Choroby autoimmunologiczne cechują się tym, że nasz układ odpornościowy zaczyna atakować swoje własne struktury. Istnieje wiele takich chorób i niestety coraz większa część społeczeństwa na nie choruje. Jedną z tytułowych dolegliwości jest Reumatoidalne Zapalenie Stawów (RZS). To schorzenie, które kojarzy się z osobami starszymi, ale również młodsi na nie cierpią. RZS objawia się rozwojem stanu zapalnego w obrębie stawów, które stają się bolesne, obrzęknięte i sztywnieją. To bardzo poważna choroba, która może prowadzić do kalectwa. Jednymi z leków, które stosuje się w leczeniu RZS jest sulfasalazyna i metotreksat, jednak te substancje mają także inne wskazania. Czy wspomniane leki na reumatoidalnego zapalenie stawów są skuteczne? Który lek na RZS jest lepszy: sulfasalazyna czy metotreksat? Czy sulfasalazyna to steryd [1].

Jak działa sulfasalazyna i metotreksat?

Metotreksat to lek immunosupresyjny, czyli taki, który wycisza niepotrzebną aktywność naszego układu odpornościowego, który atakuje własne komórki. Czy metotreksat jest sterydem? Nie, ma inny mechanizm działania. Dwa główne wskazania obejmuję leczenie nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Jeśli chodzi o choroby nowotworowe, to metotreksat wnika do namnażających się komórek, m.in. nowotworowych. Tam blokuje pewien proces, który odpowiada za powstawanie aktywnej formy kwasu foliowego. Ta substancja jest niezbędna do produkcji DNA komórki. W wyniku jej braku komórka nie może funkcjonować prawidłowo i dochodzi do jej śmierci [2,3].

Nieco inaczej wygląda działanie metotreksatu w chorobach immunologicznych. Jako lek na reumatoidalne zapalenie stawów blokuje metabolizm, czyli rozpad adeniny i guaniny. Ich nadmiar wywiera silny efekt przeciwzapalny. Dochodzi też do zwiększenia produkcji innych komórek o działaniu przeciwzapalnym. W efekcie zostaje zmniejszony odczyn zapalny charakterystyczny dla RZS i pacjent doświadcza mniejszych objawów choroby [2].

Drugą omawianą substancją jest sulfasalzyna. Czy sulfasalazyna to steryd? Jest to silny lek o działaniu przeciwzapalnym, ale sulfalsazyna nie jest sterydem. Związek ten działa także immunosupresyjnie i przeciwzapalnie. Dokładny mechanizm tego leku nie został dokładnie poznany. Sulfasalzyna to bardzo duża cząsteczka, która raczej nie może zostać wchłonięta po połknięciu. Pod wpływem bakterii jelitowych ulega rozpadowi do innych związków (m.in. mesalazyny i innych pochodnych) i w przypadku leczeniu chorób zapalnych jelit, uważa się, że to te związki faktycznie działają. W kwestii działanie jako lek na reumatoidalne zapalenie stawów istnieje wiele teorii. Niektóre mówią, że sulfasalazyna hamuje aktywność różnych procesów i komórek o działaniu prozapalnym [4,5].

Porównanie skutków ubocznych

Największym skutkiem ubocznym po stosowaniu metotreksatu może być uszkodzenie wątroby. Łatwo jemu przeciwdziałać poprzez suplementację dużych dawek kwasu foliowego. Zdarza się także podwyższenie enzymów wątrobowych, ale powikłania takie jak marskość zdarzają się bardzo rzadko. Najczęstsze działania niepożądane dotyczą zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Pacjenci skarżą się na nudności, wymioty i spadek apetytu. Problemy te zwykle pojawiają się na początku terapii i potem znikają. Istnieje również ryzyko zwiększonego rozwoju wrzodów i nadżerek żołądka i dwunastnicy [2,3].

Po stosowaniu sulfasalazyny najczęściej pojawiają się nudności, wymioty, zaburzenia trawienia, <a href=”https://leki.pl/poradnik/jakie-sa-najmocniejsze-tabletki-przeciwbolowe-bez-recepty/”>ból głowy i zawroty, zaburzenia smaku, szumy uszne, kaszel, oraz wysypka. Wysypki mogą przybierać różne formy, ale charakterystyczne jest pojawienie się niebieskich zmian. Notowano także zmniejszenie płodności u mężczyzn, ale jest to skutek uboczny całkowicie odwracalny. Zwykle ustępuje do 3. miesięcy po zaprzestaniu terapii. Inne działania niepożądane to podwyższenie enzymów wątrobowych, obniżenie płytek krwi i białych oraz czerwonych krwinek lub gorączka. Pojawiają się one dość rzadko [4,5].

Kiedy stosować sulfasalazynę i metotreksat

Metotreksat stosuje się jako lek modyfikujący przebieg choroby w RZS. Inne wskazania do stosowania to leczenie łuszczycowego zapalenia stawów, łuszczycy, sarkoidozy, tocznia rumieniowatego i chorób zapalnych jelit. Metotreksat można stosować jako lek immunosupresyjny po przeszczepach. Związek ten znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu wielu nowotworów, np. raka piersi, głowy, szyi, pęcherza moczowego, białaczki limfoblastycznej, chłoniaków i innych [2,3].

Kiedy stosować sulfasalazynę? Sulfasalazyna to również lek na reumatoidalne zapalenie stawów z grupy modyfikujących przebieg choroby. Oprócz tego stosuje się ją w młodzieńczym, idiopatycznym zapaleniu stawów i chorobach zapalnych jelit, np. wrzodziejącym zapaleniu jelit. Sulfasalazyna może być stosowana także w innych jednostkach chorobowych off-label, takich jak:

• choroba Leśniowskiego-Crohna;
• łuszczycowe zapalenie stawów;
• zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa [4,5].

Dawkowanie i czas działania

Metotreksat najczęściej podaje się podskórnie lub doustnie, ale możliwe jest stosowanie dożylne lub nawet dooponowe. Zwykle lek aplikuje się 1 raz w tygodniu. W niektórych przypadkach dawkę jednorazową można podzielić na 3 mniejsze, podawane co 8 godzin w tym samym dniu, ale praktykuje się to bardzo rzadko. Stosuje się dawki od 2,5 mg do 30 mg w zależności od stopnia zaawansowania choroby, odpowiedzi i stanu pacjenta. Na docelowe efekty leczenia trzeba zwykle poczekać od 4 do 8 tygodni od pierwszego podania. Ze względu na mocne obniżenie kwasu foliowego w organizmie, podczas leczenia metotreksat stosuje się kwas foliowy w dawkach od 5 mg do 15 mg [2,3].

Sulfasalazynę podaje się doustnie. Dawkowanie zależy od jednostki chorobowej. W RZS stosuje się najczęściej od 500 mg do 1 g leku na dobę (podzielonego na dwie dawki) na początku leczenia. Maksymalnie można stosować 3 g substancji, ale zwykle podaje się 1 g rano i 1 g wieczorem. Podobnie dawkuje się lek w łuszczycowym zapaleniu stawów i młodzieńczym, idiopatycznym zapaleniu stawów [4].

Dawkowanie w chorobach zapalnych jelit jest nieco inne. w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelit dawka początkowa to 3 g lub 4 g podzielone maksymalnie na 3 dawki dobowe. Po ustabilizowaniu objawów można zejść do 2 g na dobę w podobnym schemacie. W przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna podaje się od 3 g do 6 g sulfasalazyny na dobę w podzielonych dawkach. Taka terapie trwa najczęściej 16 tygodni [4].

Bezpieczeństwo sulfasalazyny i metotreksatu

Metotreksatu nie wolno podawać kobietom w ciąży. Jeśli kobieta jest w wieku, w którym może zajść w ciążę, to podczas leczenia wymagana jest podwójna antykoncepcja. Sulfasalazyna nie jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży, jak metotreksat, ale należy ją podawać tylko, jeśli zaistnieje bezwzględna konieczność. Sulfasalazyna przechodzi przez łożysko i może mieć wpływ na płód. Jeśli istnieje konieczność stosowania, to należy suplementować kwas foliowy, bo dochodzi wtedy do spadku jego stężenia [2-5].

Metotreksatu nie można stosować podczas karmienia piersią, bo niesie to ryzyko uszkodzenia płodu. Sulfasalazyna jest dopuszczona do stosowania w trakcie karmienia piersią, gdyż praktycznie nie przenika do mleka matki [2-5].

Oba leki można stosować podczas prowadzenia pojazdów. Jedynym przeciwwskazaniem jest występowanie zawrotów głowy [2-5].

Picie alkoholu, szczególnie w dużych ilościach, nie jest wskazane u osób, które stosują metotreksat, gdyż może zwiększyć to ryzyko uszkodzenia wątroby. W przypadku sulfasalazyny nie ma takich wskazań i nie istnieją interakcję, ale również należy zachować ostrożność [2-5].

Pacjenci w podeszłym wieku mają większe ryzyko niedoborów kwasu foliowego, dlatego należy zachować ostrożność podczas stosowania metotreksatu i rozważyć zwiększenie suplementacji. Wiek nie stanowi przeciwwskazania, ale wraz z wiekiem zwiększa się ryzyko niewydolności wątroby i nerek, więc wtedy należy rozważyć modyfikację dawek. U osób w podeszłym wieku, które stosują sulfasalazynę dochodzi do jej dłuższego przebywania w organizmie. Z tego względu konieczna może być modyfikacja dawek [2-5].

