Czym jest oparzenie?

Skóra to rodzaj płaszcza, który okrywa narządy wewnętrzne. Pełni ona szereg bardzo ważnych dla organizmu funkcji – m. in. zapobiega utracie płynów ustrojowych, odpowiada za utrzymanie prawidłowej temperatury ciała, a zawarta w niej melanina chroni w pewnym stopniu przed szkodliwym wpływem promieniowania UV.

Oparzenie jest uszkodzeniem skóry, a w zależności od jego stopnia, może obejmować także głębiej położone tkanki lub narządy. Spowodowane jest działaniem różnego rodzaju energii – cieplnej, elektrycznej, chemicznej lub promieniowaniem słonecznym lub jonizującym. Rodzaj czynnika parzącego ma wpływ na stopień uszkodzenia tkanek, który zależy również od siły i czasu trwania urazu. Determinuje on również sposób postępowania z poszkodowanym.

Jakie są rodzaje oparzeń?

Oparzenia to nie tylko wylanie na siebie gorącego płynu. Rzeczywiście najwięcej jest oparzeń termicznych, jednak warto wyróżnić też oparzenia elektryczne, chemiczne, czy słoneczne. Poznajmy je bliżej.

Oparzenia termiczne

Oparzenia termiczne to oparzenia, które powstają w wyniku działania wysokiej temperatury. Mogą one być spowodowane przez różne źródła ciepła, takie jak płomień, gorące płyny, para, prąd elektryczny lub promieniowanie. Oparzenia termiczne dzielą się na trzy stopnie:

• Oparzenie pierwszego stopnia: skóra jest czerwona, sucha i może być lekko opuchnięta.
• Oparzenie drugiego stopnia: skóra jest czerwona, opuchnięta i pęcherzykowa.
• Oparzenie trzeciego stopnia: skóra jest czarna, wypalona i martwa.

Oparzenia elektryczne

Są wynikiem bezpośredniego działania prądu nisko- lub wysokonapięciowego. Mogą być także spowodowane wyładowaniem atmosferycznym – mamy wtedy do czynienia z porażeniem piorunem.

Oparzenia chemiczne

Są następstwem działania na tkanki stężonych kwasów i zasad (ługów) lub soli niektórych metali ciężkich. Oparzenia mogą przebiegać bezboleśnie, np. w przypadku oparzeń fenolem, lub powodować bardzo silne bóle, np. w przypadku skażeń kwasem fluorowodorowym.

Oparzenia słoneczne

Spowodowane zbyt długą ekspozycją skóry na szkodliwe działanie promieniowania UVA i UVB.

Jak powinna wyglądać pierwsza pomoc przy oparzeniu termicznym?

Jeśli doznasz oparzenia termicznego, ważne jest, aby natychmiastowo schłodzić miejsce oparzenia bieżącą wodą (ważne, żeby nie była ona bardzo zimna!) przez ok 20 minut. Należy również usunąć z oparzonego miejsca wszelkie zanieczyszczenia lub ubranie. W lekkich oparzeniach należy zmyć chłodną wodą miejsce oparzone i nałożyć opatrunek z jałowej gazy. Pęcherzy z płynem surowiczym nie należy nacinać ani przebijać – stwarza to ryzyko infekcji. W przypadku oparzeń drugiego lub trzeciego stopnia należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub wezwać pogotowie ratunkowe. W wyniku oparzeń termicznych, należy unikać stosowania maści lub środków znieczulających, dopóki nie uzyskasz porady lekarskiej. 

Jak wygląda pierwsza pomoc przy oparzeniach chemicznych?

W przypadku oparzeń chemicznych, do których doszło w pomieszczeniu zamkniętym – należy je natychmiast opuścić wraz z osobą poszkodowaną. Pamiętaj o rękawiczkach! Jeśli doznasz oparzenia chemicznego, ważne jest, aby usunąć skażoną odzież, następnie przepłukać miejsce oparzenia dużą ilością letniej wody przez 30 min. Jeśli to możliwe poparzoną cześć ciała powinniśmy osłonić sterylnym opatrunkiem. Należy powiadomić pogotowie ratunkowe.

Ważne jest również, aby zidentyfikować substancję chemiczną, która spowodowała oparzenie, i przechowywać ją w bezpiecznym miejscu. Informacja ta jest niezbędna dla lekarzy, którzy będą leczyć oparzenie oraz dla służb ratowniczych.

Jak wygląda pierwsza pomoc przy oparzeniach elektrycznych?

Jeśli dojdzie do oparzenia prądem, należy natychmiast odłączyć źródło energii elektrycznej i wezwać pogotowie ratunkowe. W przypadku zatrzymania krążenia, należy jak najszybciej rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową oraz poszukać dostępnego defibrylatora AED.

Jak wygląda leczenie oparzeń w Polsce?

Leczenie ciężkich oparzeń odbywa się w szpitalu i rozpoczyna się od wyprowadzenia chorego ze wstrząsu. W tym celu przetacza się duże ilości płynów, podaje się tlen do oddychania oraz leki przeciwbólowe i wzmacniające czynność serca. Czasami zachodzi konieczność wprowadzenia rurki do dróg oddechowych, co zapewnia ich drożność i ułatwia oddychanie. Jednocześnie podaje się leki chroniące przed rozwojem zakażenia.

Zmiany martwicze wycina się najwcześniej, jak to możliwe i równocześnie zamyka ranę przeszczepem. Do pokrycia rany stosuje się najczęściej autoprzeszczepy – można je pobierać z niemal każdej, nieoparzonej powierzchni ciała. Miejsca po ich pobraniu regenerują się bez powstawania blizny. Znacznie rzadziej stosuje się sztuczną skórę.

Wielki postęp w leczeniu oparzeń, szczególnie III°, stanowi sztuczna skóra. Jej użycie ogranicza znacznie ryzyko powstawania przykurczów stawów, prowadzących do inwalidztwa, oraz szpecących blizn. Z pewnych względów zastosowanie tego materiału jest korzystniejsze niż własne przeszczepy skórne. Z każdym przeszczepem związane jest ryzyko jego odrzucenia, a także zakażenia.

W leczeniu oparzeń ważną rolę spełnia wczesna rehabilitacja. Poza rehabilitacją oddechową (m.in. głębokie oddychanie, odksztuszanie itp.), stosowana jest rehabilitacja ruchowa. Wczesne rozpoczęcie ćwiczeń gimnastycznych zapobiega przykurczom i szpecącym bliznom oraz przywraca w maksymalnym stopniu czynności oparzonej okolicy ciała. Jest to niezwykle istotne w leczeniu oparzeń, zwłaszcza rąk, okolic stawów i szyi. Nie należy również zapominać o rehabilitacji psychicznej. Długotrwałe leczenie ciężkich oparzeń, groźba kalectwa i oszpecenia, problemy powrotu do życia rodzinnego i zawodowego – mogą prowadzić do stanów depresyjnych u chorych. Odpowiednia opieka psychologa oraz wsparcie najbliższej rodziny mogą odegrać istotną rolę w powrocie oparzonego do zdrowia.

Gdzie szukać pomocy?

W Polsce istnieją organizacje dla pacjentów cierpiących z powodu oparzeń. Przykładem jednej z nich jest Fundacja Jagoda.

Fundacja Jagoda, istniejąca od 2009 roku, pomaga osobom poparzonym i cierpiącym na powikłania w wyniku choroby oparzeniowej. Refunduje leczenie i rehabilitację, w tym leki oraz ubrania uciskowe. O pomoc może się zwrócić każdy, kto uległ oparzeniu, pomagamy również tym, którzy po latach pragną zoperować swoje oparzeniowe blizny. Równocześnie prowadzi akcje propagujące szkolenia z pierwszej pomocy przy oparzeniach.

Autorki: mgr Katarzyna Zoń oraz Ewa Lewandowska (pracownik Fundacji Jagoda im. Jagody Pachota).

