Menu

Surowce roślinne

Olsza czarna

Olsza czarna (Alnus glutinosa) to drzewo z rodziny brzozowatych, którego kora, liście i pąki od wieków są stosowane w ziołolecznictwie europejskim. Dominującymi związkami czynnymi są diaryloheptanoidy – oregonina i hirsutanon – a także garbniki (ok. 15% kory), lignany, flawonoidy i antrachinony. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wyciągi z olszy wykazują aktywność przeciwzapalną (hamowanie NO, COX-2, NF-κB), antyoksydacyjną, przeciwdrobnoustrojową (m.in. wobec MRSA) i hepatoprotekcyjną. Tradycyjnie stosuje się ją jako środek ściągający, przeciwgorączkowy i wspomagający przy bólach gardła, stanach zapalnych jamy ustnej, dolegliwościach reumatycznych i problemach trawiennych. Brakuje jednak solidnych badań klinicznych u ludzi – skuteczność nie jest potwierdzona w randomizowanych próbach. Kobiety w ciąży i karmiące powinny unikać stosowania olszy czarnej. Możliwe interakcje z lekami cytostatycznymi (cisplatyna, doksorubicyna) wymagają konsultacji z lekarzem.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne zawiera kora i liście olszy czarnej?
Jakie właściwości przypisuje się wyciągom z olszy i co na ten temat mówią badania?
W jaki sposób tradycyjnie przygotowuje się i stosuje olszę czarną?
Kto powinien unikać olszy czarnej i jakie są możliwe interakcje z lekami?
Kiedy koniecznie skonsultować się z lekarzem przed sięgnięciem po ten surowiec?

Co to jest olsza czarna i jakie substancje czynne zawiera?

Olsza czarna (Alnus glutinosa) to drzewo z rodziny brzozowatych (Betulaceae), pospolite w wilgotnych lasach i nad brzegami wód w Polsce i całej Europie. W ziołolecznictwie wykorzystuje się przede wszystkim korę, liście i pąki – każda z tych części ma nieco inny skład chemiczny i odmienne tradycyjne zastosowania⁹.

Dominującymi związkami czynnymi rodzaju Alnus są diaryloheptanoidy – w olszy czarnej należą do nich przede wszystkim oregonina i hirsutanon. To właśnie im przypisuje się większość aktywności biologicznej rośliny. Kora zawiera ponadto ok. 15% garbników (głównie gallotaniny i elagitaniny), lignany oraz antrachinony, a pąki i młode pędy są bogate w polifenole i flawonoidy – takie jak kwercetyna i kemferol¹¹⁰. W korze zidentyfikowano też triterpenoidy z grupy lupanowej: lupeol, betulinę i kwas betulinowy, znane z aktywności biologicznej w farmakologii i kosmetologii¹¹.

Łącznie w wyciągach z kory opisano ponad 270 składników, w tym terpenoidy, sterole i różne klasy polifenoli¹². Tak bogaty skład fitochemiczny sprawia, że wyciąg z olszy czarnej jest przedmiotem rosnącego zainteresowania naukowego – choć większość badań pozostaje na etapie laboratoryjnym.

Jak działa olsza czarna – co mówią badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań in vitro (na hodowlach komórkowych) i na modelach zwierzęcych. Nie należy traktować ich wyników jako potwierdzonych korzyści u ludzi – potrzebne są badania kliniczne.

Badania wstępne – co wykazano w warunkach laboratoryjnych:

Działanie przeciwzapalne: Oregonina i hirsutanon hamują w komórkach ludzkich makrofagów produkcję tlenku azotu (NO) i enzymu COX-2, a także obniżają aktywność szlaków NF-κB i AP-1 – kluczowych regulatorów odpowiedzi zapalnej. Badacze sugerują, że mechanizm ten mógłby być przydatny w ograniczaniu procesu miażdżycowego, jednak nie potwierdzono tego u ludzi²¹³.
Działanie antyoksydacyjne: Wyciągi z kory olszy wykazują silną aktywność wymiatania wolnych rodników tlenowych. W porównaniu z wyciągami z kory dębu i sosny, kora olszy czarnej zawiera wyższe stężenia polifenoli i wykazuje silniejsze działanie antyrodnikowe¹⁴.
Działanie przeciwdrobnoustrojowe: Oregonina i hirsutanon wykazywały w warunkach in vitro aktywność wobec szczepów MRSA (gronkowiec złocisty oporny na metycylinę). Etanolowe wyciągi z liści hamowały wzrost E. coli, B. subtilis, P. aeruginosa, S. aureus i C. albicans¹⁵¹⁶.
Działanie hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby): W modelu zwierzęcym (uszkodzenie wątroby tetrachlorkiem węgla) preparat oparty na elagitaninach z szyszek olszy czarnej wykazał działanie ochronne już przy dawce 1 mg/kg. Związki te stabilizowały błony komórkowe i przywracały fizjologiczny system antyoksydacyjny¹⁷¹⁸.
Aktywność przeciwnowotworowa (in vitro): Hirsutanon wyizolowany z liści wykazał cytotoksyczność wobec ludzkich komórek raka jelita grubego w hodowlach komórkowych. Wyciąg z liści wykazywał też aktywność wobec komórek raka szyjki macicy i gruczołu krokowego in vitro. Efekty te są zależne od dawki i mechanicznie związane z indukcją stresu oksydacyjnego oraz uszkodzeniem DNA. Nie przekłada się to bezpośrednio na skuteczność u pacjentów onkologicznych¹⁹²⁰.

