Osobowość borderline (BPD – borderline personality disorder) tłumacząc dosłownie z języka angielskiego oznacza osobowość z pogranicza. To określenie zostało pierwszy raz użyte przez Roberta Knight’a w połowie poprzedniego wieku. Według niego oznaczało ono osoby mające zaburzenia psychiczne pomiędzy nerwicami i zaburzeniami schizofrenicznymi. Pacjenci cierpiący na borderline nie są jednak w takim stanie, aby móc u nich zdiagnozować schizofrenię. Czasami są oni określani pojęciem stabilnej niestabilności, ponieważ stan emocjonalny tych osób często się zmienia, będąc jednocześnie stabilnym [1]. 

Jakie są przyczyny osobowości borderline?

Przyczyny osobowości borderline nie są niestety do końca wyjaśnione. Wiedza zebrana w toku wywiadów u osób cierpiących na to zaburzenie może wskazywać, że na jego powstanie duży wpływ mają czynniki etiologiczne, takie jak:

• wykorzystywanie seksualne, fizyczne lub emocjonalne w dzieciństwie;
• brak okazywania uczuć dziecku przez rodziców, nadmierny krytycyzm i zła komunikacja;
• zaniedbywanie przez rodziców.

Traumy z dzieciństwa mogą powodować stłumienie, nadmierną czujność wobec otoczenia czy chwiejność emocjonalną. Dodatkowo, takie dzieci mogą postrzegać rodziców jako konfliktowych, zdystansowanych czy niezaangażowanych. Oprócz wymienionych czynników etiologicznych, ważną przyczyną powstawania osobowości borderline mogą być czynniki genetyczne (są częstsze u pacjentów mających pozytywny wywiad rodzinny dotyczący podobnych zaburzeń) [2].

Osobowość borderline – objawy. Po czym poznać chorobę?

Osobowość borderline charakteryzuje się dużą zmianą i skrajnością występowania objawów, najczęściej są to:

• chwiejność i labilność emocjonalna;
• niezwykle częsta zmiana nastrojów, w tym występowanie niespodziewanych wybuchów emocjonalnych;
• problemy z tworzeniem stałych związków emocjonalnych i relacji z innymi ludźmi;
• poczucie rozczarowania swoją osobą, niespełnienia czy zaniżone poczucie własnej wartości;
• strach przed samotnością i odrzuceniem przez otoczenie;
• problemy z samokontrolą, impulsywne zachowania, niemożność przewidywalności swoich zachowań i nastrojów;
• nieufność i podejrzliwość wobec innych osób, tworzenie negatywnego obrazu otoczenia;
• kryzys i zaburzenia tożsamości;
• trudności w zahamowaniu silnych emocji, akcentowanie negatywnych uczuć, takich jak gniew, frustracja, smutek czy wstyd;
• zwiększone tendencje do konfliktów z innymi ludźmi oraz niemożność przewidywania konsekwencji swoich czynów;
• obniżenie nastroju, odczuwanie emocjonalnej pustki i poczucie skrzywdzenia;
• zwiększona tendencja do ryzykownych zachowań, próby samouszkodzenia czy wręcz samobójcze;
• epizody urojeniowe czy omamy [1,3].

Kto diagnozuje borderline?

Jeżeli zachodzi podejrzenie wystąpienia osobowości borderline, należy niezwłocznie udać się do specjalisty (psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty). Do diagnozy służą m.in. kwestionariusze do oceny osobowości np. MMPI (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości). Trzeba pamiętać, że podobne do tego typu osobowości zaburzenia zachowania mogą wystąpić w przypadku nadużywania narkotyków czy występowania przewlekłego stresu [2].

Do klasyfikacji osobowości borderline służą dwa typy klasyfikacji: ICD-10 i DSM-IV. W przypadku klasyfikacji ICD-10, dotyczy ona osobowości chwiejnej emocjonalnie i rozróżnia dwa podtypy: impulsywny i borderline. Z kolei w klasyfikacji DSM-IV osobowość borderline jest wzorcem zachowań zdominowanym niestabilnością w relacjach interpersonalnych (w ocenie własnej osoby i z wyraźnie zaznaczoną wybuchowością) [3]. 

Jak odróżnić osobowość borderline od innych zaburzeń?

Odróżnienie zaburzeń tego typu nie jest proste i powinno być diagnozowane jedynie przez specjalistów. To co jest najczęściej charakterystyczne i odróżniające borderline od innych zaburzeń osobowości, to trudności w odbieraniu dobrych i złych aspektów innych osób przez osoby borderline. Najczęściej odbierają je oni w sposób niezwykle skrajny, często przechodząc od uwielbienia do nienawiści i odwrotnie. Takie zachowanie jest często bardzo trudne dla rodziny, bliskich, ale również lekarzy czy terapeutów próbujących pomóc danemu pacjentowi. Pomimo chęci pomocy takiej osobie, często ona może reagować agresywnie, z gniewem lub uważać, że chce się jej w rzeczywistości zaszkodzić [1]. 

Nieleczone borderline – do czego może doprowadzić?

Jak wspomniano wcześniej, osoby borderline mogą mieć skłonności do nieracjonalnych zachowań, jak samookaleczanie się czy nawet próby samobójcze. Z tego względu nieleczone może być niezwykle groźne dla pacjenta. Dodatkowo, bez leczenia znacznie trudniej zachować poprawne stosunki społeczne z innymi ludźmi, budować związki czy normalnie wykonywać obowiązki zawodowe. Normalne życie może być więc znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe, dlatego osoby o osobowości borderline powinny być pod kontrolą specjalisty, aby maksymalnie podnieść swój poziom życia [1].

Osobowość borderline – jak leczyć i czy da się wyleczyć?

Leczenie pacjentów z zaburzeniami osobowości borderline jest z reguły złożone i długotrwałe. Najczęściej stosuje się równolegle <a href=”https://leki.pl/poradnik/depresja-jak-sobie-radzic/”>metody psychologiczne i farmakologiczne. Pomimo złożoności leczenia, rokowania z reguły są dobre. Odpowiednie leczenie zmniejsza objawy, takie jak depresja, lęk czy gwałtowne zmiany nastroju. Leki w połączeniu z psychoterapią są w stanie znacząco poprawić komfort życia osób cierpiących na osobowość borderline. U dużej części pacjentów stosujących leczenie można mówić nawet o wyleczeniu (ustąpieniu najbardziej dokuczliwych objawów zaburzenia). Oczywiście nie należy samodzielnie przerywać leczenia, ponieważ objawy mogą w każdej chwili powrócić. Do najczęściej stosowanych metod należą m.in.:

• psychoterapia psychoanalityczna i jej pochodne, jak np. opracowana przez Fonagy’ego i Batemana terapia oparta na mentalizacji (mentalization based therapy – MBT);
• terapia skoncentrowana na przeniesieniu TFT (transference focused therapy) Kernberga;
• terapia dialektyczno-behawioralna (dialectical behavior therapy) Linehan;
• stosowane są również terapie schematów oraz poznawczo-behawioralne [1-3].

Jakie są leki na borderline?

W przypadku zdiagnozowania osobowości borderline lekarz najczęściej, w zależności od pojawiających się objawów, może przepisać leki na receptę wpływające na ośrodkowy układ nerwowy. Należy pamiętać, aby samemu nie zmieniać dawek i nie zaprzestawać przyjmowania tego typu leków. Może to znacząco zaburzyć funkcjonowanie pacjentów je stosujących. Co więcej, część z tych leków ma potencjał uzależniający. W tego typu zaburzeniach najczęściej stosuje się:

• selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI), takie jak karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol lub kwas walproinowy np. Absenor czy Depakine Chrono;
• leki przeciwpsychotyczne, takie jak olanzapina np. Ranofren czy Olanzapina Mylan, kwetiapina np. Ketrel czy Kwetaplex lub rysperydon np. Rispolept czy Orizon;
• leki uspokajające, zwłaszcza pochodne benzodiazepiny są rzadko stosowane ze względu na swój wysoki potencjał uzależniający [1,3].

Podsumowanie

Zaburzenie osobowości borderline są poważnym stanem psychicznym powodującym najczęściej cierpienie osoby z nim się zmagającym, jak również jej najbliższych. Dlatego niezwykle ważne jest zrozumienie charakterystyki tego zaburzenia oraz jego przyczyn i mechanizmów działania. Kluczowa jest systematyczna praca nad pacjentem, wsparta specjalistycznym leczeniem. W wielu przypadkach  pozwala ona na znaczne zmniejszenie objawów i możliwość normalnego funkcjonowania.