Różnicowanie i dojrzewanie limfocytów jest bardzo złożonym, wieloetapowym i precyzyjnie regulowanym procesem. Na każdym etapie może dojść do zaburzeń skutkujących namnażaniem się nieprawidłowych, nowotworowych komórek. Dzieje się to na skutek mutacji genów odpowiedzialnych bezpośrednio za proces dojrzewania limfocytów, ale także za tworzenie środowiska, w którym limfocyty dojrzewają, za eliminowanie błędów w procesie różnicowania, za usuwanie nieprawidłowych komórek. Mutacje te zwykle zachodzą spontanicznie, istnieją jednak stany i sytuacje sprzyjające tego typu zaburzeniom (lub utrudniające ich naprawę), które mogą „ułatwić” rozwój chłoniaka. 

Jakie są przyczyny powstawania chłoniaków?

Przyczyny powstawania chłoniaków wciąż nie są do końca przebadanym obszarem. Niemniej, możemy wyróżnić te najbardziej prawdopodobne:

• narażenie na promieniowanie jonizujące (jak w przypadku choroby popromiennej, w przypadku wybuchu bomby atomowej czy skażenia radioaktywnego, ale także w przypadku przebytej radioterapii);
• narażenie na substancje toksyczne, zwłaszcza przewlekłe – w pracy lub w związku z hobby: środki chemiczne owado- i grzybobójcze (pestycydy, herbicydy), rozpuszczalniki chemiczne, farby, lakiery itp.;
• przebyta chemioterapia – toksyczne leczenie ma działanie mutagenne i może być przyczyną wtórnych nowotworów, także chłoniaków;
• zaburzenia układu odpornościowego (wrodzone i nabyte w ciągu życia, także wywołane leczeniem) – w nieprawidłowo funkcjonującym układzie immunologicznym proces kontroli dojrzewania limfocytów jest zaburzony. Ponadto łatwiej o tolerancję dla nieprawidłowych komórek i brak naturalnych mechanizmów ich eliminacji. Z takim stanem mamy do czynienia:
  • u biorców przeszczepów szpiku – zwłaszcza allogenicznych, tzn. przeszczepów od dawców;
  • u chorych na niedobory odporności;
  • u zakażonych wirusem HIV;
  • u osób z chorobami o podłożu autoimmunologicznym, w których układ immunologiczny błędnie rozpoznaje własne tkanki jako obce i dąży do ich zniszczenia – przewlekła aktywacja limfocytów sprzyja dodatkowo niestabilności genetycznej i mutacjom. Przykłady: zespół Sjögrena, choroba Hashimoto, celiakia, reumatoidalne zapalenia stawów, toczeń rumieniowaty układowy;
  • u osób leczonych immunosupresyjnie – tj. przyjmujących leki hamujące układ odpornościowy (np. po przeszczepach narządów, w chorobach autoimmunologicznych);
• niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne (pewne wirusy namnażają się ściśle w limfocytach, zaburzając ich funkcje – np. EBV (wirus mononukleozy zakaźnej), HTLV1, HHV-8, inne patogeny powodują przewlekłą stymulację układu immunologicznego sprzyjając mutacjom w zaangażowanych komórkach (HCV, Helicobacter pylori, Borrelia burgdorferi, Chlamydia psittaci, Campylobacter jejuni, Plasmodium falciparum);
• karcinogeny zawarte w dymie tytoniowym, związki azotowe w diecie;
• opisano chłoniaki związane z wszczepieniem implantów piersi – lokalizujące się w tkankach otaczających implant;
• czynniki dziedziczne – chłoniaki nie są chorobami dziedziczonymi z rodziców na dzieci, natomiast posiadanie w rodzinie osoby chorej na chłoniaka umiarkowanie zwiększa ryzyko zachorowania w porównaniu do populacji ogólnej.

Warto podkreślić, że choć podane przykłady opisują sytuacje sprzyjające rozwojowi chłoniaków, często zdarza się, że diagnozując pacjenta nie udaje się wskazać żadnej z nich jako możliwej przyczyny choroby. I odwrotnie – wiele osób z potwierdzonym narażeniem na wymienione czynniki szkodliwe i/lub chorych na w/w choroby nigdy nie zachoruje na chłoniaka. Liczymy, że dalszy postęp medycyny przybliży nas do lepszego poznania tego zagadnienia.

Jak zapobiegać chłoniakom?

Co więc możemy zrobić, żeby ustrzec się chorobie?  Bardzo ważnym aspektem zdrowego trybu życia, który warto praktykować regularnie, jest obserwowanie swojego ciała i stanu zdrowia – samoobserwacja. Składają się na nią takie czynności jak:

• regularne obserwowanie swojego stanu zdrowia – Czy coś nie odbiega od normy? Czy nie pojawiły się jakieś niepokojące objawy lub objawy, które trwają dłużej niż zwykle?
• wykonywanie badań kontrolnych raz w roku – takim podstawowym badaniem, które powinniśmy wykonywać raz w roku, jest pełne badanie krwi;
• zapisywanie informacji o rodzaju i czasie trwania objawów – można notować w notesie lub telefonie – takie notatki mogą być potem pomocne w rozmowie z lekarzem. Kiedy my już nie pamiętamy kolejności zdarzeń, nasze notatki pamiętają to za nas;
• konsultacja niepokojących objawów z lekarzem – jeśli coś nie daje nam spokoju, lepiej skonsultować to z lekarzem.

Dlaczego tak ważna jest samoobserwacja?

Samoobserwacja może pomóc w wykryciu różnych schorzeń, w tym chorób hematoonkologicznych. Zwracając uwagę na odstępstwa od normy w naszym stanie zdrowia, możemy wcześniej zauważyć niepokojące objawy chorób. Samoobserwacja powinna obejmować cały organizm: węzły chłonne, ciśnienie, temperaturę ciała, apetyt, skórę, drogi oddechowe, potliwość, masę ciała, ból, towarzyszące emocje itd. Naszą uwagę powinny zwracać stany inne niż zazwyczaj. Stałym przedmiotem samoobserwacji powinno być również badanie morfologiczne krwi wykonywane kontrolnie raz w roku.

Ważny jest również czas trwania zaobserwowanych objawów. Warto zapisać datę i okoliczności  wystąpienia objawu, a następnie obserwować, jak długo potrwa. Może to nam pomóc w późniejszej rozmowie z lekarzem. Każdy objaw, który jest odstępstwem od naszego codziennego stanu zdrowia i trwa dłużej niż 2-3 tygodnie powinniśmy skonsultować z lekarzem rodzinnym.

Samoobserwacja naszego stanu zdrowia powinna trwać również po zdiagnozowaniu choroby. Zapisywanie informacji o pojawiających się objawach może pomóc lekarzowi prowadzącemu w zaplanowaniu dalszego procesu leczenia. 

Niezależnie od tego kim jesteś, ile masz lat i jakiej jesteś płci, możesz zachorować na chłoniaka lub białaczkę. Wczesne rozpoznanie choroby znacząco poprawia rokowania i daje możliwość całkowitego wyleczenia choroby. Dlatego Twoja czujność na siebie – na Twoje ciało i samopoczucie – mają ogromne znaczenie. To właśnie Ty jesteś osobą, która jako pierwsza ma możliwość zauważenia, że w organizmie dzieje się coś niepokojącego.

Gdzie szukać pomocy?

Istnieje wiele organizacji pacjenckich, zajmujących się tematyką chłoniaków. Jedną z nich jest Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”.

Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg” to Organizacja Pożytku Publicznego, która skupia osoby pragnące pomagać pacjentom z rozpoznanymi chorobami układu limfatycznego – zarówno tym zdiagnozowanym, jak i tym, którzy ukończyli leczenie. Od 15 lat działają na rzecz pacjentów i ich bliskich. Organizują zbiórki krwi. Stale poszerzają wiedzę na temat nowości w świecie hematologii nie tylko w Polsce, ale też na świecie. 

Autor: Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”

Jakie są rodzaje chłoniaków?

Chłoniaki nie są jednolitą grupą. Wyróżnia się ich kilka rodzajów, a przede wszystkim:

• Chłoniak Hodgkina;
• Chłoniak grudkowy;
• Chłoniak strefy brzeżnej;
• Chłoniak z komórek płaszcza (czyli strefy zewnętrznej grudki chłonnej);
• Chłoniak rozlany z dużych komórek B;
• Chłoniak Burkitta;
• Chłoniaki z obwodowych limfocytów T.