Jeśli pacjent cierpi na niewydolność wątroby lub nerek to konieczna może być modyfikacji dawki przy stosowaniu metotreksatu. Niewydolność wątroby nie jest przeciwwskazaniem do stosowania sulfasalazyny, ale należy zachować ostrożność. Sama niewydolność nerek nie jest przeciwwskazaniem do stosowania tego leku, ale zwiększa się ryzyko rozwoju kamicy nerkowej, która może doprowadzić do stanów zapalnych i niewydolności. Z tego względu należy dbać o nawodnienie i kontrolować stan nerek [2-5].

Dostępne leki i drogi podania

Metotreksat dostępny jest w formie produktów do podawania doustnego. Możemy tu wyróżnić roztwory i tabletki. Lek można podawać także pozajelitowo i tu mamy dostępne gotowe ampułko-strzykawki oraz koncentraty do sporządzania roztworu do infuzji, np. dożylnej.

Sulfasalazyna występuje jedynie w formie tabletek dojelitowych do podawania doustnego.

Zamienniki sulfasalazyny i metotreksatu

Dostępne zamienniki metotreksatu oraz ich dawki przedstawiamy w Tabeli 1.

Dostępne zamienniki sulfasalazyny oraz ich dawki przedstawiamy w Tabeli 2.

Podsumowanie

Choroby autoimmunologiczne wymagają długiego leczenia. Jednymi z leków na reumatoidalne zapalenie stawów jest metotreksat i sulfasalazyna. Metotreksat wykorzystuje się także w leczeniu nowotworów. Sulfasalazynę często podaje się w terapii chorób zapalnych jelit. Co jest lepsze: sulfasalazyna czy metotreksat? Oba leki są skuteczne. Wydaje się, że sulfasalazyna jest nieco bezpieczniejsza, gdyż w szczególnych przypadkach można podawać ją podczas ciąży i karmienia piersią. Czy sulfasalazyna jest sterydem? Czy metotreksat jest sterydem? Ona jak i metotreksat nie są lekami sterydowymi.

Mesalazyna jest lekiem przeciwzapalnym (zaliczanym do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych), który działa bezpośrednio na śluzówkę jelita. Hamuje produkcję prozapalnych cytokin i mediatorów stanu zapalnego, takich jak leukotrieny i prostaglandyny. Redukuje również produkcję wolnych rodników i innych cząsteczek oksydacyjnych. Sulfasalazyna jest prolekiem, co oznacza, że musi być metabolizowana w organizmie, aby stać się aktywną formą. Składa się z dwóch komponentów: mesalazyny (5-ASA) i sulfapirydyny, a więc mesalazyna to aktywny metabolit sulfasalazyny [1, 2]. 

Jakie są wskazania do stosowania mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna i sulfasalazyna są stosowane w leczeniu chorób zapalnych jelit [1, 2]:

• wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
• choroba Leśniowskiego-Crohna;
• leczenie zapalenia odbytnicy i esicy.

Od czego zależy wybór leku?

Mesalazyna jest często preferowana ze względu na mniejszą ilość działań niepożądanych i lepszą tolerancję przez pacjentów. Sulfasalazyna natomiast może być wybierana w przypadkach, gdy pacjent dobrze ją toleruje, lub w sytuacjach, gdy jej koszt jest istotnie niższy.

Jakie są skutki uboczne mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna jest na ogół dobrze tolerowanym lekiem, ale jak każdy lek, może powodować działania niepożądane [1]:

• bóle głowy;
• nudności;
• biegunka;
• ból brzucha
• wzdęcia i gazy.

Jeśli chodzi o sulfasalazynę, u pacjentów leczonych sulfasalazyną odnotowano ciężkie przypadki reakcji nadwrażliwości, obejmujące narządy wewnętrzne. Skutkowało to zaburzeniem czynności wątroby, nerek, mięśnia sercowego czy płuc, czego powodem były stany zapalne tychże narządów. Do najczęściej opisywanych działań niepożądanych związanych z podażą sulfasalazyny zalicza się [2]: 

• leukopenię;
• utratę apetytu;
• zawroty i bóle głowy;
• zaburzenia smaku;
• kaszel;
• biegunki;
• wzdęcia.

Stosując sulfasalazynę, należy pamiętać o podaży odpowiedniej ilości płynów. Takie działanie pozwoli zapobiec tworzeniu się kryształów w moczu oraz powstawaniu kamieni nerkowych. Zaleca się również wykonywanie badań kontrolnych krwi co 2 tygodnie podczas pierwszych trzech miesięcy leczenia.

Jakie stosuje się dawki mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna jest stosowana głównie w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna.

• Dawka początkowa i podtrzymująca w wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego:
  a) ostre fazy choroby: 2,4 – 4,8 g dziennie podzielone na kilka dawek;
  b) dawka podtrzymująca: 1,2 – 2,4 g dziennie podzielone na kilka dawek.
• Dawka początkowa i podtrzymująca w chorobie Leśniowskiego-Crohna:
  a) ostre fazy choroby: 2,4 – 4,8 g dziennie podzielone na kilka dawek;
  b) dawka podtrzymująca: 1,2 – 2,4 g dziennie podzielone na kilka dawek.

Sulfasalazyna jest stosowana w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz jako lek modyfikujący przebieg choroby w reumatoidalnym zapaleniu stawów.

• W wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego:

1. Ostre fazy choroby: początkowo 1-2 g dziennie, następnie dawkę zwiększa się do 2-4 g dziennie podzielone na kilka dawek;
2. Dawka podtrzymująca: 2 g dziennie podzielone na kilka dawek.

• W reumatoidalnym zapaleniu stawów:

1. Dawka początkowa: 500 mg dziennie przez pierwszy tydzień, następnie 500 mg dwa razy dziennie przez drugi tydzień, a później dawka może być zwiększona do 1 g dwa razy dziennie;
2. Dawka podtrzymująca: zwykle 1 g dwa razy dziennie, maksymalnie 3 g dziennie.

Profile bezpieczeństwa

Profile bezpieczeństwa obu tytułowych substancji nieco się od siebie różnią. Przyjrzyjmy się temu zagadnieniu bliżej.

Łączenie z alkoholem

Choć nie ma bezwzględnego przeciwwskazania do łączenia tych leków z alkoholem, zaleca się ostrożność. Unikanie alkoholu podczas leczenia sulfasalazyną i mesalazyną może pomóc w zminimalizowaniu działań niepożądanych i zapewnieniu lepszej skuteczności terapii. Dodatkowo, alkohol może podrażniać przewód pokarmowy i pogorszyć objawy chorób zapalnych jelit [3]. 

Stosowanie w ciąży i w trakcie karmienia piersią

W przypadku mesalazyny badania na zwierzętach nie wykazały ryzyka dla płodu, ale nie ma kontrolowanych badań u kobiet w ciąży. Wiele dowodów wskazuje, że kontynuacja leczenia mesalazyną podczas ciąży jest zazwyczaj bezpieczna i może być korzystna, ponieważ niekontrolowane choroby zapalne jelit mogą prowadzić do poważnych powikłań zarówno dla matki, jak i dla płodu. Mesalazyna należy do kategorii ryzyka L3 według Hale’a, czyli do grupy, która obejmuje leki prawdopodobnie bezpieczne dla kobiet karmiących. 

W przypadku sulfasalazyny jest podobnie jak w przypadku mesalazyny –  badania na zwierzętach nie wykazały ryzyka dla płodu, ale brak jest kontrolowanych badań u kobiet w ciąży. Sulfasalazyna może zaburzać wchłanianie kwasu foliowego, co jest szczególnie istotne w ciąży, gdyż niedobór kwasu foliowego może prowadzić do wad cewy nerwowej u płodu. Dlatego często zaleca się suplementację kwasu foliowego (5 mg dziennie) u kobiet w ciąży stosujących sulfasalazynę. Sulfasalazyna należy do należy do kategorii ryzyka L3 według Hale’a, czyli do grupy, która obejmuje leki prawdopodobnie bezpieczne dla kobiet karmiących. 

Prowadzenie pojazdów

Mesalazyna i sulfasalazyna nie mają wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwanie maszyn.

Choroby nerek i wątroby

Mesalazyny nie można stosować w przypadku ciężkiej niewydolności nerek (współczynnik przesączania kłębuszkowego GFR <30 mL/min/1,73 m2 ) i w przypadku ciężkiej niewydolności wątroby. 

Sulfasalazyny nie należy stosować u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby,  chyba że potencjalne korzyści przeważają nad ryzykiem.

Stosowanie u seniorów

Mesalazyna i sulfasalazyna to leki skuteczne i bezpieczne u pacjentów senioralnych.

Jakie są leki zawierające mesalazynę i sulfasalazynę?

Mesalazyna dostępna jest w postaci tabletek dojelitowych: Asamax, Salaza, Salofalk, czopków: Crohnax, Asamax, Pentasa, Salaza, Salofalk, granulatu o przedłużonym uwalnianiu: Pentasa, zawiesiny doodbytniczej: Salofalk.
Sulfasalazyna dostępna jest w postaci tabletek dojelitowych: Salazopiryn EN, Sulfasalazin EN Krka, tabletek powlekanych: Sulfasalazin EN Krka. 

Podsumowanie

Zarówno mesalazyna, jak i sulfasalazyna są skutecznymi lekami przeciwzapalnymi stosowanymi w leczeniu chorób zapalnych jelit, choć różnią się mechanizmem działania, profilem działań niepożądanych i dodatkowymi wskazaniami terapeutycznymi. Decyzję o wyborze leku podejmuje lekarz. 

Według International League Against Rheumatism (ILAR) istotą młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów jest — jak sama nazwa wskazuje — proces zapalny o charakterze przewlekłym, który rozwija się u dzieci i młodzieży (bywa, że pierwsze objawy obserwuje się już w pierwszym roku życia).