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD), określana także mianem zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, jest chorobą, która charakteryzuje się występowaniem epizodów depresji, manii, hipomanii lub epizodów mieszanych (maniakalnych i depresyjnych). Zazwyczaj między tymi epizodami występują okresy tak zwanej remisji, czyli całkowitego braku objawów albo występowania objawów, które posiadają niewielki stopień nasilenia.

Choroba ta najczęściej rozpoczyna się w młodym wieku (przed 35 rokiem życia) i jest drugą co do częstości występowania, przyczyną niezdolności do pracy z powodów psychiatrycznych. Na przebieg i rokowanie choroby afektywnej dwubiegunowej kluczowy wpływ ma odpowiednio wczesne rozpoznanie (ze względu na trudności diagnostyczne choroby, szacuje się, że około 1/3 pacjentów jest błędnie diagnozowana) i szybko wdrożone leczenie, które stosowane będzie w sposób systematyczny. Zatem skuteczna, efektywna i bezpieczna terapia możliwa jest jedynie, kiedy przez cały czas leczenia utrzymana jest ścisła współpraca pacjenta  z lekarzem prowadzącym [1].

Jak wygląda  klasyczne leczenie ChAD?

Stosowane leczenie zależne jest od fazy choroby oraz od stanu, w jakim znajduje się pacjent [2]:

• sole litu (węglan litu) – stosowany w epizodach maniakalnych, ale również w celu ich zapobiegania. Lek ten normalizuje i stabilizuje nastrój,
• walproiniany – wykazują lepsze działanie w przypadku profilaktyki epizodów manii niż depresji,
• karbamazepina – charakteryzuje się działaniem przeciwdrgawkowym oraz stabilizującym nastrój. Podobnie jak walproiniany, powinna być stosowana, w profilaktyce przy współistniejącej atypowości, na przykład w stanach mieszanych albo w sytuacji uzależnienia od substancji psychoaktywnych,
• atypowe leki neuroleptyczne (leki przeciwpsychotyczne II generacji): klozapina, olanzapina, kwetiapina, lamotrygina, arypiprazol.
• chlorpromazyna – znajduje zastosowanie w leczeniu epizodów manii różnego rodzaju.

Jakie są nowe leki na ChAD?

Farmakoterapia choroby afektywnej dwubiegunowej to bardzo skomplikowany proces. Dlatego też ciągle prowadzone są badania nad nowymi lekami, które dawałyby pozytywne efekty zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu poszczególnych epizodów choroby [3,4]:

• kariprazyna (Reagila) – jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym, stosowanym  w leczeniu epizodów maniakalnych lub mieszanych. Działania niepożądane, które pojawiają się najczęściej w trakcie stosowania tego leku to: niezamierzone drżenie, niewyraźna mowa, mimowolne ruchy mięśni, uczucie ciągłego przymusu poruszania się (akatyzja).
• lumateperon (Caplyta) – atypowy lek przeciwpsychotyczny. Został zatwierdzony  w 2021r. przez FDA (Agencja Żywności i Leków) do leczenia schizofrenii oraz depresji w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej u dorosłych. Stosowany  w monoterapii lub jako terapia wspomagająca.
• memantyna – w badaniach przedklinicznych lek ten wykazał działanie przeciwmaniakalne. W połączeniu z lekiem normotymicznym (stabilizującym nastrój) może wykazywać działanie przeciwdepresyjne i prokognitywne.
• asenapina (Sycrest) – należy do atypowych leków przeciwpsychotycznych. Wyniki przeprowadzonych badań wykazały, że lek zmniejsza nasilenie objawów manii oraz objawów mieszanych.
• olanzapina + samidorfan (Lybalvi) – nowy atypowy lek przeciwpsychotyczny, stosowany raz dziennie. Zatwierdzony w 2021r. przez FDA do leczenia choroby afektywnej dwubiegunowej u dorosłych. Samidorfan zapewnia skuteczność olanzapiny przy jednoczesnym zmniejszeniu przyrostu masy ciała, który powodowany jest właśnie przez olanzapinę.

Schizofrenia to choroba, która należąca do zaburzeń psychotycznych. Charakteryzuje się występowaniem szeregu objawów, które prowadzą do fałszywego postrzegania otoczenia, samego siebie czy sytuacji, w jakich się znajduje. Większość początków choroby pojawia się przed 30. rokiem życia. Osoby chore na schizofrenię muszą być poddane leczeniu przez całe życie. Jednak przy odpowiedniej kombinacji psychoterapii, psychoedukacji i leków mogą całkowicie normalnie funkcjonować w społeczeństwie. Istnieje kilka rodzajów schizofrenii w zależności od występujących objawów [1]. 

Jak wygląda standardowa farmakoterapia schizofrenii? 

W standardowej terapii schizofrenii stosujemy leki przeciwpsychotyczne. Mają one za zadanie stabilizację eliminację, zarówno objawów dodatnich (halucynacji, zaburzeń mowy) oraz objawów ujemnych (zmniejszenie odczuwania emocji). Za winowajcę pojawienia się tych zaburzeń uważa się układ dopaminergiczny, w związku z czym działanie leków przeciwpsychotycznych głównie opiera się na tym mechanizmie [1]. 

Typowe leki przeciwpsychotyczne

Przede wszystkim hamują układ dopaminergiczny, dzięki czemu hamują występowanie objawów pozytywnych. Niestety charakteryzują się występowaniem licznych działań niepożądanych, takich jak objawy pozapiramidowe, czyli sztywność mięśni, zaburzenia chodu, drżenie, ale także zmiany nastroju. Leki typowe są skuteczne u mniejszości pacjentów. Należą do nich: chlorpromazyna, promazyna, haloperidol, flupentiksol, chlorprotiksen [1].

Atypowe leki przeciwpsychotyczne

W mniejszym stopniu działają na układ dopaminergiczny, a w większym na serotoninergiczny. Dzięki temu objawy pozapiramidowe nie występują. Do atypowych leków należą: klozapina, olanzapina, kwetiapina, sulpiryd, arypiprazol, rysperydon [1]. 

Jakie są najnowsze leki na schizofrenię paranoidalną?

Nowe leki na schizofrenię są ciągle w trakcie badań klinicznych. Nowoczesne leczenie schizofrenii opiera się o chęć zwiększenia skuteczności farmakoterapii oraz minimalizacji występowania działań niepożądanych. Istnieje sporo nowych badań klinicznych, głównie opierają się one na następujących kierunkach działania:

Układ glutaminergiczny

Kwas glutaminowy jest jednym z neuroprzekaźników w mózgu, który odpowiada za regulację nastroju, a zaburzenie jego poziomu może doprowadzić do nasilenia objawów schizofrenii. Obecnie prowadzone są badania nad lekami, które wpływają na stabilizację układu glutaminergicznego, które będzie można używać jako dodatek do terapii podstawowej. W związku z tym, że cały układ jest skomplikowany, leki, które są obecnie badane, mają różne punkty uchwytu w powyższym układzie [2].

Układ cholinergiczny

Już od dawna wiadomo, że zaburzenia w układzie cholinergicznym mogą powodować objawy schizofrenii. Obecnie badamy leki, które działają na układ cholinergiczny, a były stosowane w chorobie Alzheimera, w kierunku poprawy funkcji poznawczych. Badane są donepezil, rywastygmina, ale także nowe środki takie jak KarXT, czyli xanomelina i chlorek trospium [2].

Układ endokannabinoidowy

O układzie endokannabinoidowym wiadomo, że odpowiada za ból oraz reakcje zapalne i immunologiczne w organizmie. Odkryto, że potencjalnie pobudzenie układu może działać przeciwpsychotycznie oraz ochronnie na układ poznawczy w organizmie. Dokładny mechanizm nie jest jeszcze znany, aczkolwiek stanowi podstawę do przeprowadzanych badań, a w przyszłości może dać leki o dobrej tolerancji dla pacjenta [2].

Inhibicja fosfodiesterazy (PDE)

Fosfodiesterazy to enzymy regulujące poziom cyklicznego AMP. Typ 4 tych enzymów odpowiada za pracę między innymi w układzie nerwowym, co już zostało wykorzystane w terapii depresji. Obecnie prowadzone są badania w kierunku wykorzystania leków w leczeniu schizofrenii. Badaniu podlega między innymi rofumilast, który jest stosowany w terapii przewlekłej obturacyjnej choroby płuc [2].