Jakie są objawy chłoniaków?

Objawy chłoniaków bywają niespecyficzne. Najczęstszym objawem chłoniaków są powiększone, niebolesne węzły chłonne wyczuwalne na szyi, pod pachami, w pachwinach lub w innych okolicach ciała. Ich średnica przekracza 1 cm, nie reagują na leczenie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne przez okres nie dłuższy niż 2-3 tygodnie. Co charakterystyczne, powiększeniu węzłów chłonnych nie towarzyszą objawy stanu zapalnego takie jak ból, tkliwość czy zaczerwienienie. Należy jednak mieć na uwadze, że w znakomitej większości przypadków powiększenie ww. chłonnych oznacza fizjologiczną reakcję układu odpornościowego na lokalny proces zapalny lub infekcję. Inne objawy chłoniaków to m.in.:

• stany podgorączkowe lub gorączka, pojawiające się w różnych porach dnia;
• osłabienie;
• zlewne poty nocne;
• chudnięcie;
• swędzenie skóry;
• bóle kości;
• kaszel i infekcje górnych dróg oddechowych oraz płuc;
• duszność, nietolerancja wysiłku;
• powiększenie wątroby i śledziony;
• zaburzenia czynnościowe ze strony układu pokarmowego.

W 30-50% przypadków choroba może rozpoczynać się w umiejscowieniach pozawęzłowych, takich jak żołądek, migdałek, szpik kostny, jelito, jądro, jajnik, mózgowie, skóra. Chłoniak może również objawiać się podwyższeniem liczby białych krwinek we krwi i jest to tzw białaczkowa postać niektórych chłoniaków o niskim stopniu złośliwości. Często chorzy nie mają żadnych objawów ogólnych i czują się zupełnie dobrze.

Jak diagnozuje się chłoniaki?

Diagnostyka chłoniaków nie jest łatwa, ponieważ objawy chłoniaków są niespecyficzne i przypominają przeziębienie. Zazwyczaj pacjent zgłasza się do lekarza z powodu powiększonych węzłów chłonnych oraz powiększenia wątroby lub śledziony widocznym w badaniu USG. Często towarzyszą temu inne, wymienione wyżej objawy, a w badaniu morfologii krwi obwodowej można stwierdzić niedokrwistość czy małopłytkowość. Jednakże w wielu przypadkach morfologia krwi może być prawidłowa, co utrudnia diagnostykę.

Same objawy nie wystarczą do postawienia rozpoznania. W każdym przypadku rozstrzygające jest badanie histopatologiczne. W tym celu koniecznie trzeba pobrać cały węzeł chłonny lub fragment zajętego narządu, który następnie jest oceniany w zakładach patomorfologii. Jako metoda uzupełniająca zastosowanie ma również trepanobiopsja szpiku kostnego – czyli pobierania fragmentu kości razem ze szpikiem kostnym do badania histopatologicznego. W celu oceny stadium zaawansowania chłoniaka oraz uwidocznienia  wszystkich zmian węzłowych i pozawęzłowych stosuje się techniki obrazowe – przeglądową tomografię komputerową całego ciała z kontrastem oraz badanie PET/CT (tomografia pozytonowa) z wykorzystaniem radiofarmaceutyku – glukozy powiązanej z izotopem fluoru.

Jak leczyć chłoniaki?

Leczenie chłoniaków zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj chłoniaka, jego stadium, a także wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W planowaniu leczenia pacjenta z chłoniakiem uczestniczy interdyscyplinarny zespół specjalistów różnych dziedzin: lekarzy – m.in. hematolog lub onkolog, radiolog, patolog, radioterapeuta, oraz dodatkowo również pielęgniarka, dietetyk, fizjoterapeuta oraz psycholog. W procesie leczenia chłoniaków, w zależności od rodzaju i zaawansowania choroby, stosowane są: chemioterapia, sterydoterapia, radioterapia, przeszczep komórek macierzystych, terapie biologiczne oraz w ostatnim czasie również terapia CAR-T (terapia wykorzystująca zmodyfikowane genetycznie limfocyty T). Zabiegi operacyjne stosuje się bardzo rzadko, zazwyczaj tylko wtedy, gdy guz jest łatwo dostępny. W trakcie leczenia stosuje się jedną lub kilka metod terapeutycznych jednocześnie.

Rodzaje leczenia:

• Chemioterapia – leki antynowotworowe podawane dożylnie lub doustnie, które atakują komórki nowotworowe w całym organizmie. Chemioterapia jest często stosowana jako główna metoda leczenia, zwłaszcza w chłoniakach agresywnych.
• Immunoterapia: wykorzystuje naturalne mechanizmy obronne organizmu w walce z nowotworami. Przykłady immunoterapii stosowanych w leczeniu chłoniaków to m.in. przeciwciała monoklonalne, ale także leki immunomodulujące, inhibitory punktu kontrolnego i terapie komórkowe, w tym stosowanie genetycznie zmodyfikowanych limfocytów T (CAR-T).
• Przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych – metoda może być rozważane w przypadku niektórych rodzajów chłoniaków, jest poprzedzona wysokodawkowaną chemioterapią. Dawcą komórek macierzystych może być pacjent (przeszczep autologiczny) lub dawca dopasowany pod względem zgodności tkankowej HLA (przeszczep allogeniczny).
• Leki ukierunkowane molekularnie (celowane, spersonalizowane) – wykorzystuje leki skierowane bezpośrednio przeciwko specyficznym cechom komórek nowotworowych, szczególnie gdy znane są zaburzenia genetyczne odpowiadające za nadmierną proliferację lub akumulację komórek nowotworowych.
• Radioterapia – wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych. Stosuje się ją w przypadku chłoniaków ograniczonych do jednego obszaru lub w celu złagodzenia objawów.

Warto pamiętać, że niektóre typy chłoniaków rozwijają się powoli, dlatego lekarz może zaproponować odroczenie leczenia do chwili, gdy choroba zacznie wywoływać odczuwalne objawy widoczne również w wynikach badań. W każdym przypadku warto omówić wszystkie wątpliwości dotyczące leczenia z lekarzem, który powinien wziąć pod uwagę zdanie Pacjenta.

Gdzie szukać pomocy?

Istnieje wiele organizacji pacjenckich, zajmujących się tematyką chłoniaków. Jedną z nich jest Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”.

Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg” to Organizacja Pożytku Publicznego, która skupia osoby pragnące pomagać pacjentom z rozpoznanymi chorobami układu limfatycznego – zarówno tym zdiagnozowanym, jak i tym, którzy ukończyli leczenie. Od 15 lat działają na rzecz pacjentów i ich bliskich. Organizują zbiórki krwi. Stale poszerzają wiedzę na temat nowości w świecie hematologii nie tylko w Polsce, ale też na świecie. 

Autor: Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”

Badanie MRI (ang. Magnetic Resonance Imaging) to technika diagnostyki obrazowej wykorzystywana na bardzo szeroką skalę. Rezonans magnetyczny jest bezpieczny dla organizmu, ponieważ przeprowadzenie badania nie wiąże się z ekspozycją pacjenta na promieniowanie jonizujące. Obrazowanie polega na zastosowaniu pola magnetycznego, które nie wpływa niekorzystnie na ciało człowieka. Co więcej, MRI może być wykonywane w II i III trymestrze ciąży, a także podczas menstruacji.

Choć lista przeciwwskazań do rezonansu magnetycznego jest krótka, istnieją pacjenci, którzy nie powinni poddawać się badaniu. Mowa o osobach posiadających w swoim ciele np. odłamki metali, stymulatory, a także różnego typu zaciski naczyniowe. Podczas badania może dojść do przemieszczenia wymienionych elementów pod wpływem pola magnetycznego, a tego lepiej uniknąć.

Badanie MRI trwa zwykle kilkadziesiąt minut (20-60 minut). W tym czasie pacjent przebywa w wąskiej komorze, co wiąże się niekiedy z odczuwaniem dyskomfortu psychicznego. Jest to z pewnością cenna informacja dla osób zmagających się z lękiem przed ciasnymi pomieszczeniami (klaustrofobią).