Stan zapalny może występować w jednym lub kilku stawach i objawiać się bólem oraz obrzękiem, poranną sztywnością, a także ograniczeniem ruchomości. Zdarza się, że dochodzi również do rozwoju objawów ogólnych, np. wysypki skórnej, gorączki, zmęczenia i osłabienia organizmu.

Ze względu na występowanie aż siedmiu podtypów MIZS (ang. Juvenile idiopathic arthritis — JIA) symptomy są dosyć zróżnicowane. Oznacza to, że dobór metody leczenia jest zależny od odmiany choroby. Ogromne trudności sprawia samo określenie przyczyny występowania choroby — stąd też termin “idiopatyczny”.

Postawienie rozpoznania młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów opiera się na wykluczeniu innych chorób, które mogą powodować zapalenie stawów (np. alergie, infekcje, nowotwory) [1].

Czy młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów jest wyleczalne?

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów to choroba przewlekła i jak dotąd nieuleczalna. Wciąż poszukiwane są nowe substancje, które zadziałają znacznie lepiej niż te dotychczas poznane. Dostępne obecnie leki mają za zadanie spowolnić postęp choroby i ograniczyć procesy zapalne w obrębie stawów, a także zmniejszyć ryzyko wystąpienia powikłań układowych (obejmujących m.in. oczy, skórę oraz narządy wewnętrzne).

W tym celu stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), glikokortykosteroidy (podawane doustnie, dożylnie lub dostawowo), a także tzw. leki modyfikujące przebieg choroby (niebiologiczne) np. metotreksat (Ebetrexat, Metex), chlorochinę (Arechin), sulfasalazynę (Salazopyrin EN), leflunomid (Arava), cyklosporynę A (Equoral) oraz azatioprynę (Imuran), obecnie rzadko już zalecaną [1,2].

Czy są nowe leki na młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów?

W ostatnich latach pojawiło się kilka nowych leków, które są stosowane w ramach programu lekowego B.33. Są to przede wszystkim preparaty biologiczne wytwarzane za pomocą technik inżynierii genetycznej. Jednymi z pierwszych preparatów biologicznych wykorzystywanych w leczeniu młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów są blokery TNF-alfa: etanercept (Enbrel, Erelzi) oraz adalimumab (Amgevita, Hulio, Humira, Idacio, Imraldi).

W późniejszym czasie zarejestrowano natomiast inne leki biologiczne, zaliczane do grupy inhibitorów interleukin, m.in. tocilizumab (RoActemra), canakinumab (Ilaris) oraz anakinrę (Kineret), a także bloker cząsteczek kostymulujących limfocytów T, czyli abatacept (Orencia). Wymienione środki lecznicze mają za zadanie hamować proces zapalny i redukować objawy choroby — w zależności od preparatu podaje się je za pomocą infuzji lub wstrzyknięć podskórnych [2,3].

Najnowsze leki biologiczne w terapii MIZS

Na szczególną uwagę zasługują natomiast najnowsze leki biologiczne, które stosuje się nie tylko w terapii MIZS, ale również w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS), choroby Crohna, tocznia rumieniowatego układowego i łuszczycy. Wśród nich wymienia się inhibitory kinazy Janus (JAK) dostępne w postaci tabletek doustnych, czyli baricytynib (Olumiant), tofacytynib (Xeljanz) oraz upadacytynib (Rinvoq), a także przeciwciała monoklonalne podawane za pomocą infuzji dożylnych lub iniekcji podskórnych, np. sekukinumab (Cosentyx, wytwarzany przez komórki jajnika chomika chińskiego) i ustekinumab (Stelara) [4,5,6,7,8].

Nowe leki stosowane w leczeniu MIZS to innowacyjne substancje, które mogą być skuteczną alternatywą dla osób źle tolerujących dotychczasowe leczenie za pomocą m.in. glikokortykosteroidów czy metotreksatu. Najnowsze preparaty pozwalają lepiej dostosować terapię do preferencji danej osoby, są również bezpieczniejsze niż leczenie glikokortykosteroidami.

Co więcej, niektóre z tych leków mogą być zażywane raz dziennie w postaci doustnej (np. Rinvoq), natomiast te dostępne w postaci wstrzyknięć co kilka (Cosentyx) lub nawet kilkadziesiąt dni (Stelara) [2,3,7,8].

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to przewlekłe, nieswoiste zapalenie błony śluzowej jelita grubego, charakteryzujące się między innymi owrzodzeniami jelita oraz krwawieniami. Choroba ta jest spowodowana przez połączenie czynników genetycznych, zaburzeń odporności i czynników środowiskowych, choć konkretna jej przyczyna pozostaje nieznana. Objawami choroby są m.in. biegunki z domieszką krwi, bóle brzucha, nudności oraz utrata masy ciała. Powikłania choroby mogą obejmować perforację jelita, toksyczne rozszerzenie jelita grubego lub rak jelita grubego.

Jak wyleczyć wrzodziejące zapalenia jelita grubego?

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (Colitis Ulcerosa) to rozlany, przewlekły i nieswoisty stan zapalny, który może obejmować całą okrężnicę, najczęściej lokalizującym się w odbytnicy i lewej okrężnicy (80% przypadków), w którym proces zapalny jest ograniczony do błony śluzowej i powierzchniowych warstw błony podśluzowej i charakteryzuje się ciągłością, a u części chorych powstawaniem owrzodzeń [1]. Choroba może mieć różny przebieg (od łagodnego do ciężkiego) w zależności od stopnia nasilenia stanu zapalnego oraz jego rozległości. Celem leczenie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego jest uzyskanie remisji i podtrzymanie remisji bez stosowania glikokortykosteroidów. W tym celu w farmakoterapii stosowane są [2,3] poniższe grupy leków.

Preparaty kwasu aminosalicylowego

Przedstawicielami są mesalazyna oraz sulfasalazyna. Preparaty te w monoterapii stosowane są w łagodnej postaci choroby. Ze względu na negatywny wpływ na płodność sulfasalazyna nie powinna być stosowana u młodych mężczyzn.

Glikokortykosteroidy (GKS)

Przykładem jest prednizon. Stosowane najczęściej w umiarkowanym i ciężkim rzucie choroby w celu indukcji remisji.

Leki immunosupresyjne/immunomodulujące

M.in. jest to azatiopryna, 6-merkaptopuryna. Leki te stosowane są w celu podtrzymania remisji i w przypadku steroidooporności, steroidozależności lub w przypadku nietolerancji GKS. Jedynym lekiem immunosupresyjnym stosowanym w celu indukcji remisji u pacjentów z ciężkim rzutem jest cyklosporyna.

Leczenie biologiczne

Wśród leków biologicznych można wyróżnić infliksymab (Flixabi, Zessly, Remsima), adalimumab (Humira), wedolizumab (Entyvio) Wykazuje skuteczność zarówno w indukcji remisji, jak i jej podtrzymaniu, a jednym ze wskazań jest aktywne wrzodziejące zapalenie jelita grubego nieodpowiadające na leczenie GKS i/lub lekami immunomodulującymi.

Leczenie chirurgiczne

Celem takiego leczenia jest chirurgiczne usunięcie całego jelita grubego.

Jakie są nowe leki biologiczne na wrzodziejące zapalenie jelita grubego?

Od września 2020 r. w wykazie leków refundowanych obecny jest nowy lek biologiczny – tofacytynib (Xeljanz). Leczenie tym lekiem jest możliwe u pacjentów, którzy ukończyli 18 rok życia z rozpoznaną ciężką postacią wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, u których leczenie cyklosporyną jest niewskazane lub przeciwwskazane, z niedostateczną odpowiedzią na standardowe leczenie, w tym na leczenie kortykosteroidami i 6-merkaptopuryną lub azatiopryną. Lek ten dostępny jest w formie tabletek powlekanych, przyjmowanych doustnie, 2 razy dziennie, niezależnie od posiłku. W przypadku pacjentów w podeszłym wieku, którzy mają trudność z połykaniem, tabletki Xeljanz można rozkruszyć i podawać z wodą.

Kolejnym nowym lekiem biologicznym dostępnym w ramach programu leczenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego jest ustekinumab (Stelara). Program lekowy dopuszcza zamianę leków infliksymab, wedolizumab, tofacytynib lub ustekinumab w przypadku wystąpienia działań niepożądanych, lub częściowej nieskuteczności terapii. Innym nowym lekiem zarejestrowanym najpierw przez Amerykańską Agencję  Żywności i Leków (FDA), a później Europejska Agencja Leków (EMA) jest ozanimod (Zeposia). Lek jest wskazany w leczeniu dorosłych pacjentów z czynnym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, u których wystąpiła niewystarczająca odpowiedź, utrata odpowiedzi albo nietolerancja leczenia konwencjonalnego lub biologicznego. Postać leku to kapsułka, którą pacjent przyjmuje doustnie, raz na dobę, niezależnie od posiłku.

5 praktycznych wskazówek dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego

Oto kilka praktycznych porad dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego:

1. Zwracaj uwagę na swoją dietę: Unikaj lub ogranicz produkty mleczne, takie jak mleko, jogurt, ser i lody, ponieważ mogą one zwiększać objawy biegunki, bólu brzucha i gazów. Jeśli błonnik jest dla Ciebie problematyczny, unikaj również wysokobłonnikowych pokarmów, takich jak świeże owoce, warzywa i pełnoziarniste produkty zbożowe;
2. Utrzymuj regularne nawodnienie: Spożywaj odpowiednią ilość płynów, aby uniknąć odwodnienia, szczególnie podczas okresów zaostrzenia choroby;
3. Zadbaj o zdrowie psychiczne: Staraj się zredukować stres, który może przyczyniać się do zaostrzeń choroby. Wypróbuj techniki relaksacyjne, takie jak joga, medytacja lub oddychanie głębokie;
4. Regularnie bądź pod kontrolą lekarza: Przestrzegaj zaleceń lekarza dotyczących regularnych wizyt kontrolnych oraz badań diagnostycznych, aby monitorować stan choroby i wprowadzać odpowiednie dostosowania w leczeniu;
5. Znajdź wsparcie społeczne: Poszukaj grup wsparcia dla osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Często spotkanie się z innymi pacjentami może pomóc w wymianie doświadczeń, rad i emocjonalnego wsparcia;

Pamiętaj, że każda osoba może mieć indywidualne potrzeby i zalecenia lekarza mogą się różnić. Ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem specjalistą w celu uzyskania spersonalizowanych porad dotyczących zarządzania wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.