Agoniści TAAR1

Pobudzenie receptora TAAR1 powoduje regulacje wydzielania dopaminy, noradrenaliny i serotoniny. Trwają badania nad lekami aktywującymi ten mechanizm. Dzięki temu można stabilizować poziomy dopaminy bez konieczności działania na jej receptory, za czym idzie bez ryzyka wystąpienia działań niepożądanych [2]. 

Słowo schizofrenia pochodzi od greckich słów schizein, które oznacza rozszczepić i phren oznaczające umysł. Pomimo takiego dosłownego tłumaczenia, schizofrenia wcale nie oznacza posiadania więcej niż jednej osobowości. Osoba cierpiąca na schizofrenię nie potrafi krytycznie i realistycznie ocenić siebie, otoczenia oraz innych ludzi. Schizofrenik nieświadomie ucieka od świata zewnętrznego. Odsuwa się nawet od swoich bliskich, co prowadzi do jej wykluczenia społecznego. Występuje wiele rodzajów schizofrenii, np. katatoniczna, hebefreniczna, niezróżnicowana czy paranoidalna. Schizofrenicy w jednej części mózgu wydzielają w nadmiarze dopaminę, natomiast w innych okolicach mózgu mają jej niedobór. Prowadzi to do zaburzenia postrzegania świata zewnętrznego [1]. 

Jaka jest przyczyną schizofrenii?

Nie ma jednej przyczyny, która powoduje schizofrenię, nie do końca są znane powody jej wystąpienia u konkretnej osoby. 

Wpływ na jej powstanie, mogą mieć:

• okołoporodowe uszkodzenia mózgu;
• infekcje wirusowe w czasie ciąży;
• uwarunkowania genetyczne;
• traumatyczne przeżycia z dzieciństwa;
• zażywanie narkotyków takich jak ekstazy, LSD, amfetamina czy kokaina (szczególnie u nastolatków);
• zła sytuacja rodzinna i stresujące wydarzenia życiowe [1,2].

Rodzaje schizofrenii

• najczęściej występująca w Polsce schizofrenia paranoidalna – występuje przewagą omamów i urojeń;
• prosta – negatywne objawy powoli narastają, co prowadzi do stopniowej utraty kontroli nad swoim, do tej pory “normalnym”, życiem;         
• hebefreniczna – schizofrenik zachowuję się dziecinne i nieprzewidywalne;
• katatoniczna – występują stany osłupienia lub pobudzenia katatonicznego, czyli chory przeważnie milczy, unika kontaktu z innymi, zastyga w bezruchu w różnych sytuacjach, ale zachowanie chorego może nagle się zmienić w nadmierne pobudzenie z chaotycznymi i bezcelowymi gestami;
• niezróżnicowana – nie ma dominujących objawów;
• rezydualna – występują objawy o małym nasileniu, ale przez długi okres czasu [1,3].

Objawy schizofrenii

Przebieg schizofrenii może być różny. Objawy też mogą znacząco się od siebie różnić. Mogą to być m.in.:

• halucynacje słuchowe, węchowe, dotykowe albo wzrokowe – rzadko są miłe, częściej krytykują i oskarżają chorego;
• z halucynacjami wiązać się mogą urojenia i omamy, czyli chory wierzy w rzeczy, które nie istnieją;
• wymienione wyżej objawy wytwórcze określa się mianem objawów pozytywnych schizofrenii;
• osoby cierpiące na schizofrenię mają często wrażenie, że ktoś inny kontroluje ich ciało, przez co mają problemy z koncentracją i komunikacją z innymi ludźmi;
• może doprowadzić do utraty energii życiowej, braku zainteresowań i chęci wstania z łóżka czy wyjścia z domu (są to tzw. objawy negatywne schizofrenii);
• chorzy zaniedbują higienę czy inne obowiązki domowe jak sprzątanie, gotowanie itd;
• objawy podobne do autyzmu, gdzie chory zaczyna interesować się tylko swoją osobą, ma swój świat i nie interesuje go nic na zewnątrz;
• niezrozumienie, że jest się chorym, reagowanie agresją na chęć pomocy przez bliskich [1-3].

Diagnostyka schizofrenii

Rozpoznanie schizofrenii wbrew pozorom nie jest wcale takie łatwe. Psychiatra może to zrobić na podstawie badania psychiatrycznego pacjenta i wywiadu rodzinnego. Ważna jest również obserwacja pacjenta i jego zachowania. Nie ma prostego badania z krwi, które pozwoli zdiagnozować chorobę. Oczywiście pewne badania obrazowe są wykonywane i mogą być pomocne w diagnozie. Bardzo ważny jest wywiad, który pozwoli ustalić, czy chory jest uzależniony od nikotyny, alkoholu czy narkotyków. Na schizofrenię niekorzystnie wpływają również choroby takie jak cukrzyca, nadciśnienie czy miażdżyca [1]. 

Leczenie schizofrenii

Niestety leczenie schizofrenii to złożony i długo trwający proces. Pierwszym i często najtrudniejszym problemem jest zaakceptowanie przez pacjenta, że jest chory. Schizofrenik ma zaburzone postrzeganie rzeczywistości, przez co wydaje mu się, że to otoczenie, a nie on, błędnie postrzega rzeczywistość. Dlatego na tym etapie wsparcie rodziny, przyjaciół i dotarcie z przekazem do chorego jest kluczowe [1]. 

Trzon właściwego leczenie musi opierać się na farmakologii. Chory musi przyjmować leki, które wyciszą chorobę i zmniejsza objawy. Drugim i niezmiernie istotnym czynnikiem w leczeniu schizofrenii jest psychoterapia. Niestety, w dalszym ciągu schizofrenia budzi w społeczeństwie lęk, brak zrozumienia i tylko pogarsza wyobcowanie chorego. Zaakceptowanie choroby oraz poznanie sposobów na radzenie sobie z nią jest przedmiotem psychoterapii. Pozwala ona poznać chorobę i prawidłowo odczytać symptomy, które mogą świadczyć o jej nawrocie. Pozwala to lepiej się przygotować i łatwiej zwalczyć pojawiające się objawy. Dodatkowo na psychoterapiach mogą spotkać się rodziny chorych. Dzięki poznaniu sytuacji innych chorych i ich rodzin mogą łatwiej pogodzić się z chorobą i nauczyć się, jak poradzić sobie z zaistniałą sytuacją. Ważna jest również terapia zajęciowa, która przygotowuje schizofrenika na powrót do społeczeństwa i normalnego życia [4]. 

Czytaj więcej: Jak mikrobiom jelitowy wpływa na nasz mózg?

Leczenie farmakologiczne 

W leczeniu schizofrenii stosowane są neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne), wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Z reguły są to preparaty doustnie, ale zdarzają się również długo działające zastrzyki. Klasyczne neuroleptyki działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w mózgu. Ich efektem jest zmniejszenie występowania halucynacji i urojeń. Leki te niestety mają dosyć poważne skutki uboczne, które przypominają chorobę Parkinsona. Należą do nich m.in.perazyna np. Pernazinum, lewomepromazyna np. Tisercin, chlorprotiksen np. Chlorprothixen Zentiva,  haloperidol np. Haloperidol Unia, czy sulpiryd np. Sulpiryd Teva [1].

Z kolei neuroleptyki atypowe działają na wiele różnych receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym. W przeciwieństwie do neuroleptyków klasycznych nie wywołują objaw podobnych do choroby Parkinsona. Wykazują za to działania niepożądane takie jak przyrost masy ciała, nadciśnienie lub cukrzyca. Do tej grupy należą m.in. zyprazydon np. Zypsila, kwetiapina np. Ketrel, klozapina np. Klozapol), risperidon np. Rispolept czy olanzapina np. Zolafren [1].

Jak zachować się w stosunku do osoby chorej na schizofrenię 

• schizofrenik potrzebuje przede wszystkim wsparcia;
• choroba jest poza jego kontrolą i nie może być powodem dyskryminacji.
• zdarza się, że chorzy na schizofrenię są agresywni, jednakże większość z nich nie jest groźna (podobnie jak ludzie niecierpiący na tę chorobę…);
• najczęściej jeżeli już są zagrożeniem,  to dla samych siebie  (ok. 10-15% odbiera sobie życie) – dlatego nie należy dyskryminować,  tylko trzeba wspierać takie osoby;
• w przypadku bycia świadkiem, wystąpienia halucynacji lub urojeń, nie należy przytakiwać temu, co chory mówi, ale jednocześnie nie wolno kłócić się z nim, że jego przeżycia są tylko jego wyobrażeniem;
• trzeba pamiętać, że te przeżycia w ocenie chorego są prawdziwe;
• warto doceniać osiągnięcia chorego i nie krytykować go;
• presja może prowadzić do nasilenia objawów [4]. 

