Aminoglikozydy to naturalnie występujące substancje (lub ich półsyntetyczne pochodne) wytwarzane przez promieniowce z rodzaju Streptomyces i Micromonospora. Wykazują działanie bakteriobójcze, cechują się jednak dość słabym przenikaniem do tkanek. Z tego względu najczęściej są podawane pozajelitowo (ze względu na słabe wchłanianie z przewodu pokarmowego) [1].

Co zaliczamy do aminoglikozydów?

Naturalne pochodne, pochodzące z rodzaju Micromonospora mają końcówki “-mycyna”, np. neomycyna, tobramycyna czy paromomycyna. Z kolei półsyntetyczne pochodne aminoglikozydów mają końcowki “-cyna”, np. amikacyna, netilmycyna, dibekacyna, isepamycyna czy arbekacyna [1].

Aminoglikozydy można podzielić na trzy podstawowe grupy:

• pochodne streptomycyny, takie jak streptomycyna np. Streptomycin czy spektynomycyna (brak zarejestrowanych w Polsce preparatów);
• grupa neomycyny, np. neomycyna Neomycinum TZF czy paromomycyna np. Humatin;
• pochodne kanamycyny, które są zdecydowanie najczęściej wykorzystywane klinicznie, takie jak gentamycyna np. Gentamicin Krka, amikacyna np. Biodacyna, netylmycyna np. Softeye Net , tobramycyna np. Tobradex [2].

Antybiotyki aminoglikozydowe — działanie. Jak wpływają na organizm?

Jest kilka mechanizmów działania przeciwbakteryjnego antybiotyków aminoglikozydowych:

• dzięki dodatniemu ładunkowi wiążą się one z lipopolisacharydami ścian komórek bakteryjnych (o ujemnym ładunku) oraz wewnątrzkomórkowymi cząsteczkami anionowymi, takimi jak DNA, RNA lub fosfolipidy, co w efekcie doprowadza do śmierci komórek bakteryjnych;
• zaburzają translację poprzez związanie się podjednostką 30S rybosomu bakteryjnego albo z białkami rybosomalnymi;
• mogą spowodować dezintegrację błony komórkowej bakterii poprzez wzrost jej przepuszczalności dla jonów, co powoduje zaburzenie syntezy RNA i DNA;
• antybiotyki aminoglikozydowe utrzymują się we krwi przez ok. 2 h po ich podaniu, a ich działanie zależy od stężenia [2,3].

Na co działa streptomycyna?

Streptomycyna została wyizolowana z pleśni grzyba Streptomyces griseus. Obecnie jest rzadko stosowana z powodu swojej wysokiej toksyczności. Może być stosowana w przypadku leczenia gruźlicy, dżumy, tularemii czy brucelozy. W aptekach można ją znaleźć m.in. pod nazwą handlową Streptomicinum TZF [2,4].

Na co jest amikacyna?

Amikacyna jest pierwszym półsyntetycznym antybiotykiem aminoglikozydowym należącycym do pochodnych kanamycyny. Jest stosowana m.in. w zakażeniach powodowanych przez E. coli, Klebsiella spp., Proteus spp., Pseudomonas aeruginosa. Co istotne, amikacyna jest bardziej oporna na enzymy rozkładające aminoglikozydy, z tego względu jest bardziej skuteczna wobec szczepów opornych mi.n. na gentamycynę czy tobramycynę. W aptekach można je znaleźć m.in. pod nazwami preparatów Amikin czy  Biodacyna [2].

Przeciwbakteryjne aminoglikozydy, a oporność bakterii

Aminoglikozydy mają węższe spektrum działania od antybiotyków beta-laktamowych, ale jednocześnie rzadziej od nich powodują oporność wśród bakterii. Niemniej jednak, bakterie mogą być oporne na nie dzięki następującym mechanizmom:

• mogą uruchomić pompę, która zmniejsza transport leku do wnętrza komórki bakteryjnej;
• zmniejszając powinowactwo podjednostki 30S rybosomu do antybiotyku;
• mogą modyfikować strukturę antybiotyków aminoglikozydowych dzięki enzymom kodowanych plazmidowo [1,4].

Dlaczego aminoglikozydy stosuje się raz dziennie?