To obszerne zagadnienie, w skład którego wchodzi kilka różnych jednostek chorobowych o różnej etiologii – różnych przyczynach i mechanizmach powstawania. Pomimo tego, dolegliwości występujące w różnego rodzaju stanach zapalnych bywają podobne. Zapalenie jelita grubego określa proces zachodzący w obrębie jelita grubego, nie wskazując na jego przyczynę, ponieważ stan zapalny toczący się w obrębie jelita grubego może mieć różnorodne podłoże: infekcyjne czy autoimmunologiczne. Często zdarzają się sytuacje, w których etiologia stanu zapalnego nie jest znana, co sprawia ogromne trudności we właściwym rozpoznaniu choroby. Dane epidemiologiczne wskazują, że zachorowalność na nieswoiste choroby zapalne jelit rośnie, a szczyt zachorowalności przypada pomiędzy 20 a 40 rokiem życia [1].

Jakie są przyczyny zapalenia jelita grubego?

Jak wspomniano wyżej, zapalenie jelita grubego to ogólne pojęcie dla grupy chorób związanych z tym odcinkiem przewodu pokarmowego. Do najczęściej występujących zapaleń jelita grubego zaliczamy:

• wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
• niedokrwienne zapalenie jelita grubego;
• mikroskopowe zapalenie jelita grubego;
• infekcyjne zapalenie jelita grubego;
• choroba Leśniowskiego-Crohna.

Jakie są leki na zapalenie jelita?

Leczenie farmakologiczne to leczenie przewlekłe, którego celem jest zahamowanie rozprzestrzeniania się procesu zapalnego. W tym celu używa się: preparatów kwasu aminosalicylowego (mesalazyna, sulfasalazyna – preferowana u osób, u których równocześnie występują dolegliwości stawowe, np. Asamax 250, Pentasa, Salazopyrin EN), glikokortykosteroidy (stosowane najczęściej w umiarkowanym i ciężkim rzucie choroby, np. Encortolon, Medrol), leki immunosupresyjne/immunomodulacyjne (azatiopryna, 6-merkaptopuryna – stosowane w celu podtrzymania remisji choroby i w przypadku braku efektu leczniczego użytych sterydów lub ich nietolerancji, np. Imuran, Mercaptopurinum VIS) [2].

Jaki antybiotyk w zapaleniu jelita grubego?

Antybiotykoterapia jest konieczna w leczeniu niektórych stanów zapalnych jelita grubego np. w przypadku rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego. To zakażenie wywoływane przez gram dodatnią bakterię Clostridium difficile. Przyczyną choroby są przetrwalniki tej bakterii, które kiełkują w jelicie grubym, namnażają się i uwalniają toksyny (toksynę A i toksynę B), czego efektem jest uciążliwa wodnista biegunka (nawet do 20 biegunek w ciągu dnia) oraz uszkodzenie ścian jelita. Antybiotykami stosowanymi w leczeniu rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego o etiologii Clostridium difficile są: wankomycyna (np. Vancomycin Swiss2Care), metronidazol, fidaksomycyna (np. Dificlir) [3].

Co jeszcze może wspierać łagodzenie objawów zapalenia jelita grubego?

Przedstawione wyżej leki dostępne są jedynie na receptę. Nie oznacza to jednak, że pacjent nie może korzystać z preparatów wspomagających, które pomagają łagodzić niektóre dolegliwości towarzyszące chorobom jelit, takie jak ból brzucha, wzdęcia, biegunka czy uczucie dyskomfortu. Przykładem może być Iberogast, czyli lek roślinny w postaci płynu doustnego, który wpływa na motorykę przewodu pokarmowego i rozkurcz mięśni gładkich, a także Ibesan, wyrób medyczny zawierający naturalną glinkę mineralną i symetykon, stosowany m.in. przy biegunkach i wzdęciach.

Iberogast, krople doustne

O produkcie

• lek działa poprzez pobudzenie motoryki jelit, co dzieje się za sprawą wzmocnienia napięcia odcinków przewodu pokarmowego, które są osłabione;
• drugi kierunek działania polega na rozkurczaniu mięśni gładkich przewodu pokarmowego, co skutkuje uczuciem ulgi w bólu i towarzyszących wzdęciach bardzo częstych w zespole jelita drażliwego;
• iberogast stymuluje produkcję prostaglandyn, które chronią błonę śluzową żołądka. Ekstrakty roślinne zawarte w leku wykazują działanie przeciwzapalne, wiatropędne;
• przy długotrwałym stosowaniu może dojść do uszkodzenia wątroby, przy objawach takich jak zażółcenie oczu, bóle w nadbrzuszu powinno się udać do lekarza.

Ibesan, kapsułki

O produkcie

• normalizuje perystaltykę oraz łagodzi ból brzucha;
• zawarta w nim glinka mineralna absorbuje toksyny oraz drobnoustroje, z kolei simetikon ułatwia pasaż gazów w jelitach;
• występuje w opakowaniach po 30 i 60 tabletek;
• nie należy stosować u dzieci poniżej 12 roku życia;
• kobiety w ciąży i karmiące piersią przed użyciem preparatu powinny skonsultować się z lekarzem.

Maślan sodu jako wsparcie dla błony śluzowej jelit

Osobną grupą preparatów stosowanych wspomagająco w chorobach jelit są produkty zawierające maślan sodu, czyli sól kwasu masłowego. W kontekście nieswoistych chorób zapalnych jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, maślan jest opisywany jako ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego, składnik wspierający funkcjonowanie bariery jelitowej oraz związek uczestniczący w regulacji procesów zapalnych. Preparaty z maślanem sodu, takie jak Tributron czy Debutir, nie zastępują leczenia zaleconego przez gastroenterologa, ale mogą być stosowane jako element wspomagający postępowanie dietetyczne w chorobach jelit [4].

Tributron, kapsułki

O produkcie

• kompleksowy preparat składający się z maślanu sodu, probiotyku i prebiotyku;
• maślan sodu to źródło energii dla komórek jelita;
• 5 wyselekcjonowanych szczepów bakterii kwasu mlekowego zasiedlających jelito cienkie i grube; 
• Actilight® (fruktooligosacharydy) – pożywka niezbędna do wzrostu bakterii probiotycznych (prebiotyk);
• zastosowana technologia chroni bakterie kwasu mlekowego przed tlenem, temperaturą, wilgocią i pH żołądka;
• składniki pomagają w zachowaniu równowagi mikrobioty jelit;
• produkt polecany jest podczas i w trakcie antybiotykoterapii, dla osób z wrażliwymi jelitami i stosujących dietę lekkostrawną i ubogobłonnikową;
• dostępny w opakowaniach po 30 kapsułek.

Debutir Forte, kapsułki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• zawiera maślan sodu – 300 mg w 1 kapsułce;
• wspiera regenerację błony śluzowej jelita i równowagę mikroflory;
• nowoczesna technika mikrogranulacji pozwala na uwalnianie kwasu masłowego w jelicie cienkim i grubym;
• dawkowanie u dorosłych: 1 kapsułka 2 razy dziennie;
• może być stosowany u dzieci powyżej 7. roku życia;
• zaleca się stosowanie preparatu prze okres minimum 3 miesięcy;
• nie zawiera glutenu;
• dostępne opakowanie: 60 kapsułek.

Podsumowanie

Zapalenie jelita grubego jest złożoną grupą schorzeń przewodu pokarmowego, które mogą być wywołane przez różne czynniki, w tym autoimmunologiczne, infekcyjne oraz niedokrwienne. Leczenie tych stanów zapalnych często opiera się na zastosowaniu leków takich jak kwas aminosalicylowy, glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne, a w niektórych przypadkach również antybiotyków. Dodatkowo, w celu złagodzenia objawów zapalenia, można stosować preparaty bez recepty, które wspierają perystaltykę jelit oraz redukują biegunkę i wzdęcia (np. Tributron, Iberogast).

• wzmocnione działanie leku — nie jest ono groźne, niemniej taka sytuacja wymaga wówczas modyfikacji dawki;
• brak efektu terapeutycznego — wynika to głównie z dwóch rzeczy: przyspieszonej eliminacji leku z organizmu (wówczas związek ten za krótko przebywa we krwi i „nie zdąży” zadziałać) albo zmniejszonej biodostępności, gdy ograniczone jest wchłanianie leku;
• podwyższone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych — w wyniku bezpośredniej interakcji lek-pokarm bądź w efekcie podwyższonego stężenia leku we krwi;
• niwelowanie efektów ubocznych — dzieje się to na skutek ochronnego działania składników pożywienia.

Jak widać powyżej, interakcje leków z pokarmem mogą mieć dwojaką postać. Wszystko zależy od właściwości danego związku aktywnego oraz od ilości i rodzaju składników pokarmowych [1].

Jakie składniki pokarmowe wchodzą w interakcje?