Przeprowadzenie rezonansu magnetycznego najczęściej nie wymaga specjalnego przygotowania, chyba że badany obszar obejmuje przewód pokarmowy lub drogi żółciowe. Wówczas zaleca się, aby pacjent nie spożywał pokarmów na co najmniej 2 godziny przed planowanym badaniem. W przypadku obrazowania okolicy miednicy należy umiarkowanie wypełnić pęcherz moczowy, co pozwoli bardziej uwidocznić narządy wewnętrzne.

Rezonans magnetyczny z kontrastem

W niektórych sytuacjach MRI wykonuje się z wykorzystaniem środka kontrastującego na bazie gadolinu (np. Gadovist 1,0, MultiHance, Magnevist). Preparat zwykle podaje się dożylnie i w przeciwieństwie do kontrastów wykorzystywanych w tomografii komputerowej oraz radiografii, nie obciąża organizmu (wcześniej należy jednak oznaczyć stężenie kreatyniny!). Co ważne, nie stosuje się środków cieniujących u kobiet w ciąży (chyba że lekarz zaleci inaczej), ponieważ mogą one przenikać przez barierę krew-łożysko. Przeciwwskazaniem do zastosowania kontrastu jest również nadwrażliwość na wymienione preparaty.

Istnieją sytuacje, w których środki cieniujące podaje się doustnie (w formie płynów). Dotyczy to rezonansu magnetycznego przewodu pokarmowego lub przełyku. Po wykonaniu MRI z kontrastem pacjent podlega kilkudziesięciominutowej obserwacji, gdyż może istnieć ryzyko rozwoju reakcji niepożądanych [1]. Środek kontrastowy usuwa się wraz z moczem – aby przyspieszyć jego wypłukiwane z organizmu, spożywajmy duże ilości płynów.

Badanie TK — tomografia komputerowa

W przeciwieństwie do rezonansu magnetycznego (bez kontrastu), wykonanie tomografii komputerowej wymaga posiadania skierowania (czytaj także: E-skierowanie – co to jest i jak korzystać?). Powodem jest ekspozycja pacjenta na promieniowanie jonizujące, które może wywoływać mutacje komórkowe. Dawka promieniowania jest uzależniona od badanego obszaru, jednak zwykle jest znacznie wyższa niż w czasie radiografii (RTG). Zważając na ten fakt CT (ang. Computer Tomography) nie może być wykonywane u kobiet w ciąży, pacjentów cierpiących na nadczynność tarczycy, choroby nerek, a także w przypadku nadwrażliwości na jodowe środki kontrastowe (np. Omnipaque).

Większość badań tomograficznych nie wymaga specjalnego przygotowania. Szczególnie wtedy, gdy przeprowadzamy je w obrębie kręgosłupa, głowy oraz płuc. Jednak jeśli zachodzi potrzeba wprowadzenia kontrastu (konieczne oznaczenie poziomu kreatyniny!), należy powstrzymać się od spożywania pokarmów na ok. 4-6 godzin przed planowaną diagnostyką. Po przeprowadzeniu TK z kontrastem należy spożywać duże ilości płynów, aby jak najszybciej wypłukać środek cieniujący z organizmu [2].

Zarówno tomografia komputerowa, jak i rezonans magnetyczny oferują szerokie możliwości. Jedną z nich jest stworzenie modelu 3D jelita grubego na podstawie tzw. wirtualnej kolonoskopii, podczas której diagnozuje się m.in. zmiany nowotworowe oraz polipy. Aby wynik badania był miarodajny, należy wcześniej odpowiednio oczyścić jelito grube – analogicznie jak w przypadku standardowej kolonoskopii [3], o której pisałam w części I artykułu (czytaj także: Jak przygotować się do badania? Kolonoskopia, gastroskopia i USG).

Badanie RTG, czyli rentgenogram

Badanie RTG, podobnie jak TK, jest związane z ekspozycją na promieniowanie jonizujące (wymagane jest skierowanie od lekarza). Z tego powodu im rzadziej je wykonujemy, tym lepiej, aczkolwiek nie można ustalić zalecanej częstotliwości tego typu diagnostyki.

Przygotowanie do badania rentgenograficznego różni się w zależności od badanej części ciała. Jeśli jest to górny odcinek przewodu pokarmowego, pacjent powinien być na czczo. W przypadku diagnostyki obszaru jamy brzusznej (np. urografia, RTG kręgosłupa lędźwiowego) konieczne jest wcześniejsze oczyszczenie jelit z zalegającej treści pokarmowej.

Rentgenogram przeprowadza się bez użycia środka cieniującego lub z dożylnym podaniem odpowiedniego preparatu (np. Gastrografin). W drugim przypadku pacjent zostaje standardowo poddany ok. 30-minutowej obserwacji po wykonaniu badania [4].

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i przynależność do grupy leków

Jobenguan (123I), jobenguan (131I) oraz joflupan (123I) to substancje czynne należące do grupy radiofarmaceutyków, wykorzystywanych głównie w diagnostyce obrazowej i leczeniu wybranych chorób. Wszystkie te preparaty podawane są w postaci roztworu do wstrzykiwań i wykazują działanie na poziomie komórek układu nerwowego lub neuroendokrynnego¹²³. Ich wspólną cechą jest obecność radioaktywnego izotopu jodu, jednak różnią się one typem izotopu oraz zakresem zastosowania klinicznego. Zarówno jobenguan (123I), jak i jobenguan (131I) to pochodne metajodobenzyloguanidyny, natomiast joflupan (123I) jest analogiem kokainy, zaprojektowanym do obrazowania ośrodkowego układu nerwowego⁴.

Wskazania do stosowania – kiedy i u kogo wykorzystywane są te substancje?

Jobenguan (123I) jest przeznaczony wyłącznie do diagnostyki, zwłaszcza do scyntygraficznego wykrywania guzów wywodzących się z grzebienia nerwowego, takich jak guzy chromochłonne, przyzwojaki, nerwiaki zwojowe oraz do oceny stopnia zaawansowania i kontroli leczenia nerwiaków zarodkowych. Może być również wykorzystywany do badania unerwienia współczulnego mięśnia sercowego oraz czynności rdzenia nadnerczy⁵. Jobenguan (131I) stosowany jest zarówno w diagnostyce, jak i w leczeniu nowotworów neuroendokrynnych gromadzących tę substancję, takich jak guz chromochłonny, nerwiak zarodkowy, rakowiak czy rak rdzeniasty tarczycy⁶⁷. Joflupan (123I) natomiast wykorzystywany jest wyłącznie do diagnostyki zaburzeń neurologicznych, zwłaszcza do różnicowania zespołów parkinsonowskich poprzez ocenę liczby funkcjonalnych zakończeń dopaminergicznych w prążkowiu mózgu⁸.

• Jobenguan (123I) i jobenguan (131I) mają podobne wskazania w zakresie wykrywania i monitorowania guzów neuroendokrynnych.
• Jobenguan (131I) dodatkowo wykorzystywany jest w leczeniu tych nowotworów.
• Joflupan (123I) nie jest stosowany w diagnostyce ani leczeniu guzów, a jego główne zastosowanie to diagnostyka neurologiczna.

Warto zaznaczyć, że jobenguan (123I) i (131I) mogą być stosowane u dzieci i dorosłych, natomiast joflupan (123I) nie jest zalecany u dzieci z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie wiekowej⁹¹⁰¹¹.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne – podobieństwa i różnice

Jobenguan (123I) i jobenguan (131I) działają bardzo podobnie – obie substancje są aktywnie wychwytywane przez komórki wywodzące się z grzebienia nerwowego, w tym przez komórki nowotworowe. Ich wychwyt przez komórki umożliwia obrazowanie scyntygraficzne (jobenguan 123I, 131I w diagnostyce) lub leczenie (jobenguan 131I w wyższych dawkach)¹²¹³. Oba preparaty są wydalane głównie przez nerki w postaci niezmienionej, a także w postaci metabolitów¹⁴¹⁵. Różnią się one jednak zastosowanym izotopem jodu – (123I) jest wykorzystywany głównie w diagnostyce, natomiast (131I) w leczeniu, ale także w diagnostyce, jeśli zachodzi taka potrzeba.