Tradycyjne zastosowania olszy czarnej – do czego służy kora, liście i pąki?

Olsza czarna ma długą historię w europejskiej medycynie ludowej. Tradycyjnie stosuje się ją jako środek ściągający, przeciwgorączkowy, przeciwreumatyczny i gojący rany. Różne części rośliny mają nieco odmienne zastosowania⁵⁹.

Część rośliny	Tradycyjne zastosowanie	Forma użycia
Kora	Ból gardła, stany zapalne jamy ustnej, gorączka, biegunka, krwawienia	Odwar do płukania gardła, napar wewnętrzny, okłady
Liście	Rany, obrzęki, bóle reumatyczne, stany zapalne skóry	Okłady, poultice, napar
Pąki (gemmoterapia)	Stany zapalne układu oddechowego, żył i stawów; wspomaganie pamięci u seniorów	Macerat, nalewka rozcieńczona
Szyszki (kotki żeńskie)	Ochrona wątroby (dane z modelu zwierzęcego)	Wyciąg

W tradycji europejskiej odwar z kory był stosowany jako płukanka przy anginie i zapaleniu gardła, szczególnie wywołanym przez paciorkowce. Napar z liści pito przy gorączce i bólach reumatycznych. Hildegarda z Bingen zalecała okłady z liści olszy na bolące kolana. W gemmoterapii pąki olszy były rekomendowane w stanach zapalnych żył i stawów oraz – po wykluczeniu poważniejszych przyczyn – przy osłabionej pamięci u osób starszych⁹.

Wyciągi z olszy stosowano też zewnętrznie: jako okłady przy trudno gojących się ranach, trądziku, egzemie i hemoroidach, a astringentne właściwości garbników pomagały tamować drobne krwawienia i zmniejszać wydzielanie ze śluzówek²¹²².

Jak przygotować wyciąg z olszy czarnej – praktyczne wskazówki:

Odwar z kory (do płukania gardła lub użytku zewnętrznego): ok. 10–15 g suszonej kory na 500 ml wody, gotować 15–20 minut, odcedzić i ostudzić. Mocny odwar jest przeznaczony do płukania gardła i okładów – nie do picia w dużych ilościach²³.
Napar z liści (łagodniejszy, do użytku wewnętrznego): 5–10 g suszonych liści na 250 ml gorącej wody, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, odcedzić²⁴.
Nalewka: stosunek surowiec:alkohol 1:5, alkohol 40–60%, typowo 2–5 ml 2–3 razy dziennie pod nadzorem specjalisty²⁵.
Uwaga: świeża kora może działać wymiotnie i przeczyszczająco – do użytku wewnętrznego stosuj wyłącznie korę suszoną (co najmniej rok suszenia)²⁶.
Nie stosuj silnych odwarów z kory wewnętrznie – są przeznaczone do płukania gardła i użytku zewnętrznego²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olsza czarna to surowiec zielarski bez udokumentowanej skuteczności klinicznej u ludzi. Przed jej zastosowaniem – szczególnie wewnętrznie lub w formie nalewki – warto omówić to z lekarzem lub farmaceutą. Są sytuacje, w których konsultacja jest absolutnie konieczna:

Ciąża i karmienie piersią: brak danych o bezpieczeństwie; historyczne źródła wskazują na możliwe działanie pobudzające miesiączkowanie (efekt emmenagogiczny), co może być niebezpieczne w ciąży. Bezwzględnie unikaj stosowania⁷⁸.
Chemioterapia (cisplatyna, doksorubicyna): wyciągi z olszy czarnej mogą osłabiać działanie tych leków cytostatycznych. Interakcja ta jest opisana na poziomie laboratoryjnym i nie była oceniana klinicznie u ludzi – jednak ryzyko jest na tyle poważne, że pacjenci onkologiczni powinni bezwzględnie skonsultować się z onkologiem⁶²⁷.
Alergia na brzozę lub inne rośliny z rodziny Betulaceae: olsza należy do tej samej rodziny botanicznej; możliwe reakcje krzyżowe (wysypka, świąd, objawy ze strony układu oddechowego)²⁸²⁹.
Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: garbniki mogą teoretycznie wpływać na krzepnięcie krwi; zachowaj ostrożność i skonsultuj się z lekarzem³⁰.
Choroby wątroby, nerek lub nieswoiste zapalenia jelit: nie stosuj bez nadzoru lekarskiego³⁰.
Dzieci: brak danych o bezpieczeństwie; nie stosuj bez konsultacji z pediatrą³⁰.
Objawy niepożądane: nudności, wymioty, nasilona biegunka lub ból brzucha po zastosowaniu – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą³¹.

Pamiętaj, że olsza czarna nie zastępuje leczenia farmakologicznego żadnej z wymienianych tradycyjnie chorób. Jeśli objawy (ból gardła, gorączka, bóle stawów) nie ustępują lub nasilają się, skontaktuj się z lekarzem.

Olsza czarna to surowiec o bogatej tradycji i interesującym profilu fitochemicznym, ale z ograniczonymi danymi klinicznymi. Stosuj ją ostrożnie, zgodnie z instrukcją na opakowaniu preparatu, nie przekraczaj zalecanych dawek i nie stosuj długotrwale bez konsultacji ze specjalistą. Kora do użytku wewnętrznego musi być odpowiednio wysuszona. Jeśli przyjmujesz inne leki, zawsze poinformuj lekarza lub farmaceutę o stosowaniu wyciągów ziołowych – w tym wyciągu z olszy czarnej.

Pytania i odpowiedzi

Czy olsza czarna pomaga na ból gardła?

Tradycyjnie odwar z kory olszy czarnej stosuje się jako płukankę przy bólach gardła i anginie paciorkowcowej. Jednak aktualne dane naukowe są niewystarczające, by potwierdzić skuteczność tego zastosowania w badaniach klinicznych u ludzi³²³³.

Jakie substancje czynne zawiera kora olszy czarnej?

Kora olszy czarnej zawiera ok. 15% garbników (głównie gallotaniny i elagitaniny), diaryloheptanoidy (oregoninę i hirsutanon), lignany, flawonoidy (kwercetyna, kemferol), triterpenoidy (lupeol, betulin, kwas betulinowy) i antrachinony¹¹⁰.

Czy olsza czarna jest bezpieczna w ciąży?

Nie – kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny bezwzględnie unikać stosowania olszy czarnej. Brakuje danych o bezpieczeństwie, a historyczne źródła wskazują na możliwe działanie pobudzające skurcze macicy⁷⁸.

Czy olsza czarna wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – wyciągi z olszy czarnej mogą osłabiać działanie cytostatyków: cisplatyny i doksorubicyny. Opisano to na poziomie laboratoryjnym; interakcja nie była badana klinicznie. Ponadto garbniki mogą wpływać na krzepnięcie krwi, co wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe⁶³⁰.

Jak przygotować odwar z kory olszy do płukania gardła?

10–15 g suszonej kory olszy gotuje się w 500 ml wody przez 15–20 minut, następnie odcedza i studzi. Tak przygotowany mocny odwar nadaje się do płukania gardła i okładów – nie do picia w dużych ilościach ze względu na wysoką zawartość garbników²³.

Dlaczego świeża kora olszy nie nadaje się do stosowania wewnętrznego?

Świeża kora olszy czarnej może wywoływać wymioty i silne działanie przeczyszczające. Do użytku wewnętrznego należy stosować wyłącznie korę suszoną co najmniej przez rok – suszenie rozkłada związki odpowiedzialne za te niepożądane efekty²⁶.

Czy wyciąg z olszy czarnej ma działanie przeciwzapalne potwierdzone badaniami?

W badaniach laboratoryjnych oregonina i hirsutanon hamują szlaki zapalne (NF-κB, AP-1, COX-2, NO). Są to jednak wyniki in vitro i na modelach zwierzęcych – nie przeprowadzono dotąd dobrze zaprojektowanych badań klinicznych u ludzi, które potwierdziłyby te efekty²³.