Wiele leków powinno przyjmować się z posiłkiem. Jest to zamierzony zabieg, mający na celu m.in. ograniczenie dyskomfortu ze strony układu pokarmowego bądź osiągnięcie kinetyki uwalniania wydłużonej w czasie (dotyczy to głównie leków o przedłużonym uwalnianiu). Wynika z tego, że niektóre interakcje leków z pożywieniem są wręcz pożądane. Składnikami, które mogą współoddziaływać z substancjami czynnymi, są:

• składniki mineralne oraz witaminy;
• błonnik;
• białko, tłuszcze i węglowodany;
• napoje alkoholowe;
• soki owocowe [1].

Co ułatwia wchłanianie minerałów? 

Minerały wchłaniają się lepiej, jeśli popijemy je znaczną ilością wody. Dzięki temu ich uwalnianie z tabletki rozpocznie się szybciej i dużo łatwiej dotrą do dalszych części przewodu pokarmowego. Warto zapoznać się z instrukcjami producenta odnośnie stosowania preparatów z minerałami. Przykładowo żelazo, jako bardzo trudno przyswajalny minerał, będzie dużo łatwiej się wchłaniał w połączeniu z witaminą C.

Odpowiedni związek chemiczny może także ułatwić wchłanianie leku. Magnez w związkach organicznych (mleczan, cytrynian) charakteryzuje się dużo lepszą przyswajalnością, niż w przypadku nieorganicznych połączeń (tlenek) [9]. 

Co utrudnia wchłanianie minerałów?

Minerały są pierwiastkami aktywnymi chemicznie, co powoduje możliwość występowania licznych interakcji między nimi a innymi związkami chemicznymi znajdującymi się w pożywieniu. Przykładem takiej interakcji jest obniżenie wchłaniania magnezu przez tworzenie kompleksów ze związkami wapnia. Wpływ na wchłanianie minerałów mają też choroby charakteryzujące się zaburzeniami absorpcji składników pokarmowych z jelit, takie jak IBS, choroba Crohna, czy biegunki [9]. 

Jak leki wpływają na wchłanianie substancji pokarmowych?

Niezaprzeczalnym faktem jest to, że pokarm może wpływać na losy leku w naszym organizmie. Tymczasem sytuację można również odwrócić — przyjmowane przez nas leki mogą także wpływać na wchłanianie i metabolizm substancji pokarmowych, w tym mikroelementów i witamin, a także na polekowe zaburzenia elektrolitowe, a nawet na łaknienie i ogólny stan odżywienia pacjentów.

Powszechnie stosowane leki, takie jak inhibitory pompy protonowej, diuretyki, leki przeczyszczające oraz leki zobojętniające stosowane przez długi czas i w dużych dawkach mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej. Objawiają się one między innymi:

• nudnościami i wymiotami;
• suchością w ustach i nasilonym pragnieniem;
• osłabieniem, sennością i dezorientacją;
• bólami i kurczami mięśni;
• niedociśnieniem i zaburzeniem rytmu serca;
• niepokojem ruchowym i drgawkami [2].

Na co zwrócić uwagę, stosując inhibitory pompy protonowej (IPP)?

Inhibitory pompu protonowej występują m.in. pod następującymi nazwami handlowymi: IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc. Stosowanie tego typu leków zmniejsza wchłanianie makro- i mikroelementów z pożywienia — zwłaszcza jonów magnezu, wapnia oraz żelaza. Przez to, że leki te zmieniają pH panujące w żołądku, niektóre pierwiastki, które dostarczamy do organizmu wraz z pożywieniem, nie mają szans się wchłonąć. U pacjentów przyjmujących IPP przez co najmniej 3 miesiące może dojść do hipomagnezemii, czyli do zbyt niskiego poziomu magnezu we krwi. Objawia się ona przewlekłym uczuciem zmęczenia, majaczeniem, drgawkami oraz zawrotami głowy. Dodatkowo inhibitory pompy protonowej, obniżając wchłanianie wapnia z diety, zwiększają ryzyko złamań kości, zwłaszcza u starszych osób. Wszystkie preparaty IPP dostępne bez recepty powinny być stosowane maksymalnie przez dwa tygodnie i nie częściej niż 3 razy w roku. Wszyscy pacjenci, którzy obarczeni są podwyższonym ryzykiem osteoporozy, powinni być dokładnie monitorowani [1,3].

Wpływ diuretyków na równowagę elektrolitową

Diuretyki to leki moczopędne, stosowane często w terapii nadciśnienia tętniczego (Czytaj także: 6 mitów dotyczących nadciśnienia). Można wśród nich wyróżnić diuretyki pętlowe (Furosemidum Polfarmex, Furosemidum Polpharma, Toramide, Diured, Torsemed) oraz tiazydowe (Diuresin SR, Hydrochlorothiazidum Polpharma, Indapen SR, Tertensif SR), które różnią się mechanizmem działania i potencjalnymi efektami niepożądanymi. Obie grupy powodują hiponatremię (obniżony poziom sodu we krwi), hipokaliemię (obniżony poziom potasu we krwi) oraz hipomagnezemię (obniżony poziom magnezu we krwi). Mówiąc kolokwialnie, diuretyki te „wypłukują” cenne mikro- i makroelementy z naszego organizmu. Podczas przyjmowania tej grupy leków, pacjenci powinni badać poziom elektrolitów w surowicy. Co więcej, zaleca się przyjmowanie zwiększonej ilości płynów w ciągu dnia [1,4-5]. Istnieje również trzecia grupa diuretyków. Są to diuretyki oszczędzające potas (Spironolakton, Finospir, Tialorid, Nonpres), których działaniem niepożądanym może być hiperkaliemia — przeciwnie do opisanych powyżej grup. Ryzyko jej wystąpienia jest znacznie wyższe u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub nadmierną podażą potasu [1].

Zaburzenia elektrolitowe, a środki przeczyszczające

Zadaniem środków przeczyszczających (Dulcobis, Radirex) jest wywołanie wypróżnienia. Ich źle dobrana dawka bądź zbyt częste stosowanie może prowadzić nawet do biegunki.  W trakcie jej trwania organizm traci bardzo duże ilości wody, a wraz z nią cenne elektrolity — to bardzo prosta droga do wystąpienia zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza hipokaliemii (obniżone stężenie potasu we krwi). Leków przeczyszczających nie powinno się stosować dłużej niż 5 dni bez uprzedniej konsultacji z lekarzem. Co więcej, tego rodzaju preparatów powinno się unikać u osób starszych, zwłaszcza w stanach odwodnienia [1,6-7].

Wpływ leków zobojętniających na wchłanianie elektrolitów

Leki zobojętniające, takie jak Gaviscon lub Alugastrin, zawierają w swoim składzie głównie związki glinu, magnezu, wapnia i sodu. Stosowane przez długi okres, mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej, zwłaszcza u osób cierpiących na niewydolność nerek. Wynika to z faktu, że zmieniają one pH panujące w żołądku, uniemożliwiając tym samym wchłanianie minerałów z pożywienia. Co więcej, mogą one także upośledzać wchłanianie innych substancji pokarmowych. Należy je stosować między posiłkami, z zachowaniem przynajmniej 2-godzinnego odstępu. Nie powinno się ich przyjmować dłużej niż 2 tygodnie [1,8].

Czy leki wpływają na wchłanianie witaminy D?

Część leków przeciwpadaczkowych, takich jak karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR), czy fenytoina (Phenytoinum WZF), mogą zaburzać wątrobową przemianę witaminy D3 do jej aktywnej formy (1,25-dihydrokycholekalcyferolu). Osoby przyjmujące leki przeciwdrgawkowe powinny zadbać o odpowiednią suplementację witaminy D3 oraz o ekspozycję na światło słoneczne. Niedobór tej witaminy może być przyczyną demineralizacji kości i krzywicy [1] (Czytaj także: Witamina D3. Obowiązkowa witamina dla seniorów?).

Metabolizm kwasu foliowego, a stosowanie leków

Niedobory kwasu foliowego mogą wystąpić po lekach takich jak:

• metotreksat (Trexan, Metotab);
• fenytoina (Phenytoinum WZF);
• metformina (Siofor, Metformax, Avamina);
• trymetoprym (Urotrim);
• karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR);
• sulfasalazyna (Salazopyrin EN);
• doustna antykoncepcja.

Objawiają się one przede wszystkim stanami zapalnymi błon śluzowych (głównie jamy ustnej i języka) oraz zaburzeniami układu krwiotwórczego (leukopenia, niedokrwistość, małopłytkowość). U kobiet ciężarnych leki te mogą być szczególnie niebezpieczne — powodują one wady cewy nerwowej u płodu [1,8] (Czytaj także: Suplementy dla kobiet w ciąży. Czy należy je przyjmować?).

Wpływ leków na wchłanianie witaminy B6 i B12 z pożywienia

Niedostateczne wchłanianie witamin z grupy B z pożywienia może okazać się niezwykle groźne. Ich niedostateczna ilość w organizmie może wiązać się z wystąpieniem poważnych zaburzeń neurologicznych i hematologicznych. Osoby szczególnie narażone na niedobory witamin z grupy B powinny zachować szczególną ostrożność podczas stosowania leków:

• inhibitorów pompy protonowej IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc);
• leków zobojętniających (Gaviscon, Alugastrin);
• metforminy (Metformax, Avamina, Siofor);
• kolchicyny (Colchican, Colcichum Dispert);
• allopurynolu (Allupol, Milurit);
• teofiliny (Theovent, Euphyllin Long);
• doustnej antykoncepcji;
• fenytoiny Phenytoinum WZF;
• penicylaminy (Cuprenil) [1,8].

Obszarem, nad którym wyjątkowo powinni skupić się farmaceuci pracujący za pierwszym stołem, jest edukacja pacjentów. Specjaliści powinni uczulać chorych na możliwość wystąpienia ewentualnych interakcji przyjmowanych przez nich leków z pożywieniem. Może to korzystnie wpłynąć na ich stan zdrowia i na efekty farmakoterapii.