Joflupan (123I) jest analogiem kokainy i działa poprzez wiązanie się z transporterem dopaminy w mózgu, co pozwala na ocenę integralności układu dopaminergicznego w prążkowiu⁴. Po podaniu dożylnym joflupan (123I) jest szybko wychwytywany przez mózg, a następnie wydalany głównie z moczem¹⁶.

• Jobenguan (123I) i (131I) gromadzą się w tkankach nowotworowych wywodzących się z grzebienia nerwowego oraz w sercu.
• Joflupan (123I) selektywnie gromadzi się w strukturach mózgu odpowiedzialnych za ruch.
• Wydalanie wszystkich trzech substancji odbywa się głównie przez nerki.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni te substancje?

Wszystkie omawiane substancje są przeciwwskazane u osób z nadwrażliwością na którykolwiek ze składników preparatu¹⁷¹⁸¹⁹. Zarówno jobenguan (131I), jak i joflupan (123I) nie powinny być stosowane u kobiet w ciąży, a podanie jobenguanu (123I) w ciąży wymaga szczególnej ostrożności i jest dopuszczalne wyłącznie w sytuacjach bezwzględnej konieczności²⁰²¹²².

Jobenguan (131I) jest przeciwwskazany u wcześniaków i noworodków, ponieważ zawiera alkohol benzylowy, który może być dla nich toksyczny¹⁸. W przypadku pacjentów z niewydolnością nerek, szczególnie wymagających dializoterapii, stosowanie jobenguanu (131I) jest przeciwwskazane, a u osób z zaburzeniami czynności szpiku kostnego należy zachować szczególną ostrożność¹⁸. Joflupan (123I) nie powinien być stosowany u dzieci i młodzieży z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa w tej grupie wiekowej¹¹.

• Wszystkie preparaty przeciwwskazane są w przypadku ciąży (joflupan i jobenguan 131I bezwzględnie, jobenguan 123I – tylko w przypadkach konieczności).
• Jobenguan (131I) nie jest wskazany u noworodków i wcześniaków.
• Joflupan (123I) nie jest zalecany u dzieci i młodzieży.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

U dzieci jobenguan (123I) oraz jobenguan (131I) są stosowane, ale wymagają precyzyjnego dostosowania dawki do masy ciała oraz szczególnej ostrożności ze względu na większą wrażliwość na promieniowanie jonizujące. U dzieci leczonych jobenguanem (131I) istnieje ryzyko trwałej niedoczynności tarczycy, spowolnienia wzrostu i zaburzeń hormonalnych, dlatego zaleca się kontrolę stanu hormonalnego podczas leczenia i po nim²³. Joflupan (123I) nie jest zalecany u dzieci i młodzieży¹¹.

Kobiety w ciąży nie powinny otrzymywać żadnego z omawianych radiofarmaceutyków, z wyjątkiem sytuacji, gdy przewidywane korzyści znacznie przewyższają potencjalne ryzyko (dotyczy to wyłącznie jobenguanu 123I i tylko w wyjątkowych przypadkach)²⁰. Karmienie piersią należy przerwać przed podaniem każdej z tych substancji, a decyzja o powrocie do karmienia powinna być dokładnie przemyślana i uzależniona od rodzaju radiofarmaceutyku oraz czasu jego eliminacji z organizmu²⁴²¹²⁵.

Nie odnotowano wpływu żadnej z tych substancji na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn, jednak ze względu na indywidualne reakcje pacjenta oraz potencjalne działania niepożądane, zawsze należy zachować ostrożność²⁶²⁷²⁸.

Podsumowanie – kluczowe różnice i podobieństwa w zastosowaniu i bezpieczeństwie

Jobenguan (123I) a inne radiofarmaceutyki – przemyślany wybór w diagnostyce i leczeniu

Porównując jobenguan (123I) z jobenguanem (131I) oraz joflupanem (123I), warto podkreślić, że choć substancje te należą do podobnej grupy leków, ich zastosowania są zróżnicowane – od diagnostyki i monitorowania nowotworów neuroendokrynnych (jobenguan 123I i 131I), przez leczenie tych nowotworów (jobenguan 131I), po ocenę zaburzeń neurologicznych (joflupan 123I). Wybór konkretnego preparatu zależy od wskazań klinicznych, wieku pacjenta oraz przeciwwskazań, takich jak ciąża czy niewydolność nerek. Wszystkie te substancje wymagają ścisłego przestrzegania procedur bezpieczeństwa i indywidualnej oceny korzyści oraz ryzyka.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i przynależność do grupy leków

Fluorocholina (18F), piflufolastat (18F) oraz fluor (18F) to substancje czynne stosowane wyłącznie w celach diagnostycznych, wykorzystywane w badaniach z zastosowaniem pozytonowej tomografii emisyjnej (PET)¹²³. Wszystkie te substancje należą do grupy radiofarmaceutyków, czyli leków zawierających radioaktywny izotop fluoru (18F), co pozwala na uzyskanie bardzo dokładnych obrazów różnych narządów i tkanek⁴⁵⁶. Ich wspólną cechą jest to, że nie wykazują działania leczniczego, a jedynie umożliwiają wykrywanie zmian nowotworowych lub innych nieprawidłowości w organizmie⁷⁸⁹.

• Fluorocholina (18F) jest analogiem choliny, stosowanym głównie do obrazowania nowotworów, zwłaszcza raka gruczołu krokowego oraz wątroby¹¹⁰.
• Piflufolastat (18F) to radioznacznik wykrywający obecność PSMA (antygenu swoistego dla stercza), przez co jest ukierunkowany na diagnostykę raka prostaty².
• Fluor (18F) w postaci innych związków, np. florbetapiru czy flucyklowiny, znajduje zastosowanie w obrazowaniu innych nowotworów lub w diagnostyce chorób neurodegeneracyjnych³¹¹.

Wskazania do stosowania – kiedy wybiera się daną substancję czynną?

Wszystkie wymienione substancje są stosowane wyłącznie w diagnostyce i nie służą leczeniu chorób. Różnią się jednak wskazaniami i precyzją obrazowania:

• Fluorocholina (18F): stosowana jest głównie do wykrywania i oceny stopnia zaawansowania raka gruczołu krokowego, w tym przerzutów do kości, a także do lokalizacji zmian w raku wątrobowokomórkowym i niektórych innych nowotworach, zwłaszcza gdy inne badania PET (np. z FDG) nie są rozstrzygające¹¹²¹⁰.
• Piflufolastat (18F): jego zastosowanie jest bardziej wyspecjalizowane – wykrywa obecność PSMA, dzięki czemu jest szczególnie skuteczny w wykrywaniu raka prostaty, zarówno wstępnej ocenie zaawansowania, jak i w przypadku podejrzenia wznowy choroby po leczeniu²¹³.
• Fluor (18F) w innych związkach: florbetapir (18F) i florbetaben (18F) są stosowane do obrazowania złogów beta-amyloidu w mózgu, co pomaga w diagnostyce choroby Alzheimera³¹⁴. Flucyklowina (18F) natomiast jest wykorzystywana do wykrywania miejsc wznowy raka gruczołu krokowego u mężczyzn po leczeniu¹¹.

W przypadku wszystkich tych substancji, nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży, ze względu na brak odpowiednich badań bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie wiekowej¹⁵¹⁶¹⁷.

Mechanizm działania i różnice farmakokinetyczne

Wszystkie porównywane substancje działają jako znaczniki radioaktywne, które po podaniu dożylnym są wychwytywane przez określone tkanki lub komórki, a następnie ich rozmieszczenie jest obrazowane w badaniu PET¹⁸¹⁹²⁰.

• Fluorocholina (18F): jest analogiem choliny – po wniknięciu do komórek nowotworowych, które mają zwiększoną aktywność kinazy cholinowej, ulega fosforylacji i zostaje wbudowana w błony komórkowe, co powoduje jej gromadzenie się w miejscach rozwoju nowotworu¹⁸²¹.
• Piflufolastat (18F): wiąże się z PSMA – białkiem silnie obecnym w komórkach raka prostaty. Dzięki temu pozwala na bardzo precyzyjne obrazowanie nawet niewielkich zmian w tym typie nowotworu⁸.
• Fluor (18F) w innych związkach: florbetapir i florbetaben łączą się ze złogami amyloidu w mózgu, a flucyklowina naśladuje aminokwasy, które są transportowane do komórek nowotworowych prostaty przez specjalne przenośniki, co pozwala na wykrycie wznowy nowotworu⁹²².