Podsumowanie

• schizofrenia jest chorobą przewlekłą;
• powinna być zdiagnozowana i leczona przez lekarza psychiatrę;
• celem terapii jest powrót pacjenta do normalnego funkcjonowania,
• leczenie należy kontynuować także w okresie remisji, aby przeciwdziałać nawrotom choroby;
• warto zadbać o wsparcie rodzinne i środowiskowe.

Jakie są leki zwiększające apetyt?

Stosowanie niektórych leków jest ściśle związane ze wzrostem apetytu — bynajmniej nie na warzywa i zielone smoothie. Niestety wzmożony apetyt i łaknienie dotyczy zazwyczaj produktów bogatych w węglowodany oraz napojów wysokokalorycznych. Bardzo częstą, a wręcz nieuniknioną, konsekwencją  takiego odżywiania jest wzrost masy ciała pacjentów, a nierzadko nawet nadwaga i otyłość [2,3]. Wśród leków, powodujących wzmożony apetyt można wyróżnić:

• glikokortykosteroidy doustne;
• amitryptylinę (Amitryptylinum VP);
• paroksetynę (Seroxat, Parogen);
• mirtazapinę (Mirtagen, Mirtor);
• cetyryzynę (Zyrtec, Allertec);
• karbamazepinę (Tegretol CR, Neurotop Retard);
• gabapentynę (Neurontin, Gabapentin);
• pregabalinę (Egzysta, Lyrica);
• kwas walproinowy (Convulex, Depakine Chrono);
• fenytoinę (Phenytoinum WZF);
• risperidon (Rispolept, Ziperid);
• klozapinę (Klozapol, Clopizam);
• olanzapinę (Zolafren, Olanzin);
• kwetiapinę (Kwetaplex SR, Ketrel).

Nie zawsze wzmożone łaknienie to wada — czasami efekt ten jest wręcz pożądany. Dzieje się tak w przypadku leczenia jadłowstrętu za pomocą leku antyhistaminowego I generacji — cyproheptadyny (Peritol). Niemniej jednak wszyscy pacjenci, stosujący leki zwiększające apetyt, powinni podlegać regularnej kontroli masy ciała. Ważna jest w tym miejscu także rola farmaceuty, który może wpłynąć na edukację chorego. Pierwszym krokiem powinno być samo uświadomienie pacjentowi, że taki problem może się w ogóle pojawić po zastosowaniu konkretnego leku. Niemniej istotne jest objaśnienie roli prawidłowej diety i odpowiednio dobranej aktywności fizycznej [1].

Jakie leki hamują apetyt?

Grupa substancji obniżających łaknienie jest zdecydowanie szersza. Warto się z nią zapoznać i mieć świadomość, które spośród powszechnie stosowanych leków mogą wpływać na nasz apetyt. Takie zaburzenia łaknienia są najczęściej wynikiem działań niepożądanych leków, zwłaszcza ze strony układu pokarmowego. Biegunka, nudności, wymioty, owrzodzenia jamy ustnej, suchość w ustach — te wszelkie efekty uboczne przekładają się finalnie na brak apetytu [1].

Do związków aktywnych, które powodują zaburzenia apetytu, zaliczamy leki:

• przeciwdrobnoustrojowe, które powodują zaburzenia odczuwania smaku: metronidazol (Metronidazol Polpharma), ampicylina (Unasyn), tetracyklina (Tetracyclinum TZF), acyklowir (Heviran, Hascovir), oseltamiwir (Tamiflu), terbinafina (Myconafine).
• przeciwnowotworowe, powodujące podrażnienia śluzówki, nudności wymioty i biegunkę: hydroksymocznik (Hydroxycarbamid Teva), metotreksat (Trexan, Metotab), tioguanina (Lanvis).
• działające na układ krążenia, wywołujące zaburzenia odczuwania smaku: amiodaron (Cordarone, Opacorden), kaptopril (Captopril Polfarmex), lizynopryl (Prinivil), diltiazem (Oxycardil, Dilzem Retard), werapamil (Isoptin), atorwastatyna (Sortis), simwastatyna (Zocor), spironolakton (Spironol).
• stosowane w chorobie Parkinsona, powodujące nudności i wymioty, oraz suchość w ustach: lewodopa (Madopar), biperiden (Akineton).
• stosowane w chorobie Alzheimera, wywołujące nudności, wymioty i biegunki: rywastygmina (Exelon, Nimvastid).
• przeciwpadaczkowe, zaburzające odczuwanie smaku: topiramat (Topamax), karbamazepina (Amizepin), fenytoina (Phenytoinum WZF).
• stosowane w ADHD, wywołujące zaburzenia smaku oraz pobudzające ośrodkowy układ nerwowy: metylfenidat (Medikinet, Concerta).
• uspokajające, nasenne i przeciwlękowe, hamujące czynność ośrodkowego układu nerwowego i zaburzające odczuwanie smaku: alprazolam (Xanax, Afobam, Alprox), zolpidem (Nasen, Stilnox, Zolpic), zopiklon (Imovane, Senzop, Dobroson) [4,5].

Na występowanie polekowych zaburzeń łaknienia najbardziej narażone są osoby w podeszłym wieku, ze względu na często występującą u nich polifarmakoterapię, czyli stosowanie wielu leków jednocześnie. Farmaceuci stojący za pierwszym stołem mogą pomóc choremu, m.in. wykonując przegląd lekowy. Fachowa analiza wszelkich stosowanych produktów leczniczych może okazać się kluczem do rozwiązania problemu.

Podsumowanie

Niektóre leki mogą zarówno zwiększać, jak i zmniejszać apetyt, co może prowadzić do zmian masy ciała i zaburzeń odżywienia. Wzrost łaknienia często powodują glikokortykosteroidy, leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne, podczas gdy jego spadek może wynikać z działań niepożądanych leków przeciwnowotworowych, przeciwdrobnoustrojowych czy stosowanych w chorobach neurologicznych. Kluczową rolę w monitorowaniu tych skutków ubocznych odgrywają farmaceuci, którzy mogą edukować pacjentów i pomagać w kontrolowaniu wpływu leków na apetyt.

Podobieństwa i różnice – zyprazydon, olanzapina, kwetiapina

Zyprazydon, olanzapina i kwetiapina to leki należące do grupy tzw. atypowych leków przeciwpsychotycznych, stosowanych głównie w leczeniu schizofrenii oraz zaburzeń afektywnych dwubiegunowych¹²³. Ich działanie polega na wpływie na przekaźnictwo dopaminowe i serotoninowe w mózgu, co przekłada się na zmniejszenie objawów psychotycznych i poprawę nastroju u pacjentów⁴⁵.

Wszystkie te substancje są stosowane zarówno u osób dorosłych, jak i – z pewnymi ograniczeniami – u dzieci i młodzieży. Jednak różnią się między sobą pod względem zakresu wskazań, zalecanych dawek, postaci leku oraz szczegółowych zaleceń dla określonych grup pacjentów¹²³.

• Zyprazydon – stosowany w leczeniu schizofrenii u dorosłych oraz manii i epizodów mieszanych w chorobie afektywnej dwubiegunowej u dorosłych i młodzieży od 10 roku życia¹.
• Olanzapina – wykorzystywana w terapii schizofrenii, epizodów manii o umiarkowanym i ciężkim nasileniu oraz w zapobieganiu nawrotom w chorobie dwubiegunowej u dorosłych².
• Kwetiapina – ma najszersze wskazania, bo poza schizofrenią i manią w chorobie dwubiegunowej, jest także stosowana w leczeniu ciężkich epizodów depresji w przebiegu tej choroby oraz w zapobieganiu nawrotom³.

Kiedy stosuje się zyprazydon, olanzapinę i kwetiapinę?

Wskazania do stosowania tych leków są do siebie zbliżone, ale nie identyczne:

• Zyprazydon – stosowany jest w leczeniu schizofrenii u dorosłych oraz w leczeniu epizodów maniakalnych i mieszanych w chorobie afektywnej dwubiegunowej zarówno u dorosłych, jak i dzieci od 10 roku życia. Skuteczność w zapobieganiu nawrotom manii i depresji nie została potwierdzona¹.
• Olanzapina – wskazana w leczeniu schizofrenii, manii (umiarkowanej i ciężkiej) oraz w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej. Lek można stosować u dorosłych, natomiast nie zaleca się go dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat².
• Kwetiapina – może być stosowana w leczeniu schizofrenii, epizodów maniakalnych i depresyjnych w chorobie dwubiegunowej, a także w zapobieganiu nawrotom u pacjentów, którzy wcześniej dobrze reagowali na ten lek. Nie jest jednak zalecana u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat³.