Nerki są parzystym narządem, który zlokalizowany jest w dolnej części jamy brzusznej, w przestrzeni zaotrzewnowej. Krew doprowadzana do nerek jest za pomocą tętnic nerkowych, a odprowadzana za pomocą sparowanych żył nerkowych. Każda z nerek połączona jest z moczowodami, które odpowiadają za wyprowadzenie moczu do pęcherza [1].

W kontekście budowy narządu najczęściej wykorzystuje się z pojęcie nefronu — strukturalnej i funkcjonalnej jednostki nerek. Uważa się, że w nerkach dorosłego człowieka znajduje się ponad milion tego typu komórek. Poszczególne elementy nefronu biorą udział w procesach filtracji, zagęszczania i ponownego rozcieńczania filtratu, które prowadzą do wytworzenia moczu.

Mocz

Mocz zdrowego człowieka charakteryzuje słomkowa i jasnożółta barwa. Odchylenia od normy, w zakresie zabarwienia mogą sugerować występowanie nieprawidłowości zdrowotnych. Mocz zdrowej osoby powinien zawierać wodę, jony sodu, jony potasu, jony wodorowe, kwas moczowy, bilirubinę oraz zbędne produkty metabolizmu (w tym metabolity leków) [2].

Z kolei w moczu zdrowego człowieka nie powinny występować m.in. węglowodany (cukry), białka, erytrocyty (krwinki czerwone), leukocyty (krwinki białe) oraz bakterie. Wykrycie, któregoś ze wspomnianych elementów w badaniu diagnostycznym moczu może sugerować jedną z następujących chorób:

• cukier w mocz może sugerować problemy z metabolizmem węglowodanów — cukromocz jest jednym z objawów cukrzycy.
• obecność białka w moczu (białkomocz), może świadczyć o uszkodzeniu m.in. wątroby czy nerek.
• limfocyty i bakterie w moczu mogą sugerować występowanie infekcji i stanów zapalnych tego narządu.

O czym świadczy zmiana zabarwienia moczu?

Zmiana zabarwienia moczu jest ważnym czynnikiem diagnostycznym, który pozwala oszacować ogólny stan ustroju. Znaczne odchylenia od barwy słomkowożółtej powinny budzić niepokój i potrzebę skonsultowania z lekarzem. Poniżej przygotowaliśmy dla Państwa kilka dodatkowych informacji na temat tego, jakie mogą być przyczyny zmiany zabarwienia moczu.

Czerwone lub różowe zabarwienie moczu

Może sugerować obecność krwi (erytrocytów) w moczu, będących następstwem uszkodzenia mechanicznego. Nie jest to jedyny powód, prowadzący do takiej nieprawidłowości dlatego warto podkreślić, że przyjmowanie niektórych leków np. rifampicyny (Rifampicin, Rifamazid), może prowadzić do wystąpienia takiego objawu. Ponadto niektóre z powszechnie spożywanych owoców i warzyw – buraki, jagody, rabarbar, mogą w ten sposób zmieniać zabarwienie moczu [4].

Pomarańczowy kolor moczu

Można powiązać m.in. z przyjmowaniem określonych grup leków. Do preparatów, które powodują taki objaw, zaliczyć można m.in. przeciwzapalny lek sulfasalazyna (Sulfasalazin EN Krka, Salazopyrin EN). W niektórych przypadkach pomarańczowy mocz może sugerować występowanie zaburzeń w funkcjonowaniu wątroby. Z kolei spożywanie niedostatecznej ilości płynów, prowadzi do odwodnienia i zmniejszenia objętości moczu. Znaczne zagęszczony mocz, może charakteryzować się ciemniejszą barwą [3].

Zielone lub niebieski kolor moczu

Może być następstwem badań diagnostycznych, wykorzystujących odpowiednie środki cieniujące. Ponadto niektóre z powszechnie stosowanych leków m.in. amitryptylina (Amitryptylinum VP), indometacyna (Elmetacin, Metindol retard) mogą powodować wystąpienie tego objawu. Zielonkawy kolor moczu może sugerować występowanie chorób m.in. rodzinnej łagodnej hiperkalcemii czy infekcji dróg moczowych powodowanych przez Pseudomonas spp [3].

Ciemnobrązowy kolor moczu

Z kolei ten objaw można powiązać ze spożywaniem dużej ilości rabarbaru, aloesu bądź przyjmowaniem niektórych leków m.in. metronidazolu (Rozex, Metronidazol 0.5% Fresenius), nitrofurantoiny (Macrobid, Furadantin), środków przeczyszczających, zawierających senes (Xenna extra comfort, Red senes tea). Wspomniana barwa uryny może być powiązana z występowaniem niektórych zaburzeń funkcji nerek, wątroby czy nadmiernym wysiłkiem fizycznym [3].

Zmętnienia

Zidentyfikowanie zmętnień i “białych kłaczków” w moczu może sugerować występowanie infekcji dróg moczowych lub kamieni nerkowych [3].  

Leki nefrotoksyczne

Nefrotoksyczność to termin odnoszący się do szkodliwego wpływu niektórych czynników na zdrowie nerek. Przyjmowanie leków, które uszkadzają kanaliki nerkowe i zaburzają proces filtracji, jest realnym zagrożeniem dla sprawności tego narządu. Do grup leków, które uznaje się za nefrotoksyczne można zaliczyć m.in.:

• Inhibitory konwertazy angiotensyny: kaptopril (Captopril Polfarmex, Captopril Jelfa), enalapril (Benalapril 5, Enarenal), lizynopril (Lisihexal5, Lisiprol, Lisinoratio 10);
• Cyklosporynę (Cyclaid, Equoral, Sandimmun), takrolimus (Advagraf, Dermitopic, Prograf);
• Antybiotyki aminoglikozydowe;
• Amfoterycynę B;
• Środki kontrastujące;
• Niesterydowe Leki Przeciwzapalne;
• Lit i jego sole;
• Acyklowir.

Aby zapobiec występowaniu efektu nefrotoksycznego po zastosowaniu któregokolwiek z wymienionych preparatów, należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarskich dot. odpowiedniego dawkowania. Są to m.in.: spożywanie dużej ilości płynów i regularna kontrola parametrów określających funkcje nerek za pomocą odpowiednich badań diagnostycznych [5].

Każdorazowo podczas wizyty u lekarza zalecamy poinformować go o wszystkich przyjmowanych preparatach (nawet tych dostępnych bez recepty). Pozwoli to uniknąć wystąpienia interakcji lek-lek.

Preparaty pomocne w zachowaniu odpowiedniej kondycji nerek

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów, które mogą być stosowane pomocniczo w chorobach nerek oraz profilaktycznie, by usprawnić pracę narządu. Poniżej przedstawiamy niektóre z nich, wraz ze wskazaniami do stosowania:

• Pasta Fitolizyna — to ziołowy produkt leczniczy, który służy do sporządzenia roztworu doustnego wykazującego łagodne działanie przeciwzapalne i moczopędne. W skład preparatu wchodzą wyciągi m.in. z kłącza perzu, łusek cebuli, nasion kozieradki i korzenia pietruszki [6].
• Ziołowy lek Urosept to tabletki drażowane, które można stosować pomocniczo w terapii zakażeń dróg moczowych i kamicy dróg moczowych (czytaj także: Kamienie nerkowe — sposoby leczenia i przeciwdziałanie). Preparat zawiera wyciągi roślinne m.in. z: korzenia pietruszki, liścia brzozy, naowocni fasoli i ziela rumianku. Wspomniane substancje roślinne działają rozkurczowo, wspomagają usuwanie moczu oraz łagodnie dezynfekują i zmniejszają stany zapalne.
• Lek Nefobonisol to alkoholowy płyn doustny o działaniu moczopędnym. Preparat zawiera nalewki i soki roślinne z m.in. nawłoci pospolitej, ziela skrzypu, liścia brzozy i mniszka lekarskiego, które pomagają w leczeniu łagodnych infekcji dróg moczowych, stanach zapalnych układu moczowego i piasku nerkowym [7].
• Ziołowe produkty do zaparzania „fix” to produkty, z których przyrządza się roztwory do picia. Wspomagają oczyszczanie organizmu, działają delikatnie dezynfekująco i rozkurczająco. Poleca się je osobom borykającym się z infekcjami zapalnymi dróg moczowych oraz wspomagająco w terapii kamicy układu moczowego. Do preparatów, które mogą być w tym celu, zaliczamy m.in.: Ziele skrzypu Fix, Zielnik Polski Rumianek, Zielnik Polski Skrzyp, Fix Pokrzywa [8].
• Lek występujący w kapsułkach miękkich lub w kroplach doustnych Rowatinex działa moczopędnie i łagodnie rozkurcza drogi moczowe, dlatego może być stosowany wspomagająco w terapii infekcji układu moczowego.
• Leki zawierające furaginę (furazydynę) są przydatne w terapii stanów zapalnych pęcherza moczowego. Ułatwiają usuwanie bakterii z układu moczowego oraz zwiększają ilość oddawanego moczu, i działają dezynfekująco. Do preparatów zawierających w składzie furaginę zaliczyć można m.in.: NeoFuragina, NeoFuraginaMax, UroFuraginum, Dafurag [9].

Światowy Dzień Nerek

Światowy Dzień Nerek to globalna impreza cykliczna, która ma na celu propagowanie odpowiedniej higieny nerek oraz konieczności przeprowadzania badań profilaktycznych. Dodatkowo ważnym elementem święta jest edukowanie w zakresie konsekwencji wynikających z zaniedbywania tego narządu. Wydarzenie organizowane jest z inicjatywy Międzynarodowego Towarzystwa Nefrologicznego i Międzynarodowej Federacji Fundacji Nerek od 2006 roku, w drugi czwartek marca. Tegorocznym hasłem imprezy jest „Living Well with Kidney Disease” (ang. Dobrze żyć z chorobą nerek.). Informacje na temat planowanych wydarzeń towarzyszących obchodom Światowego Dnia Nerek oraz dodatkowe publikacje edukacyjne dostępne są na internetowej stronie wydarzenia [10].