Różnice dotyczą również farmakokinetyki, czyli tempa wchłaniania, rozmieszczenia i eliminacji z organizmu:

• Fluorocholina (18F) bardzo szybko rozprzestrzenia się w organizmie, a jej główny wychwyt występuje w nerkach, wątrobie i śledzionie; znacznik szybko znika z krwi²³²¹.
• Piflufolastat (18F) akumuluje się głównie w narządach z dużą zawartością PSMA, a eliminacja następuje głównie przez nerki – około 50% dawki jest wydalane z moczem w ciągu 8 godzin¹⁹.
• Flucyklowina (18F) rozkłada się powoli, jest wydalana głównie przez nerki, a jej obecność w tkankach utrzymuje się dłużej niż w przypadku fluorocholiny²⁴.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – różnice i podobieństwa

Wszystkie te substancje mają podobne przeciwwskazania, jednak istnieją pewne różnice:

• Wspólnym przeciwwskazaniem dla fluorocholiny (18F), piflufolastatu (18F) oraz większości radiofarmaceutyków jest nadwrażliwość na substancję czynną lub którąkolwiek z substancji pomocniczych²⁵²⁶²⁷.
• Fluorocholina (18F) jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży – ze względu na ekspozycję płodu na promieniowanie jonizujące²⁵²⁸²⁹. Podobne zalecenia dotyczą piflufolastatu (18F), choć zastrzega się, że nie jest on przewidziany do stosowania u kobiet³⁰.
• W przypadku fluorocholiny (18F) oraz piflufolastatu (18F) szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, ponieważ może to prowadzić do zwiększonej ekspozycji na promieniowanie³¹³².
• Fluorocholina (18F) i piflufolastat (18F) nie są zalecane do stosowania u dzieci i młodzieży¹⁵¹⁶.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Wszystkie porównywane substancje radiofarmaceutyczne mają ograniczenia w stosowaniu u dzieci, kobiet w ciąży oraz karmiących piersią, a także u osób z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby:

• Dzieci i młodzież: Brak danych dotyczących bezpieczeństwa – nie zaleca się stosowania¹⁵¹⁶¹⁷.
• Kobiety w ciąży: Fluorocholina (18F) i fluorocholina (18F) chlorek są przeciwwskazane w ciąży ze względu na narażenie płodu na promieniowanie²⁵²⁸²⁹. Piflufolastat (18F) oraz flucyklowina (18F) nie są przewidziane do stosowania u kobiet³⁰³³.
• Karmienie piersią: W przypadku konieczności podania radiofarmaceutyku należy przerwać karmienie piersią na wskazany czas i zniszczyć odciągnięty pokarm (czas ten różni się w zależności od substancji, zwykle 8-24 godziny)³⁴³⁵³⁶.
• Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby: Wszystkie substancje wymagają ostrożności, ponieważ może dojść do zwiększonej ekspozycji na promieniowanie. Dawkę należy dobrać indywidualnie³¹³²¹⁷.
• Kierowcy: Substancje te nie mają wpływu lub mają nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn^37383940.

Podsumowanie – różnice i podobieństwa substancji czynnych stosowanych w diagnostyce PET

Fluorocholina (18F) i piflufolastat (18F) – wybór zależny od wskazania

Fluorocholina (18F), piflufolastat (18F) oraz inne radiofarmaceutyki oparte na fluorze (18F) umożliwiają skuteczną diagnostykę nowotworów, szczególnie raka gruczołu krokowego, jednak ich wybór zależy od rodzaju nowotworu, dostępności badania i szczególnych cech pacjenta¹². Wspólną cechą jest szybka dystrybucja i eliminacja z organizmu, a bezpieczeństwo stosowania jest wysokie pod warunkiem przestrzegania przeciwwskazań i środków ostrożności. Piflufolastat (18F) jest szczególnie skuteczny w obrazowaniu raka prostaty, zwłaszcza przy niskich stężeniach PSA, natomiast fluorocholina (18F) znajduje zastosowanie także w innych nowotworach. Wszystkie te substancje nie są przeznaczone dla dzieci, kobiet w ciąży oraz nie zaleca się ich stosowania u pacjentów z poważnymi zaburzeniami czynności nerek lub wątroby³¹³².

Technet (99mTc) to substancja czynna należąca do grupy radiofarmaceutyków diagnostycznych, wykorzystywana w medycynie nuklearnej przede wszystkim do obrazowania narządów takich jak wątroba, nerki, mózg czy układ żółciowy¹². Jego działanie polega na emitowaniu promieniowania, które pozwala uzyskać precyzyjne obrazy wewnętrznych struktur ciała. Preparaty zawierające technet (99mTc) są dostępne w różnych postaciach i wykorzystywane do różnych celów diagnostycznych, a ich bezpieczeństwo zależy od wielu czynników, takich jak droga podania, wiek pacjenta, stan zdrowia czy obecność innych chorób³⁴.

W niektórych przypadkach stosowanie technetu (99mTc) jest całkowicie przeciwwskazane, w innych wymaga szczególnej ostrożności lub może być dopuszczalne tylko po dokładnej analizie ryzyka i korzyści. Ważne jest, aby każdorazowo decyzję o wykonaniu badania podejmował lekarz, uwzględniając indywidualną sytuację pacjenta.

Przeciwwskazania bezwzględne do stosowania technetu (99mTc)

• Nadwrażliwość na technet (99mTc) lub jakąkolwiek substancję pomocniczą w preparacie – podanie technetu (99mTc) osobom uczulonym na tę substancję lub składniki pomocnicze może wywołać poważne reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne, które mogą zagrażać życiu⁵⁶⁷.
• Ciąża (dotyczy wybranych preparatów, np. 99mTc-Tektrotyd) – ze względu na ryzyko uszkodzenia płodu przez promieniowanie jonizujące, stosowanie technetu (99mTc) jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży w przypadku niektórych postaci leku⁷.

⁵⁶⁷

Przeciwwskazania względne – kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

W pewnych sytuacjach technet (99mTc) może być użyty tylko po dokładnej ocenie przez lekarza. Oto przykłady sytuacji, które wymagają indywidualnego podejścia:

• Karmienie piersią (dotyczy wybranych preparatów) – w niektórych przypadkach konieczne może być przerwanie karmienia piersią na określony czas po badaniu z użyciem technetu (99mTc), aby ograniczyć narażenie dziecka na promieniowanie⁷.
• Dzieci i młodzież – u dzieci podawana dawka powinna być możliwie najniższa, ponieważ są one bardziej wrażliwe na działanie promieniowania jonizującego. Każde podanie technetu (99mTc) w tej grupie wiekowej musi być dokładnie uzasadnione⁸⁹.
• Niewydolność nerek lub wątroby – u pacjentów z zaburzeniami czynności tych narządów należy szczególnie ostrożnie ocenić zasadność podania technetu (99mTc), ponieważ może dojść do zwiększonego narażenia na promieniowanie i trudności z eliminacją radioaktywnej substancji z organizmu⁴⁹.

⁷⁸⁹⁴

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Stosowanie technetu (99mTc) wymaga szczególnej ostrożności w następujących przypadkach:

• Ryzyko reakcji alergicznych – należy być przygotowanym na możliwość wystąpienia nagłych reakcji nadwrażliwości lub anafilaksji. W takim przypadku podawanie należy natychmiast przerwać i wdrożyć leczenie³¹⁰.
• Ekspozycja na promieniowanie – dawka technetu (99mTc) powinna być zawsze jak najniższa, wystarczająca jedynie do uzyskania potrzebnych informacji diagnostycznych. Dotyczy to szczególnie dzieci oraz osób z upośledzoną funkcją nerek lub wątroby³¹¹.
• Przygotowanie do badania – niektóre preparaty wymagają wcześniejszego przygotowania pacjenta, np. pozostania na czczo przez kilka godzin lub unikania określonych leków i pokarmów, aby uzyskać wiarygodne wyniki⁸.
• Odpowiednie warunki podania – radiofarmaceutyki mogą być przygotowywane i podawane wyłącznie przez wykwalifikowany personel w specjalistycznych placówkach. Należy przestrzegać zasad bezpieczeństwa radiologicznego i farmaceutycznego⁴¹².
• Unikanie kontaktu z dziećmi i kobietami w ciąży po badaniu – po podaniu technetu (99mTc) pacjent powinien przez określony czas unikać bliskiego kontaktu z małymi dziećmi i kobietami w ciąży, aby nie narażać ich na promieniowanie⁹.

