.

Warto zwrócić uwagę na właściwości farmakokinetyczne – mentol i lewomentol podane na skórę wchłaniają się w niewielkim stopniu, a ich działanie jest głównie miejscowe. Kamfora może przenikać do krwiobiegu, ale stosowana zgodnie z zaleceniami nie powoduje istotnych efektów ogólnoustrojowych¹².

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co je różni?

Mentol, lewomentol i kamfora mają wspólne przeciwwskazania, takie jak nadwrażliwość na substancję czynną czy stosowanie na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe¹³¹⁴. Różnice dotyczą jednak szczególnych sytuacji:

• Mentol i lewomentol – nie powinny być stosowane u dzieci poniżej określonego wieku (najczęściej 6 lub 12 lat, w zależności od preparatu)⁹¹⁵. Nie zaleca się ich stosowania u kobiet w ciąży i karmiących piersią z powodu braku danych potwierdzających bezpieczeństwo¹⁶.
• Kamfora – jest przeciwwskazana u osób z astmą, padaczką, a także u dzieci poniżej 5-7 lat (zależnie od preparatu), ze względu na ryzyko działań niepożądanych takich jak drgawki¹⁴.

Wspólne są również zalecenia, by nie stosować tych substancji na duże powierzchnie skóry, pod opatrunki czy na skórę uszkodzoną¹⁷¹⁸.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Mentol, lewomentol i kamfora różnią się także pod względem bezpieczeństwa stosowania w określonych grupach:

• Dzieci – preparaty z mentolem i lewomentolem najczęściej nie są zalecane u dzieci poniżej 6 lub 12 lat, w zależności od produktu¹⁵. Kamfora nie powinna być stosowana u dzieci poniżej 5 lat¹⁰.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – dla wszystkich trzech substancji brakuje wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa, dlatego nie zaleca się ich stosowania w tych okresach¹⁶¹⁹.
• Osoby z chorobami wątroby lub nerek – należy zachować ostrożność, zwłaszcza przy stosowaniu na większe powierzchnie skóry¹⁷.
• Kierowcy – mentol i lewomentol stosowane miejscowo nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów, natomiast preparaty z kamforą, zwłaszcza przy stosowaniu w dużych ilościach, mogą teoretycznie wpływać na samopoczucie, jednak w dawkach terapeutycznych ryzyko jest znikome²⁰²¹.

Mentol, lewomentol i kamfora – w jakiej postaci są najczęściej stosowane?

Wszystkie trzy substancje występują w różnych postaciach, które wpływają na zakres ich zastosowania:

• Mentol i lewomentol: maści, żele, płyny do nacierania, tabletki do ssania, pastylki twarde, płyny do płukania jamy ustnej, preparaty do inhalacji⁴⁵.
• Kamfora: maści, kremy, żele rozgrzewające, często w połączeniu z olejkami eterycznymi i mentolem/ lewomentolem⁶.

Połączenia tych substancji z innymi składnikami, np. salicylanem metylu lub ibuprofenem, pozwalają na uzyskanie dodatkowego działania przeciwbólowego i przeciwzapalnego⁷⁸.

Porównanie mentolu, lewomentolu i kamfory – zestawienie w tabeli

Mentol, lewomentol i kamfora – praktyczne różnice w zastosowaniu

Mentol i lewomentol są do siebie bardzo zbliżone pod względem działania i bezpieczeństwa, jednak lewomentol częściej występuje w preparatach do stosowania na błony śluzowe jamy ustnej i gardła, np. w pastylkach do ssania, płynach do płukania gardła, czy sprayach. Kamfora natomiast wyróżnia się silniejszym efektem rozgrzewającym i jest szczególnie popularna w maściach stosowanych przy bólach mięśniowych i stawowych. Wybór konkretnej substancji powinien być dostosowany do rodzaju dolegliwości, wieku pacjenta oraz ewentualnych przeciwwskazań.