Warto podkreślić, że olanzapina i kwetiapina mają także postacie do stosowania w nagłych przypadkach – olanzapina dostępna jest w zastrzykach domięśniowych do opanowywania pobudzenia w schizofrenii lub manii⁶, a kwetiapina w postaci o przedłużonym uwalnianiu jest przeznaczona do stosowania raz na dobę⁷.

Jeśli chodzi o stosowanie u dzieci i młodzieży, tylko zyprazydon ma udowodnioną skuteczność w epizodach maniakalnych u pacjentów od 10 roku życia¹. Pozostałe substancje nie są zalecane dla tej grupy wiekowej⁸⁹.

Jak działają zyprazydon, olanzapina i kwetiapina?

Wszystkie trzy substancje to tzw. atypowe leki przeciwpsychotyczne, ale różnią się szczegółami działania:

• Zyprazydon – wykazuje silne działanie blokujące na receptory dopaminowe D2 i serotoninowe 5HT2A, a także hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i noradrenaliny, co może wpływać korzystnie zarówno na objawy psychotyczne, jak i nastrój⁴.
• Olanzapina – działa na wiele różnych receptorów, w tym serotoninowe, dopaminowe, cholinergiczne i histaminowe, co przekłada się na szerokie spektrum działania, ale też ryzyko działań niepożądanych związanych z metabolizmem, takich jak przyrost masy ciała czy zaburzenia gospodarki lipidowej⁵.
• Kwetiapina – również działa na receptory serotoninowe i dopaminowe, ale jej aktywność na receptory noradrenalinowe i inne powoduje, że często wykazuje także działanie przeciwdepresyjne, co jest wykorzystywane w leczeniu depresji w chorobie dwubiegunowej³.

Właściwości farmakokinetyczne (czyli sposób wchłaniania, rozkładu i wydalania z organizmu) są zbliżone, ale różnią się czasem działania i metabolizmem. Zyprazydon wymaga przyjmowania z posiłkiem dla lepszego wchłaniania, olanzapina i kwetiapina mogą być przyjmowane niezależnie od jedzenia¹⁰¹¹¹².

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Każdy z tych leków ma przeciwwskazania wspólne i specyficzne dla siebie:

• Wszystkie są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną lub którykolwiek składnik pomocniczy¹³¹⁴¹⁵.
• Zyprazydon – nie powinien być stosowany u osób z wydłużonym odstępem QT, świeżym zawałem serca, niewyrównaną niewydolnością serca czy podczas jednoczesnego przyjmowania leków wydłużających QT¹³.
• Olanzapina – przeciwwskazana u osób z ryzykiem jaskry z wąskim kątem przesączania¹⁴.
• Kwetiapina – nie powinna być stosowana jednocześnie z lekami silnie hamującymi enzym CYP3A4, takimi jak niektóre leki przeciwgrzybicze czy antybiotyki¹⁵.

Wspólne dla wszystkich są także ostrzeżenia dotyczące możliwości wywołania zespołu neuroleptycznego, zaburzeń metabolicznych, zwiększonego ryzyka udaru u osób starszych z otępieniem oraz konieczności ostrożności u osób z zaburzeniami wątroby, nerek, serca czy padaczką¹⁶¹⁷¹⁸.

Zyprazydon wymaga szczególnej ostrożności u osób z chorobami serca, ponieważ może powodować wydłużenie odstępu QT w zapisie EKG¹⁶. Olanzapina częściej niż pozostałe leki powoduje przyrost masy ciała i zmiany metaboliczne, co może być istotne dla osób z cukrzycą lub zaburzeniami lipidowymi¹⁹. Kwetiapina natomiast jest często wybierana u osób z większym ryzykiem działań niepożądanych ze strony układu pozapiramidowego, takich jak sztywność mięśni czy drżenia³.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Bezpieczeństwo tych leków zależy od grupy pacjentów i okoliczności:

• Dzieci i młodzież: Zyprazydon jest dopuszczony do leczenia manii u dzieci od 10 lat, natomiast olanzapina i kwetiapina nie są zalecane dla osób poniżej 18 roku życia¹⁸⁹.
• Kobiety w ciąży: Wszystkie leki powinny być stosowane w ciąży jedynie wtedy, gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym ryzykiem dla płodu. U noworodków, których matki przyjmowały te leki w trzecim trymestrze, mogą wystąpić objawy odstawienne lub zaburzenia ruchowe²⁰²¹³.
• Karmienie piersią: Nie zaleca się karmienia piersią podczas stosowania tych leków, ponieważ przenikają one do mleka matki²⁰²².
• Prowadzenie pojazdów: Wszystkie trzy substancje mogą powodować senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji, dlatego należy zachować ostrożność podczas prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn²³²⁴³.
• Osoby z zaburzeniami funkcji nerek i wątroby: U osób z niewydolnością wątroby dawki wszystkich tych leków powinny być odpowiednio zmniejszone i zwiększane bardzo ostrożnie²⁵²⁶¹⁸.

Podsumowanie – różnice w zastosowaniu i bezpieczeństwie

Porównywane substancje czynne: podstawowe informacje

Brekspiprazol, arypiprazol oraz kwetiapina to nowoczesne leki przeciwpsychotyczne, zaliczane do grupy tzw. leków atypowych. Wszystkie mają podobny mechanizm działania, wpływając na neuroprzekaźniki w mózgu, takie jak dopamina i serotonina. Są stosowane przede wszystkim w leczeniu schizofrenii, ale także w innych zaburzeniach psychicznych, w zależności od konkretnej substancji¹²³.

Podobieństwa tych leków obejmują:

• Przynależność do leków atypowych, czyli nowej generacji leków przeciwpsychotycznych⁴⁵³.
• Wpływ na receptory dopaminowe i serotoninowe w mózgu⁴⁵³.
• Stosowanie głównie w leczeniu schizofrenii, choć w przypadku arypiprazolu i kwetiapiny zakres wskazań jest szerszy²³.

Wskazania do stosowania: kiedy wybiera się dany lek?

Wszystkie trzy substancje są wykorzystywane w leczeniu schizofrenii u osób dorosłych. Różnią się jednak, jeśli chodzi o dodatkowe zastosowania i grupy wiekowe, w których można je stosować:

• Brekspiprazol jest zarejestrowany do leczenia schizofrenii u dorosłych¹.
• Arypiprazol stosuje się nie tylko w schizofrenii u dorosłych, ale również u młodzieży od 15 roku życia. Dodatkowo, arypiprazol jest wykorzystywany w leczeniu epizodów maniakalnych w chorobie dwubiegunowej oraz w zapobieganiu nawrotom tych epizodów, a nawet u dzieci od 13 roku życia w tej chorobie².
• Kwetiapina poza schizofrenią, jest stosowana w leczeniu choroby dwubiegunowej, zarówno w epizodach maniakalnych, jak i depresyjnych, a także w zapobieganiu nawrotom tych epizodów. Zarejestrowana jest wyłącznie dla dorosłych³.

Różnice dotyczą także możliwości stosowania u dzieci i młodzieży. Arypiprazol jest jedynym lekiem z tej trójki, który można stosować w leczeniu schizofrenii u młodzieży powyżej 15 lat oraz w epizodach maniakalnych od 13 roku życia². Brekspiprazol i kwetiapina nie są przeznaczone dla tej grupy wiekowej⁶³.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy leki działają głównie na receptory dopaminowe i serotoninowe, co przekłada się na ich skuteczność w leczeniu objawów psychotycznych:

• Brekspiprazol i arypiprazol to tzw. częściowi agoniści receptorów dopaminowych D2 i serotoninowych 5-HT1A oraz antagoniści receptorów serotoninowych 5-HT2A⁴⁵.
• Kwetiapina działa również na te receptory, ale jej działanie jest bardziej złożone – wykazuje silne powinowactwo do receptorów serotoninowych, dopaminowych, a także adrenergicznych i histaminowych³.

Właściwości farmakokinetyczne, czyli to jak lek zachowuje się w organizmie, także się różnią:

• Brekspiprazol po podaniu doustnym osiąga maksymalne stężenie w osoczu po około 4 godzinach, a jego okres półtrwania (czas, po którym stężenie leku zmniejsza się o połowę) wynosi ponad 90 godzin⁷.
• Arypiprazol osiąga maksymalne stężenie w ciągu 3–5 godzin, a okres półtrwania wynosi około 75 godzin (u osób wolno metabolizujących nawet do 146 godzin)⁸.
• Kwetiapina osiąga maksymalne stężenie w osoczu po 1,5–2 godzinach, ale jej okres półtrwania jest krótszy – około 7 godzin, dlatego zwykle przyjmuje się ją dwa razy dziennie⁹.