^31011812

Dostosowanie dawki technetu (99mTc) w szczególnych przypadkach

W przypadku dzieci, osób starszych oraz pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby, lekarz powinien indywidualnie dobrać jak najniższą skuteczną dawkę radiofarmaceutyku. U dzieci dawka skuteczna na jednostkę aktywności jest wyższa niż u dorosłych, dlatego każdorazowo należy rozważyć zasadność wykonania badania i skorygować ilość podanej substancji⁸⁹⁴.

Technet (99mTc) – bezpieczeństwo stosowania u różnych pacjentów

Technet (99mTc) to niezastąpione narzędzie diagnostyczne, jednak jego stosowanie wymaga rozwagi i przestrzegania określonych zasad. Najważniejszym przeciwwskazaniem jest uczulenie na substancję czynną lub jej składniki pomocnicze, a także ciąża w przypadku niektórych preparatów. U dzieci, kobiet karmiących piersią oraz osób z niewydolnością nerek lub wątroby konieczna jest szczególna ostrożność i indywidualne dostosowanie dawki. Prawidłowe przygotowanie pacjenta oraz przestrzeganie procedur bezpieczeństwa pozwala na zminimalizowanie ryzyka powikłań i uzyskanie wiarygodnych wyników diagnostycznych³⁴⁹.

Technet (99mTc) jest substancją czynną stosowaną w diagnostyce obrazowej w medycynie nuklearnej. Zwykle działania niepożądane pojawiają się rzadko, a ich przebieg jest najczęściej łagodny. Zdarza się jednak, że mogą wystąpić poważniejsze reakcje, zwłaszcza u osób z określonymi predyspozycjami lub w wyniku podania większych dawek. Występowanie działań niepożądanych zależy od drogi podania, rodzaju użytego preparatu radiofarmaceutycznego, indywidualnych cech pacjenta (np. wiek, choroby współistniejące) oraz jednoczesnego stosowania innych leków¹²³.

Warto pamiętać, że ryzyko związane z podaniem preparatu radiofarmaceutycznego jest zawsze rozważane w kontekście korzyści płynących z uzyskania dokładnych wyników diagnostycznych. Każda osoba może zareagować inaczej na podanie substancji czynnej, a działania niepożądane nie muszą wystąpić u każdego pacjenta. Różnice w profilach działań niepożądanych mogą występować w zależności od postaci leku, drogi podania i obecności innych substancji czynnych w preparacie¹².

Najczęstsze i najrzadsze działania niepożądane – przegląd według częstotliwości

Bardzo rzadko występujące działania niepożądane (<1/10 000)

• Zaburzenia układu nerwowego: mogą pojawić się zawroty głowy, a w sporadycznych przypadkach ból głowy²³.
• Zaburzenia naczyniowe: zgłaszano obniżenie ciśnienia tętniczego oraz zaczerwienienie skóry².
• Zaburzenia układu oddechowego: może wystąpić duszność².
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: pokrzywka oraz świąd (swędzenie)².
• Ból w nadbrzuszu: notowany w pojedynczych przypadkach po podaniu niektórych preparatów³.

²³

Działania niepożądane o nieznanej częstości występowania

• Reakcje nadwrażliwości: mogą pojawić się reakcje alergiczne, których częstość nie jest znana, np. wysypka, świąd czy obrzęk¹.
• Indukcja nowotworów i wady dziedziczne: związane są z ekspozycją na promieniowanie jonizujące, choć ryzyko ich wystąpienia w badaniach diagnostycznych jest oceniane jako bardzo małe¹².

¹²

Objawy obserwowane w sporadycznych przypadkach

• Gorączka, nudności, wymioty: te objawy występowały rzadko, zwykle po podaniu niektórych preparatów, takich jak 99mTc-DTPA⁴.
• Wypieki, rumień, świąd, pokrzywka: sporadyczne reakcje skórne⁴.
• Ból głowy, nadciśnienie, aseptyczne zapalenie opon mózgowych: pojedyncze doniesienia dotyczące tych działań po zastosowaniu 99mTc-DTPA⁴.

⁴

Wpływ promieniowania jonizującego na ryzyko działań niepożądanych

Każde badanie diagnostyczne z użyciem technetu (99mTc) wiąże się z ekspozycją na promieniowanie jonizujące. Ryzyko poważnych działań niepożądanych, takich jak rozwój nowotworów lub wad dziedzicznych, jest oceniane jako bardzo niskie, ponieważ stosowane dawki są niewielkie. W większości przypadków dawka skuteczna jest mniejsza niż 20 mSv. Niemniej jednak, zawsze należy dobrać możliwie najniższą dawkę, która pozwoli uzyskać pożądany efekt diagnostyczny¹⁴³.

Zgłaszanie działań niepożądanych

Każde podejrzewane działanie niepożądane należy zgłosić do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych przy Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Można to zrobić także bezpośrednio u producenta. Dzięki temu możliwe jest stałe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania tej substancji czynnej⁵⁶⁷.

Tabela podsumowująca działania niepożądane według układów narządowych i częstotliwości

Technet (99mTc) – bezpieczeństwo stosowania w diagnostyce

Podsumowując, technet (99mTc) jest substancją czynną o korzystnym profilu bezpieczeństwa, stosowaną głównie w diagnostyce obrazowej. Działania niepożądane zdarzają się bardzo rzadko i zwykle mają łagodny przebieg. Najczęściej dotyczą one układu nerwowego, skóry, układu naczyniowego i pokarmowego, a ich wystąpienie zależy od rodzaju preparatu, dawki oraz indywidualnych cech pacjenta. Ryzyko poważnych powikłań, takich jak nowotwory czy wady dziedziczne, jest bardzo małe przy stosowaniu dawek diagnostycznych. Stałe monitorowanie bezpieczeństwa oraz zgłaszanie niepożądanych objawów umożliwia jeszcze lepszą ochronę pacjentów i optymalizację stosowania tej substancji w medycynie¹²³.

W okresie ciąży i karmienia piersią organizm kobiety oraz rozwijające się dziecko są szczególnie wrażliwe na działanie różnych substancji, w tym leków i środków diagnostycznych. Substancje czynne, a zwłaszcza te o właściwościach promieniotwórczych, mogą przenikać przez łożysko lub do mleka matki, narażając płód lub niemowlę na potencjalne ryzyko¹². Dlatego każda decyzja o zastosowaniu technetu (99mTc) powinna być poprzedzona konsultacją ze specjalistą i dokładną oceną sytuacji.

Technet (99mTc) – bezpieczeństwo stosowania w ciąży

Technet (99mTc) jest substancją promieniotwórczą wykorzystywaną głównie w diagnostyce obrazowej. W przypadku kobiet w ciąży jego stosowanie wymaga szczególnej rozwagi ze względu na możliwość narażenia płodu na promieniowanie jonizujące¹².

• Podawanie radiofarmaceutyków, takich jak technet (99mTc), u kobiet w ciąży jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne i korzyści przewyższają potencjalne ryzyko¹³.
• W przypadku preparatów zawierających technet (99mTc) w połączeniu z HYNIC-Tyr³-oktreotydem ciąża stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do zastosowania produktu – nie wolno ich stosować u kobiet ciężarnych⁴⁵.
• Przed podaniem technetu (99mTc) kobiecie w wieku rozrodczym należy upewnić się, że nie jest w ciąży. Jeśli miesiączka się opóźnia, należy traktować pacjentkę jakby była w ciąży do czasu wykluczenia tej możliwości¹²⁵.
• W przypadku wątpliwości co do ciąży, zaleca się stosowanie alternatywnych metod diagnostycznych, które nie wymagają narażenia na promieniowanie jonizujące, o ile są dostępne¹²⁵.
• Przy podaniu typowej dawki radiofarmaceutyku (np. 555 MBq), szacuje się, że macica pochłania dawkę około 4,4 mGy. Dawki powyżej 0,5 mGy mogą być uznawane za potencjalnie szkodliwe dla płodu³.