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i przynależność do grupy leków

W niniejszym opisie porównujemy trzy substancje czynne: sulfasalazynę, mesalazynę oraz azatioprynę. Sulfasalazyna i mesalazyna należą do grupy leków przeciwzapalnych stosowanych w chorobach przewodu pokarmowego, głównie w leczeniu zapalnych chorób jelit. Sulfasalazyna jest pochodną kwasu aminosalicylowego, a jej działanie wynika m.in. z rozpadu w jelicie na mesalazynę (kwas 5-aminosalicylowy) i sulfapirydynę¹². Mesalazyna natomiast to czynny metabolit sulfasalazyny, działający głównie miejscowo w jelitach³⁴. Obie substancje wykazują silne właściwości przeciwzapalne.

Azatiopryna różni się mechanizmem działania – to lek immunosupresyjny, który hamuje reakcje odpornościowe organizmu. Dzięki temu znajduje zastosowanie nie tylko w leczeniu chorób zapalnych jelit, ale także w innych chorobach autoimmunologicznych oraz w zapobieganiu odrzuceniu przeszczepów⁵⁶. Wszystkie trzy leki są stosowane w leczeniu przewlekłych chorób zapalnych, choć ich mechanizmy działania i profil bezpieczeństwa różnią się od siebie.

Wskazania do stosowania – kiedy się je stosuje?

Sulfasalazyna jest stosowana głównie w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, szczególnie jeśli inne leki przeciwzapalne nie przynoszą efektów, oraz w chorobach zapalnych jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna. Może być stosowana zarówno u dorosłych, jak i dzieci powyżej 2 roku życia, przy czym dawkowanie dla dzieci jest indywidualnie dostosowywane⁷⁸.

Mesalazyna ma podobne wskazania, ale częściej stosowana jest w leczeniu i zapobieganiu nawrotom wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz w chorobie Crohna. Dostępna jest w różnych postaciach, takich jak tabletki, czopki czy zawiesiny doodbytnicze, co pozwala na precyzyjne leczenie stanów zapalnych w określonych odcinkach jelita⁹¹⁰. Zastosowanie u dzieci jest możliwe, choć w przypadku niektórych postaci dawkowanie i bezpieczeństwo są mniej poznane i wymagają ostrożności¹¹.

Azatiopryna jest wskazana u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką postacią zapalnych chorób jelit, zwłaszcza wtedy, gdy leczenie innymi środkami jest nieskuteczne lub źle tolerowane. Oprócz chorób jelit, stosuje się ją także w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, autoimmunologicznego zapalenia wątroby czy jako lek zapobiegający odrzuceniu przeszczepu⁵¹². Może być stosowana zarówno u dorosłych, jak i dzieci, a także w różnych schematach dawkowania.

Mechanizm działania i różnice w farmakokinetyce

Sulfasalazyna wykazuje działanie przeciwzapalne, immunosupresyjne i przeciwbakteryjne. W jelicie grubym ulega rozpadowi na dwa składniki: mesalazynę, która odpowiada za główne działanie przeciwzapalne, oraz sulfapirydynę, wykazującą działanie bakteriostatyczne¹². Po podaniu doustnym tylko część leku wchłania się w jelicie cienkim, a reszta przechodzi do jelita grubego, gdzie zachodzi rozpad. Sulfasalazyna wykazuje wysokie wiązanie z białkami osocza i ma umiarkowaną tendencję do kumulacji w organizmie¹³.

Mesalazyna to aktywny składnik sulfasalazyny, działa miejscowo w jelitach, hamując procesy zapalne. Mechanizm jej działania nie jest do końca poznany, ale wiadomo, że wpływa na hamowanie produkcji cytokin, prostaglandyn i wolnych rodników, a także zmniejsza migrację komórek zapalnych³⁴. Wchłanianie mesalazyny zależy od postaci leku – po podaniu doodbytniczym wchłania się w niewielkim stopniu, co pozwala na uzyskanie wysokiego stężenia leku miejscowo, przy ograniczonym działaniu ogólnoustrojowym¹⁴. Po podaniu doustnym biodostępność wynosi około 30%, a większość leku wydalana jest z kałem.

Azatiopryna działa na zupełnie innej zasadzie – jako prolek, w organizmie przekształca się w 6-merkaptopurynę, która hamuje syntezę DNA i RNA w komórkach odpornościowych, co prowadzi do zmniejszenia aktywności układu odpornościowego¹⁵¹⁶. Efekt terapeutyczny pojawia się dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach leczenia. Azatiopryna wchłania się dobrze po podaniu doustnym, a jej metabolizm zależy od wielu czynników, w tym od aktywności enzymów wątrobowych i genetycznych predyspozycji pacjenta. Wydalana jest głównie z moczem w postaci metabolitów¹⁷¹⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie trzy leki mają wspólne przeciwwskazania, takie jak nadwrażliwość na daną substancję lub składniki pomocnicze. W przypadku sulfasalazyny przeciwwskazaniem jest także nadwrażliwość na sulfonamidy i salicylany, ostra porfiria, niedrożność dróg moczowych lub jelit oraz wiek poniżej 2 lat¹⁹.

Mesalazyna nie powinna być stosowana u osób z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy oraz u pacjentów ze skazą krwotoczną²⁰²¹. Dodatkowo, wymagana jest ostrożność u osób z astmą oraz po niepożądanych reakcjach na sulfasalazynę.

Azatiopryna jest przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością na lek lub 6-merkaptopurynę, a także w przypadku znacznych zaburzeń czynności wątroby lub szpiku kostnego²²²³. W przypadku tego leku szczególnie istotne jest monitorowanie parametrów krwi, gdyż może powodować ciężkie zaburzenia hematologiczne. U pacjentów z niedoborem enzymu TPMT (metylotransferazy tiopurynowej) lub z mutacją genu NUDT15 ryzyko działań niepożądanych jest większe i konieczna jest modyfikacja dawki²⁴²⁵.

• Sulfasalazyna nie jest zalecana przy ciężkiej niewydolności nerek i wątroby, a także przy nieprawidłowej morfologii krwi, chyba że korzyści przewyższają ryzyko²⁶.
• Mesalazyna wymaga regularnej kontroli funkcji nerek i wątroby, zwłaszcza w początkowej fazie leczenia²⁷.
• Azatiopryna wymaga bardzo ścisłego monitorowania morfologii krwi i czynności wątroby przez cały okres stosowania²⁵.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Wszystkie trzy leki wymagają zachowania szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek i wątroby, jednak zakres i konsekwencje tych przeciwwskazań różnią się.

• Sulfasalazyna może być stosowana w ciąży tylko w przypadku bezwzględnej konieczności, ponieważ przenika przez łożysko i może wpływać na poziom kwasu foliowego u matki i płodu. U kobiet karmiących piersią zaleca się ostrożność, gdyż lek i jego metabolity przenikają do mleka²⁸²⁹.
• Mesalazyna może być stosowana w ciąży i podczas karmienia piersią, jeśli korzyści przewyższają potencjalne ryzyko. U noworodków matek przyjmujących mesalazynę mogą wystąpić sporadyczne przypadki niewydolności nerek lub zaburzeń hematologicznych³⁰³¹.
• Azatiopryna jest przeciwwskazana w okresie karmienia piersią, gdyż jej aktywne metabolity przenikają do mleka. W ciąży stosuje się ją tylko wtedy, gdy przewidywane korzyści przewyższają ryzyko, a u dzieci matek przyjmujących azatioprynę mogą wystąpić zaburzenia hematologiczne³²³³.
• W przypadku dzieci, sulfasalazyna jest przeciwwskazana poniżej 2 lat, mesalazyna nie jest zalecana u dzieci poniżej 6 lat (w zależności od postaci), a azatiopryna może być stosowana w chorobach zapalnych jelit u dzieci, z zachowaniem odpowiednich środków ostrożności¹⁹³⁴³⁵.
• W przypadku kierowców, żaden z tych leków nie ma istotnego wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów³⁶³⁷³⁸.

Podsumowanie – podobieństwa i różnice w zastosowaniu i bezpieczeństwie

Sulfasalazyna, mesalazyna i azatiopryna to leki, które mają istotne miejsce w leczeniu przewlekłych chorób zapalnych, zwłaszcza chorób jelit. Sulfasalazyna i mesalazyna działają głównie miejscowo w jelitach, hamując procesy zapalne, podczas gdy azatiopryna hamuje nadmierną aktywność układu odpornościowego w całym organizmie. Wybór leku zależy od indywidualnych wskazań, tolerancji, wieku pacjenta oraz obecności innych chorób. Każda z tych substancji ma określone przeciwwskazania i wymagania dotyczące monitorowania leczenia, dlatego ich stosowanie powinno być zawsze kontrolowane przez lekarza.

Stosowanie mesalazyny wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, a także u pacjentów z chorobami płuc, zwłaszcza z astmą. Należy regularnie kontrolować stan zdrowia podczas leczenia i reagować na niepokojące objawy, takie jak wysypka, bóle brzucha czy nagłe pogorszenie samopoczucia¹²³⁴.