Wszystkie trzy leki są metabolizowane w wątrobie i mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami poprzez wpływ na enzymy wątrobowe (CYP3A4, CYP2D6). W przypadku brekspiprazolu i arypiprazolu należy odpowiednio modyfikować dawkę, jeśli pacjent przyjmuje silne inhibitory lub induktory tych enzymów¹⁰¹¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Podstawowym przeciwwskazaniem do stosowania wszystkich trzech leków jest uczulenie na daną substancję czynną lub którykolwiek ze składników preparatu¹²¹³¹⁴.

Istnieją jednak różnice w szczegółowych zaleceniach dotyczących ostrożności:

• Wszystkie leki należy stosować ostrożnie u pacjentów z chorobami serca, zwłaszcza po zawale lub z zaburzeniami rytmu¹⁵¹⁶⁹.
• Podczas leczenia arypiprazolem i brekspiprazolem należy kontrolować ryzyko wydłużenia odstępu QT w EKG, chociaż ryzyko to jest umiarkowane¹⁷¹⁸.
• Kwetiapina może być przeciwwskazana u pacjentów przyjmujących silne inhibitory enzymu CYP3A4, takie jak niektóre leki przeciwgrzybicze czy antybiotyki¹⁴.
• Wszystkie leki mogą zwiększać poziom cukru we krwi i powodować zaburzenia metaboliczne – szczególnie należy na to zwracać uwagę u osób z cukrzycą lub predyspozycją do niej¹⁹²⁰³.
• W przypadku wszystkich substancji może dojść do zwiększenia masy ciała, ale kwetiapina ma większy potencjał do powodowania tego efektu niż arypiprazol²¹³.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Wybór leku przeciwpsychotycznego powinien uwzględniać nie tylko wskazania, ale także bezpieczeństwo w szczególnych sytuacjach:

• Dzieci i młodzież: Arypiprazol można stosować w określonych wskazaniach już od 13 lub 15 roku życia, natomiast brekspiprazol i kwetiapina nie są przeznaczone dla tej grupy wiekowej²⁶³.
• Kobiety w ciąży: Dla żadnej z tych substancji nie zaleca się stosowania w ciąży, o ile nie jest to bezwzględnie konieczne. Stosowanie w trzecim trymestrze może wiązać się z ryzykiem wystąpienia objawów odstawiennych u noworodka²²²³⁹.
• Karmienie piersią: Wszystkie trzy substancje mogą przenikać do mleka matki, dlatego decyzję o leczeniu należy podejmować indywidualnie²⁴²⁵.
• Prowadzenie pojazdów: Każdy z leków może powodować senność i zaburzenia koncentracji, jednak najczęściej dotyczy to kwetiapiny i brekspiprazolu²⁶²⁷⁹.
• Zaburzenia nerek i wątroby: W przypadku brekspiprazolu i arypiprazolu, u osób z umiarkowanymi lub ciężkimi zaburzeniami nerek i wątroby, należy stosować niższe dawki. Kwetiapina także wymaga ostrożności, szczególnie u osób z chorobami wątroby²⁸²⁹³⁰.

Podsumowanie: wybór odpowiedniego leku przeciwpsychotycznego

Wybór pomiędzy brekspiprazolem, arypiprazolem a kwetiapiną zależy od wielu czynników – wskazań, wieku pacjenta, współistniejących chorób oraz tolerancji na leczenie. Każda z tych substancji ma swoje zalety i ograniczenia. Brekspiprazol to lek najnowszy, o potwierdzonej skuteczności w leczeniu schizofrenii u dorosłych, z długim czasem działania i stabilnym profilem bezpieczeństwa. Arypiprazol ma najszersze wskazania, także dla młodszych pacjentów, a jego działanie jest dobrze poznane. Kwetiapina, choć również skuteczna w schizofrenii, jest chętnie wybierana także w leczeniu objawów depresji w chorobie dwubiegunowej, ale może częściej powodować przyrost masy ciała i senność.

Brekspiprazol – nowoczesny lek przeciwpsychotyczny o stabilnym profilu bezpieczeństwa

Brekspiprazol, arypiprazol i kwetiapina mają wiele cech wspólnych, ale różnią się pod względem zastosowań, bezpieczeństwa i tolerancji. Wybór odpowiedniego leku zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta oraz decyzji lekarza prowadzącego. Każdy z tych leków może być skuteczny, jeśli jest odpowiednio dobrany do potrzeb chorego i stosowany zgodnie z zaleceniami.

Kwetiapina (Quetiapinum) jest lekiem przeciwpsychotycznym, który znajduje zastosowanie w leczeniu różnych schorzeń psychicznych, takich jak schizofrenia czy zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Jak każdy lek, kwetiapina może wywoływać działania niepożądane, choć nie każdy pacjent ich doświadczy¹²³⁴. Częstość i nasilenie tych objawów zależy m.in. od postaci leku (np. tabletki zwykłe czy o przedłużonym uwalnianiu), drogi podania, dawki, czasu stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy stosowanie innych leków⁵⁶. Najczęstsze działania niepożądane są zwykle łagodne i ustępują samoistnie, ale zdarzają się także poważniejsze reakcje, które wymagają szybkiej interwencji².

Decyzja o stosowaniu kwetiapiny zawsze powinna być podejmowana po rozważeniu korzyści i możliwego ryzyka¹⁵. Działania niepożądane są nieodłącznym elementem terapii lekami i mogą się różnić między poszczególnymi pacjentami.

Działania niepożądane bardzo często (≥1/10)

• Senność – pojawia się najczęściej na początku leczenia i zwykle ustępuje po kilku tygodniach¹²⁶.
• Zawroty głowy – mogą być związane z nagłą zmianą pozycji ciała i wiązać się z ryzykiem upadku¹².
• Ból głowy¹².
• Suchość błony śluzowej jamy ustnej – może być nieprzyjemna, ale zwykle niegroźna¹⁶.
• Objawy odstawienia (np. bezsenność, nudności, bóle głowy, drażliwość, wymioty, biegunka) – mogą wystąpić po nagłym przerwaniu leczenia, ale zwykle ustępują w ciągu tygodnia⁷.
• Zwiększenie stężenia triglicerydów i cholesterolu LDL – może mieć wpływ na zdrowie serca, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu¹⁶.
• Zmniejszenie stężenia cholesterolu HDL (tzw. „dobrego cholesterolu”)²⁶.
• Zwiększenie masy ciała – często obserwowane, zwłaszcza w pierwszych tygodniach leczenia¹².
• Zmniejszenie stężenia hemoglobiny – może prowadzić do objawów niedokrwistości, takich jak osłabienie⁸.
• Objawy pozapiramidowe – np. drżenia, sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe¹².

Działania niepożądane bardzo często u dzieci i młodzieży

• Zwiększenie stężenia prolaktyny – może prowadzić do zaburzeń hormonalnych, np. mlekotoku⁹.
• Wzmożony apetyt – co może prowadzić do szybkiego przyrostu masy ciała⁹.
• Objawy pozapiramidowe – jak drżenia czy sztywność mięśni⁹.
• Zwiększenie ciśnienia tętniczego⁹.
• Zapalenie błony śluzowej nosa oraz wymioty⁹.
• Omdlenia i drażliwość⁹.