¹²³⁴⁵

Stosowanie technetu (99mTc) podczas karmienia piersią

Technet (99mTc) może przenikać do mleka matki i tym samym wpływać na zdrowie dziecka karmionego piersią⁶³⁵. Z tego powodu przed wykonaniem badania z użyciem tej substancji zaleca się rozważenie możliwości odroczenia badania do czasu zakończenia karmienia piersią⁶³.

• Jeśli badanie jest konieczne, w większości przypadków zaleca się przerwanie karmienia piersią na 4 godziny po podaniu technetu (99mTc), a mleko odciągnięte w tym czasie należy wyrzucić⁶³.
• W przypadku preparatów z HYNIC-Tyr³-oktreotydem zaleca się dłuższą przerwę w karmieniu – co najmniej 72 godziny od podania radiofarmaceutyku, aby ograniczyć narażenie dziecka na promieniowanie⁵.
• Karmienie można wznowić dopiero wtedy, gdy poziom promieniowania w organizmie matki nie będzie stanowił zagrożenia dla dziecka⁵.

⁶³⁵

Wpływ technetu (99mTc) na płodność

W dostępnych materiałach źródłowych nie znajdują się szczegółowe informacje na temat wpływu technetu (99mTc) na płodność kobiet i mężczyzn. Jednakże każdorazowe stosowanie substancji radioaktywnej u kobiet w wieku rozrodczym wymaga upewnienia się, że nie są one w ciąży, co podkreśla szczególną ostrożność w tej grupie pacjentek¹²⁵.

Technet (99mTc) w ciąży i laktacji – najważniejsze zalecenia

Bezpieczeństwo stosowania technetu (99mTc) w okresie ciąży i karmienia piersią zależy od rodzaju preparatu oraz drogi podania. Preparaty z HYNIC-Tyr³-oktreotydem są przeciwwskazane w ciąży i wymagają szczególnej ostrożności podczas laktacji, natomiast inne związki technetu (99mTc) mogą być stosowane wyłącznie w uzasadnionych przypadkach, po dokładnej ocenie ryzyka i korzyści. Zaleca się ograniczenie ekspozycji na promieniowanie do minimum, a każda decyzja powinna być podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia matki i dziecka¹²⁴⁵.

Tabela: Stosowanie technetu (99mTc) w ciąży i podczas karmienia piersią

Technet (99mTc) – szczególna ostrożność w diagnostyce kobiet w ciąży i karmiących

Technet (99mTc) jest substancją niezbędną w diagnostyce wielu schorzeń, jednak jego stosowanie u kobiet w ciąży i matek karmiących wymaga indywidualnego podejścia. W przypadku ciąży preparaty z HYNIC-Tyr³-oktreotydem są przeciwwskazane, a inne związki technetu (99mTc) mogą być użyte wyłącznie, gdy nie ma innych bezpieczniejszych metod diagnostycznych. Podczas karmienia piersią konieczne jest zachowanie odpowiednich przerw i usunięcie mleka, aby zapewnić bezpieczeństwo dziecka¹⁶³⁵.

Podawanie leków dzieciom wymaga szczególnej uwagi, ponieważ ich organizm różni się od dorosłego pod względem wchłaniania, metabolizowania i wydalania substancji czynnych¹². U dzieci nawet niewielkie zmiany w dawkowaniu mogą prowadzić do innych efektów niż u dorosłych, a także do większego ryzyka działań niepożądanych, zwłaszcza w przypadku leków radioaktywnych, takich jak technet (99mTc). Szczególnie istotne jest tu promieniowanie jonizujące, na które dzieci są bardziej wrażliwe, a dawka skuteczna na jednostkę aktywności jest wyższa niż u osób dorosłych¹².

Zakres stosowania technetu (99mTc) u dzieci

Technet (99mTc) to substancja czynna wykorzystywana w różnych zestawach do sporządzania preparatów radiofarmaceutycznych, które są stosowane wyłącznie w celach diagnostycznych³⁴⁵. Zakres stosowania oraz bezpieczeństwo zależą od konkretnej postaci leku i wskazań:

• Technet (99mTc)-MBrIDA: Stosowany do diagnostyki obrazowej i czynnościowej wątroby oraz dróg żółciowych³.
• Technet (99mTc)-DTPA: Wykorzystywany w scyntygrafii nerek (ocena przesączania kłębuszkowego), badaniach GFR oraz scyntygrafii mózgu⁵.
• Technet (99mTc)-Tektrotyd: Stosowany w diagnostyce guzów neuroendokrynnych i innych nowotworów wykazujących ekspresję receptorów somatostatynowych⁴⁶.

³⁴⁶⁵

W przypadku większości postaci technetu (99mTc) decyzja o zastosowaniu u dzieci musi być podjęta indywidualnie, po dokładnym rozważeniu korzyści i ryzyka. Wskazania obejmują głównie sytuacje, gdy uzyskanie informacji diagnostycznej jest kluczowe dla dalszego postępowania¹².

Dawkowanie technetu (99mTc) u dzieci

Dawkowanie preparatów zawierających technet (99mTc) u dzieci różni się od dawkowania u dorosłych. W każdym przypadku lekarz indywidualnie dobiera dawkę, uwzględniając wiek, masę ciała oraz rodzaj badania diagnostycznego¹². W przypadku dzieci dawka skuteczna na jednostkę aktywności jest wyższa, dlatego należy zachować szczególną ostrożność, a dawki powinny być jak najniższe, ale wystarczające do uzyskania właściwego obrazu diagnostycznego¹².

• Technet (99mTc)-MBrIDA: Zaleca się rozważenie podania u dzieci, ponieważ dawka skuteczna na jednostkę aktywności jest wyższa niż u dorosłych. Nie podano szczegółowych wytycznych dawkowania, dlatego decyzję podejmuje lekarz na podstawie indywidualnych potrzeb¹.
• Technet (99mTc)-DTPA: Dawka również dobierana jest indywidualnie. Zalecane jest dobre nawodnienie pacjenta oraz częste oddawanie moczu, aby ograniczyć narażenie pęcherza moczowego na promieniowanie².
• Technet (99mTc)-Tektrotyd: U dzieci i młodzieży należy stosować możliwie najniższą skuteczną dawkę. Brakuje jednak szczegółowych danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności stosowania u dzieci poniżej 18 lat⁷⁸.

¹²⁷⁸

Bezpieczeństwo stosowania technetu (99mTc) u dzieci

Technet (99mTc) w różnych postaciach jest ogólnie uznawany za substancję o niskiej toksyczności, gdy stosuje się dawki diagnostyczne⁹¹⁰¹¹. Jednak w przypadku dzieci istnieje kilka istotnych środków ostrożności:

• Każde użycie radiofarmaceutyku u dziecka musi być uzasadnione przewidywaną korzyścią diagnostyczną¹²¹³.
• Dzieci są bardziej wrażliwe na promieniowanie niż dorośli, dlatego każda ekspozycja powinna być jak najkrótsza i z jak najmniejszą możliwą dawką¹².
• W przypadku wystąpienia reakcji nadwrażliwości (alergii) lub reakcji anafilaktycznej, należy natychmiast przerwać podawanie preparatu i wdrożyć odpowiednie leczenie¹⁴¹⁵⁷.
• Przygotowanie pacjenta do badania, np. pozostawienie na czczo lub odpowiednie nawodnienie, może wpłynąć na jakość i bezpieczeństwo badania¹².
• Po badaniu zaleca się unikanie bliskiego kontaktu z małymi dziećmi i kobietami w ciąży przez 24 godziny².

^1411527

Technet (99mTc) w diagnostyce dzieci – podsumowanie bezpieczeństwa