Czy olsza czarna może być stosowana zewnętrznie na skórę?

Tak – tradycyjnie napary i odwary z liści oraz kory stosuje się zewnętrznie jako okłady przy ranach, trudno gojących się owrzodzeniach, egzemie, trądziku i ukąszeniach owadów. Działanie ściągające garbników pomaga zmniejszyć wydzielanie i tamować drobne krwawienia²¹²².

Czy osoby z alergią na brzozę mogą stosować olszę czarną?

Olsza czarna należy do tej samej rodziny botanicznej co brzoza (Betulaceae), dlatego u osób z alergią na pyłek brzozy mogą wystąpić reakcje krzyżowe. Zaleca się ostrożność i konsultację z lekarzem przed pierwszym zastosowaniem²⁸²⁹.

Czy olsza czarna chroni wątrobę?

W modelu zwierzęcym (uszkodzenie wątroby tetrachlorkiem węgla) wyciąg elagitaninowy z szyszek olszy wykazał działanie hepatoprotekcyjne już przy dawce 1 mg/kg. Wyniki te nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi¹⁷¹⁸.

Czy dzieci mogą stosować preparaty z olszy czarnej?

Brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania olszy czarnej u dzieci. Nie należy podawać jej dzieciom bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem lub farmaceutą³⁰.

Jakie działania niepożądane może powodować olsza czarna?

Przy wysokich dawkach lub długotrwałym stosowaniu wewnętrznym mogą wystąpić nudności, ból żołądka lub nasilenie biegunki wskutek podrażnienia garbnikami. Możliwe są też reakcje alergiczne u osób uczulonych na rośliny z rodziny Betulaceae²⁹³¹.

Jakie części olszy czarnej są używane w ziołolecznictwie?

W ziołolecznictwie stosuje się głównie korę, liście i pąki olszy czarnej, a w badaniach naukowych badano też szyszki (kotki żeńskie). Każda część ma nieco inny skład chemiczny – kora jest bogata w garbniki i diaryloheptanoidy, pąki w polifenole i flawonoidy⁹³⁴.

Oregonina – kluczowy związek olszy czarnej

Oregonina to diaryloheptanoidowy glikozyd charakterystyczny dla drzew z rodzaju Alnus. W korze olszy szarej (Alnus incana) jej stężenie może sięgać ok. 7% suchej masy, co czyni ją jednym z najobficiej występujących aktywnych składników surowca³⁵. W badaniach laboratoryjnych oregonina wykazywała aktywność wobec gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), w tym szczepów MRSA opornych na antybiotyki³⁶. Wyniki te są obiecujące, ale dotychczas nie przełożyły się na potwierdzone kliniczne zastosowanie przeciwbakteryjne u ludzi.

Diaryloheptanoidy a chemioterapia – co wykazały badania laboratoryjne?

W 2014 roku opublikowano badanie (Dinić i wsp., Planta Med), w którym sprawdzano, czy diaryloheptanoidy z kory olszy czarnej nie zakłócają działania leków cytostatycznych. Wyniki były zróżnicowane: z jednej strony związki te wykazywały aktywność antyoksydacyjną i chroniły zdrowe komórki przed uszkodzeniami wywołanymi chemioterapią, z drugiej – w warunkach laboratoryjnych odnotowano potencjalną interakcję z cisplatyną i doksorubicyną⁶³⁶. Interakcje te nie były oceniane u pacjentów onkologicznych – dlatego każda osoba w trakcie chemioterapii powinna bezwzględnie skonsultować się z onkologiem przed sięgnięciem po jakikolwiek preparat zawierający wyciąg z olszy czarnej.

Olsza czarna w tradycji europejskiej – od Hildegardy do gemmoterapii

Olsza czarna jest obecna w europejskich zielnikach od średniowiecza. Hildegarda z Bingen (XII w.) zalecała okłady z liści olszy na bolące kolana. Późniejsi zielarze używali odwarów z kory jako środka ściągającego przy krwawieniach i stanach zapalnych śluzówek. We współczesnej gemmoterapii – metodzie opartej na stosowaniu maceratu z pąków roślinnych – pąki olszy czarnej są rekomendowane przy stanach zapalnych żył, stawów i układu oddechowego, a tradycyjnie przepisywano je seniorom w celu wspomagania pamięci po wykluczeniu poważniejszych przyczyn jej osłabienia⁹. Żadne z tych zastosowań nie zostało potwierdzone w randomizowanych badaniach klinicznych.