Działania niepożądane często (≥1/100 do <1/10)

• Leukopenia (zmniejszenie liczby białych krwinek) – może prowadzić do większej podatności na infekcje⁸.
• Zmniejszona liczba neutrofili i eozynofili⁸.
• Hiperprolaktynemia (podwyższenie poziomu prolaktyny)⁸.
• Zwiększone łaknienie¹¹.
• Zwiększone stężenie glukozy we krwi (może prowadzić do cukrzycy)¹¹.
• Hiponatremia (obniżenie poziomu sodu we krwi)¹¹.
• Cukrzyca i zaostrzenie istniejącej cukrzycy¹¹.
• Zespół metaboliczny – zespół objawów związanych z otyłością, cukrzycą i zaburzeniami lipidowymi¹¹.
• Dziwne sny, koszmary senne¹¹.
• Myśli i zachowania samobójcze – wymagają natychmiastowej konsultacji z lekarzem¹¹.
• Nieostre widzenie¹¹.
• Tachykardia (przyspieszone bicie serca), kołatanie serca, wydłużenie odstępu QT (zmiany w EKG), bradykardia (zwolnienie akcji serca)¹¹.
• Niedociśnienie ortostatyczne (spadki ciśnienia przy wstawaniu)¹¹.
• Zakrzepica żylna, udar mózgu¹¹.
• Duszność, zapalenie błony śluzowej nosa¹¹.
• Suchość w ustach, zaparcia, niestrawność, wymioty¹¹.
• Podwyższenie poziomu enzymów wątrobowych (ALT, AST, gamma-GT), zapalenie trzustki, niedrożność jelit, żółtaczka, zapalenie wątroby¹¹.
• Obrzęk naczynioruchowy (obrzęk twarzy, języka, gardła), zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna martwica naskórka, rumień wielopostaciowy, ostra uogólniona osutka krostkowa (AGEP), wysypka z eozynofilią i objawami układowymi (DRESS), zapalenie naczyń krwionośnych skóry¹¹.
• Rabdomioliza (uszkodzenie mięśni)¹¹.
• Zatrzymanie moczu, zaburzenia funkcji seksualnych, priapizm (bolesny, przedłużony wzwód), mlekotok, obrzęk piersi, zaburzenia miesiączkowania¹¹.
• Objawy odstawienne (po nagłym przerwaniu leku), obrzęk obwodowy (np. opuchnięcie nóg), drażliwość, gorączka, złośliwy zespół neuroleptyczny, hipotermia (obniżenie temperatury ciała)¹¹.
• Wzrost aktywności kinazy fosfokreatynowej (marker uszkodzenia mięśni)¹¹.

Działania niepożądane niezbyt często, rzadko i bardzo rzadko

• Neutropenia (niedobór pewnego rodzaju białych krwinek)¹¹.
• Trombocytopenia (spadek liczby płytek krwi)¹¹.
• Niedokrwistość¹¹.
• Agranulocytoza (bardzo poważny niedobór białych krwinek)¹¹.
• Nadwrażliwość, reakcje alergiczne¹¹.
• Reakcja anafilaktyczna (nagła reakcja alergiczna zagrażająca życiu)¹¹.
• Nieprawidłowe wydzielanie hormonu antydiuretycznego (zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej)¹¹.
• Napady drgawek, zespół niespokojnych nóg, późne dyskinezy, omdlenia, dezorientacja, somnambulizm (lunatykowanie), mówienie przez sen, zaburzenia jedzenia związane ze snem¹¹.
• Kardiomiopatia, zapalenie mięśnia sercowego¹¹.
• Noworodkowy zespół odstawienia – objawy u dzieci matek przyjmujących lek w ciąży¹¹.

Ciężkie skórne działania niepożądane

U niektórych pacjentów, choć bardzo rzadko, mogą wystąpić poważne reakcje skórne, takie jak zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna martwica naskórka, wysypka z eozynofilią i objawami ogólnoustrojowymi (DRESS) oraz inne ciężkie reakcje alergiczne skóry. W przypadku pojawienia się wysypki, pęcherzy na skórze lub błonach śluzowych, należy natychmiast skonsultować się z lekarzem²³.

Zgłaszanie działań niepożądanych

Każde działanie niepożądane, które pojawi się w trakcie stosowania kwetiapiny, powinno być zgłaszane do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub producenta leku. Zgłoszenia te pomagają w monitorowaniu bezpieczeństwa stosowania leków w Polsce¹²¹³¹⁴.

Tabela: Działania niepożądane kwetiapiny według układów narządowych i częstości

Kwetiapina – skutki uboczne i bezpieczeństwo stosowania

Kwetiapina, choć jest skutecznym lekiem, może powodować zarówno łagodne, jak i poważniejsze działania niepożądane. Wśród najczęstszych skutków ubocznych znajdują się senność, zawroty głowy, przyrost masy ciała czy suchość w ustach. Poważniejsze reakcje, takie jak zaburzenia krwi, ciężkie reakcje skórne czy zmiany metaboliczne, występują rzadziej, ale wymagają czujności i regularnej kontroli stanu zdrowia. Zarówno dzieci, młodzież, jak i osoby starsze mogą być bardziej narażone na niektóre działania niepożądane, dlatego tak ważne jest monitorowanie leczenia i szybkie reagowanie na wszelkie niepokojące objawy¹¹⁹¹⁰.

Kwetiapina dostępna jest w kilku postaciach – najczęściej jako tabletki powlekane (o natychmiastowym uwalnianiu) oraz tabletki o przedłużonym uwalnianiu. Dawkowanie leku zawsze ustala lekarz, a poniżej przedstawiono najczęściej stosowane schematy dawkowania dla dorosłych, zgodnie z informacjami zawartymi w Charakterystyce Produktu Leczniczego.

Dawkowanie kwetiapiny w tabletkach o natychmiastowym uwalnianiu

• Leczenie schizofrenii: Lek podaje się dwa razy dziennie. W pierwszych dniach leczenia dawka jest stopniowo zwiększana: 50 mg (dzień 1), 100 mg (dzień 2), 200 mg (dzień 3), 300 mg (dzień 4). Po tym okresie zwykle stosuje się dawkę 300–450 mg na dobę, podzieloną na dwie dawki. W razie potrzeby dawka może być zmieniana w zakresie od 150 do 750 mg na dobę, zależnie od odpowiedzi pacjenta na leczenie i tolerancji^{1234567891011121314}.
• Leczenie epizodów maniakalnych w chorobie dwubiegunowej: Lek podaje się dwa razy dziennie. Przez pierwsze cztery dni leczenia: 100 mg (dzień 1), 200 mg (dzień 2), 300 mg (dzień 3), 400 mg (dzień 4). Następnie dawka może być zwiększana o maksymalnie 200 mg na dobę do 800 mg w dniu szóstym. Zazwyczaj skuteczna dawka to 400–800 mg na dobę^{12151617181920212223242526}.
• Leczenie ciężkiej depresji w przebiegu choroby dwubiegunowej: Lek przyjmuje się raz dziennie, najlepiej przed snem. Przez pierwsze 4 dni: 50 mg (dzień 1), 100 mg (dzień 2), 200 mg (dzień 3), 300 mg (dzień 4). Zalecana dawka to 300 mg na dobę. W wyjątkowych sytuacjach lekarz może zwiększyć dawkę do 600 mg, ale najczęściej nie przynosi to dodatkowych korzyści^{2728151617181920212223242526}.
• Zapobieganie nawrotom choroby dwubiegunowej: Osoby, które dobrze zareagowały na kwetiapinę w ostrym leczeniu, powinny kontynuować jej przyjmowanie w tej samej dawce. Dawka podtrzymująca może być zmieniana w zakresie 300–800 mg na dobę, podzielona na dwie dawki^{2930313233343536373839404142}.

Dawkowanie kwetiapiny w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu

• Leczenie schizofrenii oraz epizodów maniakalnych: Lek przyjmuje się raz dziennie, najlepiej co najmniej godzinę przed posiłkiem. Dawka początkowa: 300 mg (dzień 1), 600 mg (dzień 2). Zalecana dawka dobowa to 600 mg, ale można ją zwiększyć do 800 mg w uzasadnionych przypadkach. Dawkę dostosowuje się w zakresie 400–800 mg na dobę, w zależności od efektu i tolerancji⁴³.
• Leczenie depresji w przebiegu choroby dwubiegunowej: Dawka przez pierwsze 4 dni to: 50 mg (dzień 1), 100 mg (dzień 2), 200 mg (dzień 3), 300 mg (dzień 4). Zalecana dawka wynosi 300 mg na dobę, przyjmowana przed snem. W razie konieczności lekarz może podjąć decyzję o zwiększeniu do 600 mg⁴⁴.
• Zapobieganie nawrotom: Utrzymuje się taką samą dawkę, jak w ostrym leczeniu. Możliwa jest modyfikacja w zakresie 300–800 mg na dobę, w zależności od potrzeb pacjenta⁴⁵.
• Leczenie wspomagające depresji (w ciężkim zaburzeniu depresyjnym): Dawka początkowa to 50 mg przez dwa dni, następnie 150 mg przez kolejne dwa dni. Decyzję o zwiększeniu dawki do 300 mg podejmuje lekarz na podstawie oceny stanu pacjenta⁴⁶.