Bezpieczeństwo u kobiet w ciąży i matek karmiących piersią

Dane dotyczące stosowania mesalazyny w ciąży są ograniczone, jednak nie wykazano jednoznacznie szkodliwego wpływu na przebieg ciąży czy rozwój płodu. W pojedynczych przypadkach, po długotrwałym stosowaniu wysokich dawek, odnotowano niewydolność nerek u noworodków⁵⁶⁷. Mesalazyna przenika przez łożysko, osiągając u płodu znacznie niższe stężenia niż u matki⁸. U kobiet karmiących piersią mesalazyna i jej metabolity mogą przechodzić do mleka matki. W rzadkich przypadkach u dziecka może wystąpić biegunka, dlatego w razie jej pojawienia się zaleca się przerwanie karmienia piersią⁹¹⁰. Mesalazynę w ciąży i podczas karmienia należy stosować tylko, gdy korzyści przewyższają ryzyko⁵⁶.

Wpływ na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn

Nie wykazano, aby mesalazyna miała wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Nie zgłaszano objawów, takich jak senność czy zawroty głowy, które mogłyby ograniczać sprawność psychomotoryczną pacjentów przyjmujących mesalazynę¹¹¹²¹³.

Interakcje z alkoholem

Brak jest danych o bezpośrednich interakcjach mesalazyny z alkoholem w dostępnych charakterystykach produktów leczniczych. Jednak zawsze należy zachować ostrożność, gdyż zarówno alkohol, jak i mesalazyna mogą obciążać wątrobę i nerki, a także zwiększać ryzyko działań niepożądanych w tych narządach¹².

Stosowanie u osób z niewydolnością nerek

Mesalazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek¹⁴¹⁵. U osób z łagodniejszymi zaburzeniami czynności nerek lek można stosować tylko pod ścisłą kontrolą lekarza i przy regularnych badaniach czynności nerek. W przypadku pogorszenia funkcji nerek podczas leczenia należy podejrzewać możliwość uszkodzenia nerek przez mesalazynę i rozważyć przerwanie terapii¹².

Stosowanie u osób z niewydolnością wątroby

Stosowanie mesalazyny u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby jest przeciwwskazane¹⁴¹⁵. W przypadku łagodniejszych zaburzeń lek można stosować wyłącznie z zachowaniem ostrożności i przy regularnej kontroli parametrów wątrobowych¹².

Stosowanie substancji czynnej u seniorów

U osób starszych nie ma konieczności rutynowego zmniejszania dawki mesalazyny, jednak należy pamiętać, że z wiekiem wzrasta ryzyko pogorszenia funkcji nerek i wątroby, co wymaga regularnej kontroli tych narządów podczas leczenia¹⁹²⁰. W przypadku preparatów zawierających wysoką dawkę mesalazyny, u osób w podeszłym wieku może występować większa ekspozycja na lek, dlatego kontrola parametrów jest szczególnie ważna²¹.

Inne grupy pacjentów wymagające szczególnej ostrożności

• Pacjenci z chorobami płuc, zwłaszcza astmą – mogą być bardziej narażeni na reakcje nadwrażliwości, dlatego wymagają ścisłej obserwacji podczas leczenia¹¹⁸.
• Osoby z chorobami krwi – bardzo rzadko mogą wystąpić poważne zaburzenia składu krwi, takie jak niedokrwistość czy małopłytkowość. Zaleca się regularne badania hematologiczne²⁵⁴.
• Pacjenci z kamicą układu moczowego – odnotowano przypadki powstawania kamieni moczowych składających się z mesalazyny. Podczas leczenia należy pić odpowiednią ilość płynów²⁶²⁷.
• Pacjenci z nadwrażliwością na sulfasalazynę – mogą wystąpić reakcje krzyżowe, dlatego rozpoczęcie leczenia wymaga ostrożności²⁶.
• Dzieci – doświadczenie ze stosowaniem mesalazyny u dzieci jest ograniczone i wymaga szczególnej kontroli oraz indywidualnego dostosowania dawki⁴²⁸.

Podsumowanie – mesalazyna: profil bezpieczeństwa w różnych grupach pacjentów

Mesalazyna (Mesalazinum) to substancja czynna należąca do leków przeciwzapalnych, stosowanych przede wszystkim w leczeniu chorób zapalnych jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz choroba Crohna¹². Działa głównie miejscowo, łagodząc stan zapalny w ścianie jelita³. Choć lek ten jest skuteczny w wielu przypadkach, istnieją sytuacje, w których jego stosowanie jest wykluczone (przeciwwskazania bezwzględne), a także przypadki, w których wymaga szczególnej ostrożności (przeciwwskazania względne lub sytuacje wymagające monitorowania stanu zdrowia pacjenta)⁴⁵.

Przeciwwskazania bezwzględne

Są to sytuacje, w których stosowanie mesalazyny jest całkowicie zakazane, niezależnie od postaci leku i drogi podania. Poniżej przedstawiamy listę przeciwwskazań wraz z wyjaśnieniem, dlaczego są one tak istotne dla bezpieczeństwa pacjenta:

• Nadwrażliwość na mesalazynę, salicylany lub jakąkolwiek substancję pomocniczą leku – podanie leku może wywołać ciężkie reakcje alergiczne, w tym groźne dla życia reakcje anafilaktyczne⁶⁷⁴⁵.
• Ciężkie zaburzenia czynności nerek – mesalazyna jest wydalana głównie przez nerki, a w przypadku ich niewydolności może dojść do nasilenia toksyczności i poważnych powikłań, takich jak uszkodzenie nerek⁶⁷⁵.
• Ciężkie zaburzenia czynności wątroby – zaburzenia funkcji wątroby mogą zwiększać ryzyko działań niepożądanych i upośledzać metabolizm leku⁶⁷⁵.
• Choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy (dotyczy niektórych postaci leku) – stosowanie mesalazyny może nasilić objawy lub wywołać powikłania, takie jak krwawienie z przewodu pokarmowego⁶⁸⁴.
• Skaza krwotoczna lub zaburzenia krzepnięcia – mesalazyna może zwiększać ryzyko krwawień u osób z zaburzeniami krzepnięcia krwi⁶⁴.

Przeciwwskazania względne

Istnieją sytuacje, w których stosowanie mesalazyny jest możliwe tylko po dokładnej ocenie korzyści i ryzyka przez lekarza. W takich przypadkach decyzja o terapii powinna być podjęta indywidualnie:

• Niewydolność nerek o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu – stosowanie leku wymaga ścisłego monitorowania pracy nerek, ponieważ istnieje ryzyko dalszego pogorszenia ich funkcji⁹.
• Przewlekłe choroby wątroby – konieczne są regularne badania czynności wątroby, by wcześnie wykryć ewentualne powikłania¹⁰¹¹.
• Przewlekłe choroby płuc, zwłaszcza astma – u tych pacjentów istnieje zwiększone ryzyko reakcji alergicznych i nietolerancji leku¹²⁹.
• Stosowanie innych leków mogących uszkadzać nerki – może dojść do nasilenia działania nefrotoksycznego, dlatego należy zachować ostrożność i częściej wykonywać badania kontrolne¹³¹⁰.

Sytuacje wymagające szczególnej ostrożności

W niektórych przypadkach mesalazyna nie jest przeciwwskazana, ale jej stosowanie wymaga specjalnego nadzoru i częstszych kontroli. Dotyczy to przede wszystkim:

• Pacjentów z chorobami płuc, szczególnie z astmą – mogą być bardziej narażeni na działania niepożądane, w tym reakcje alergiczne i zaostrzenie choroby¹⁴¹².
• Pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek – nawet w przypadku łagodnych zaburzeń funkcjonowania tych narządów zalecana jest regularna kontrola parametrów laboratoryjnych oraz monitorowanie objawów klinicznych¹⁰¹⁵.
• Osób, które w przeszłości źle tolerowały sulfasalazynę – istnieje ryzyko wystąpienia podobnych działań niepożądanych po mesalazynie, dlatego leczenie powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza¹⁶¹⁷.
• Pacjentów z chorobami krwi – mesalazyna może powodować poważne zaburzenia składu krwi, dlatego konieczne jest regularne wykonywanie morfologii i rozmazu krwi¹⁸¹⁹.
• Stosowanie mesalazyny razem z azatiopryną, 6-merkaptopuryną lub tioguaniną – zwiększa ryzyko powikłań hematologicznych, takich jak niedokrwistość czy leukopenia²⁰.
• Wystąpienie ostrych objawów nietolerancji – takich jak skurcze brzucha, ostry ból brzucha, gorączka, silny ból głowy czy wysypka – w takim przypadku należy natychmiast przerwać stosowanie leku¹⁶¹⁷.
• Reakcje alergiczne ze strony serca – bardzo rzadko mesalazyna może wywołać zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia; w razie pojawienia się objawów takich jak ból w klatce piersiowej czy duszność, należy natychmiast odstawić lek¹²²¹.
• Ciężkie skórne działania niepożądane – pojawienie się wysypki, zmian na błonach śluzowych lub innych objawów nadwrażliwości jest sygnałem do natychmiastowego przerwania leczenia²².

Tabela podsumowująca

Mesalazyna – bezpieczeństwo terapii i najważniejsze przeciwwskazania

Mesalazyna to skuteczny lek przeciwzapalny stosowany w chorobach zapalnych jelit, ale jej stosowanie wymaga znajomości przeciwwskazań i regularnej kontroli stanu zdrowia. Najważniejsze przeciwwskazania obejmują ciężkie zaburzenia nerek i wątroby, nadwrażliwość na lek oraz skłonność do krwawień. U pacjentów z chorobami przewlekłymi, szczególnie nerek, wątroby i płuc, a także przy równoczesnym stosowaniu innych leków, należy zachować szczególną ostrożność. Regularne badania laboratoryjne i obserwacja objawów niepożądanych są kluczowe dla bezpiecznego stosowania mesalazyny¹⁶¹⁰⁹.