Dawkowanie kwetiapiny w szczególnych grupach pacjentów

Dzieci i młodzież

Kwetiapina nie jest zalecana do stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia. Nie ma wystarczających danych potwierdzających bezpieczeństwo i skuteczność leku w tej grupie wiekowej. W badaniach obserwowano częstsze występowanie niektórych działań niepożądanych, takich jak zwiększenie łaknienia, wzrost stężenia prolaktyny czy objawy pozapiramidowe^47485354.

Pacjenci w podeszłym wieku

W tej grupie należy zachować ostrożność i stosować mniejsze dawki początkowe, które następnie stopniowo zwiększa się do skutecznej dawki. U seniorów usuwanie leku z organizmu jest wolniejsze, co może prowadzić do większego ryzyka działań niepożądanych. Skuteczność i bezpieczeństwo leku w leczeniu depresji u osób powyżej 65 lat nie zostały dostatecznie zbadane⁴⁷⁴⁸⁴⁹.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

Nie ma konieczności modyfikowania dawki u pacjentów z niewydolnością nerek. Lek może być stosowany w standardowych dawkach^47485556.

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

Kwetiapina jest w dużym stopniu metabolizowana w wątrobie. U pacjentów z chorobami wątroby zaleca się rozpoczynanie leczenia od bardzo niskiej dawki (25 mg na dobę), a następnie stopniowe jej zwiększanie o 25–50 mg na dobę do osiągnięcia skutecznej dawki. Taka ostrożność pozwala ograniczyć ryzyko działań niepożądanych i lepiej kontrolować leczenie⁵⁰⁵¹⁵².

Kobiety w ciąży i matki karmiące piersią

Brak jest jednoznacznych danych na temat bezpieczeństwa stosowania kwetiapiny w czasie ciąży i karmienia piersią. Stosowanie leku w tych okresach powinno być zawsze bardzo dokładnie rozważone przez lekarza, biorąc pod uwagę potencjalne korzyści i ryzyko dla matki oraz dziecka⁵⁷⁵⁸⁵⁹.

Zmiany dawkowania w zależności od wskazania

Kwetiapina może być stosowana w różnych wskazaniach, takich jak schizofrenia, epizody maniakalne lub depresyjne w przebiegu choroby dwubiegunowej, a także – w niektórych przypadkach – jako leczenie wspomagające w ciężkiej depresji. Dawkowanie jest dostosowywane do rodzaju schorzenia, a także do postaci leku (natychmiastowe lub przedłużone uwalnianie) oraz indywidualnych potrzeb pacjenta. W leczeniu przewlekłym, gdy uzyskano poprawę, stosuje się najniższą skuteczną dawkę podtrzymującą^29303145.

Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania

Maksymalna zalecana dawka kwetiapiny na dobę wynosi zazwyczaj 800 mg (w zależności od wskazania i postaci leku). Nie zaleca się przekraczania tej dawki. Przedawkowanie może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zaburzenia rytmu serca, spadek ciśnienia, drgawki, śpiączka, a nawet zgon⁶⁰⁶¹⁶². Objawy przedawkowania wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Nie ma specyficznej odtrutki, leczenie polega na podtrzymaniu funkcji życiowych.

Kwetiapina – dawkowanie w pigułce (tabela)

Kwetiapina – elastyczność dawkowania i bezpieczeństwo

Dawkowanie kwetiapiny jest elastyczne i indywidualnie dopasowywane do potrzeb pacjenta oraz rodzaju i nasilenia objawów. Należy jednak pamiętać, że zmiany dawki mogą być dokonywane wyłącznie przez lekarza, a wszelkie wątpliwości dotyczące dawkowania czy działań niepożądanych powinny być z nim konsultowane. Regularne kontrole i monitorowanie stanu zdrowia podczas terapii kwetiapiną są bardzo ważne, zwłaszcza w początkowym okresie leczenia i przy zmianach dawki¹²³⁴³.

Kwetiapina (Quetiapinum) to substancja czynna stosowana głównie w leczeniu schizofrenii, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych oraz epizodów depresyjnych i maniakalnych. Występuje w różnych postaciach, najczęściej jako tabletki powlekane lub o przedłużonym uwalnianiu, w dawkach od 25 mg do 400 mg, a nawet 800 mg na dobę w podzielonych dawkach¹²³. Przedawkowanie oznacza przyjęcie ilości znacznie przekraczającej zalecaną dawkę dobową, co może doprowadzić do groźnych dla zdrowia objawów.

Należy pamiętać, że ryzyko powikłań po przedawkowaniu może być większe u osób z chorobami serca, starszych, a także u tych, którzy przyjęli równocześnie inne leki lub substancje psychoaktywne⁴⁵⁶.

Objawy przedawkowania kwetiapiny

Objawy przedawkowania kwetiapiny są związane z nasileniem jej działania na układ nerwowy, sercowo-naczyniowy oraz inne narządy. Występują zarówno po tabletkach zwykłych, jak i o przedłużonym uwalnianiu, jednak po tej drugiej postaci mogą pojawić się z opóźnieniem i utrzymywać się dłużej⁷.

• Układ nerwowy: senność, uspokojenie, splątanie, majaczenie, pobudzenie psychiczne, drgawki, stan padaczkowy, śpiączka⁴⁵⁸⁶
• Układ sercowo-naczyniowy: częstoskurcz (tachykardia), niedociśnienie tętnicze (spadek ciśnienia), wydłużenie odstępu QT w EKG (groźne zaburzenie rytmu serca)⁴⁵⁶
• Układ oddechowy: niewydolność oddechowa, depresja oddechowa⁸⁵
• Mięśnie i nerki: rabdomioliza (rozpad mięśni prążkowanych), zatrzymanie moczu⁵⁸⁶
• Inne: działanie antycholinergiczne (suchość w ustach, zatrzymanie moczu), śmierć w skrajnych przypadkach⁴⁵⁶

Objawy w zależności od stopnia zatrucia

• Łagodne: senność, uspokojenie, lekkie zawroty głowy
• Umiarkowane: wyraźna senność, splątanie, przyspieszone tętno, spadek ciśnienia krwi
• Ciężkie: drgawki, zaburzenia rytmu serca, głęboka śpiączka, depresja oddechowa, śmierć

Co robić w przypadku przedawkowania kwetiapiny?

W przypadku podejrzenia przedawkowania kwetiapiny należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza lub wezwać pogotowie. W szpitalu pacjent jest poddawany intensywnej opiece – monitoruje się czynności życiowe, drożność dróg oddechowych, pracę serca i ciśnienie krwi⁴⁵⁹.

• Zapewnienie drożności dróg oddechowych i właściwej wentylacji¹⁰⁹
• Monitorowanie i wspomaganie pracy serca i krążenia¹⁰
• W przypadku ciężkich objawów możliwe płukanie żołądka (najlepiej do godziny od przyjęcia leku)¹⁰⁹
• Podanie węgla aktywowanego, jeśli lekarz uzna to za wskazane¹¹⁹
• W razie utrzymującego się niedociśnienia – dożylne płyny lub leki sympatykomimetyczne (nie należy podawać adrenaliny ani dopaminy, ponieważ mogą pogorszyć stan pacjenta)¹²¹¹⁷
• W wyjątkowych przypadkach, przy nasilonym zespole antycholinergicznym, można rozważyć podanie fizostygminy, ale wyłącznie pod ścisłym monitoringiem EKG i tylko jeśli nie występują zaburzenia w zapisie EKG¹³¹⁰⁹

Nie ma swoistej odtrutki na kwetiapinę. Leczenie polega na podtrzymywaniu funkcji życiowych i monitorowaniu pacjenta aż do ustąpienia objawów. Hospitalizacja jest często konieczna, zwłaszcza przy cięższych objawach lub u osób z chorobami współistniejącymi⁴⁷.

Tabela: Objawy przedawkowania kwetiapiny i zalecane postępowanie

⁵⁴⁶⁹

Kwetiapina – ryzyko przedawkowania i skutki dla zdrowia

Przedawkowanie kwetiapiny to sytuacja potencjalnie niebezpieczna, która wymaga szybkiej reakcji. Skutki mogą być bardzo poważne – od łagodnych objawów uspokojenia po zaburzenia pracy serca, drgawki, śpiączkę, a nawet zgon. Szczególnie zagrożone są osoby z chorobami serca oraz te, które zażyły jednocześnie inne leki. Nie istnieje swoista odtrutka na kwetiapinę, dlatego leczenie polega na podtrzymywaniu funkcji życiowych i monitorowaniu stanu pacjenta w warunkach szpitalnych. W każdym przypadku podejrzenia przedawkowania kluczowa jest szybka pomoc medyczna i niezwłoczne zgłoszenie się do szpitala⁴⁵⁷.