Jest to związane z tzw. efektem poaantybiotykowym (PAE, ang. postantibiotic effect). Co to jest efekt poantybiotykowy? Jest to długotrwałe zahamowanie rozwoju bakterii już po krótkotrwałej ekspozycji na działanie antybiotyku. Dzięki takiemu zastosowaniu antybiotyków aminoglikozydowych, występuje znacznie mniej działań niepożądanych, niż gdyby były one stosowane kilka razy dziennie [2,4].

Jakie są potencjalne skutki uboczne aminoglikozydów?

Aminoglikozydy ze względu na swoje działanie ototoksyczne i nefrotoksyczne mogą być szczególnie groźne dla osób w podeszłym wieku oraz dzieci. Najczęściej tego typu objawy pojawiają się w okolicach 5 dnia stosowania tych antybiotyków. U dzieci może dojść nawet do uszkodzenie komórek miąższu nerek czy martwicy kanalików nerkowych. Na szczęście tego typu skutki uboczne są odwracalne i po zakończeniu terapii lub odstawieniu aminoglikozydów dochodzi do regeneracji.

Z kolei u seniorów odnotowywano zaburzenia słuchu i uszkodzenia komórek rzęskowych błędnika. Dodatkowo, w przypadku stosowania antybiotyków aminoglikozydowych, może pojawić się wysypka, dolegliwości żołądkowe, problemy z krążeniem czy zaburzeń przekaźnictwa nerwowo-mięśniowego [1,2].

Przeciwwskazania i interakcje aminoglikozydów. Na co uważać?

Nie powinno się ich stosować w przypadku nadwrażliwości na aminoglikozydy, niewydolności nerek czy wątroby, upośledzenia słuchu, ciąży, niedrożności jelit czy w przypadku zespołu złego wchłaniania.

Aminoglikozydy wykazują działanie synergistycznie z antybiotykami β-laktamowymi. Z kolei nie wolno ich łączyć z innymi lekami toksycznymi dla narządu słuchu czy nerek, takimi jak np. pętlowe leki moczopędne, wankomycyna, cykloseryna, kapreomycyna. Dodatkowo aminoglikozydy mogą zwiększać działanie leków blokujących płytkę nerwowo-mięśniową i przeciwzakrzepowych [1]

Podsumowanie

Aminoglikozydy są grupą antybiotyków stosowaną głównie w leczeniu poważnych infekcji bakteryjnych. Niezwykle ważne jest prowadzenie dalszych badań nad aminoglikozydami, aby lepiej zrozumieć ich mechanizmy działania i mechanizmy wzrostu oporności bakterii. W porównaniu do szeroko stosowanych antybiotyków beta-laktamowych, na które opornych jest coraz więcej szczepów bakterii, aminoglikozydy stanowią niezwykle ważny oręż.

Pacjenci leczeni z powodu nowotworów narządowych są narażeni na infekcje bakteryjne, grzybicze oraz wirusowe (w przypadku tych ostatnich, nie jest zasadnym stosowanie antybiotykoterapii). Przyczyną zwiększonej zapadalności jest zarówno obecność nowotworu złośliwego, jak i stosowana terapia przeciwnowotworowa. Chemioterapia systemowa, a także leczenie miejscowe — radioterapia czy chirurgia — pośrednio lub bezpośrednio wpływają na zwiększenie ryzyka wystąpienia powikłań infekcyjnych.

W celu ograniczenia tych powikłań, które negatywnie wpływają na skuteczność leczenia onkologicznego oraz na jakość życia pacjenta, stosuje się profilaktykę antybiotykową. Należy jednak pamiętać, że profilaktyczne podawanie antybiotyków powinno dotyczyć sytuacji, w których istnieje większa korzyść z ich zastosowania niż ryzyko pojawienia się działań niepożądanych: reakcje uczuleniowe, zakażenia C.difficile czy selekcja szczepów lekoopornych [1].

Czy antybiotyki wchodzą w interakcje z chemioterapią?

Lista potencjalnych interakcji lekowych związanych ze stosowaniem antybiotyków jest bardzo obszerna, jednak w praktyce klinicznej ich występowanie nie jest tak częste, jak występowanie interakcji lekowych pomiędzy innymi leki (nie antybiotykami) a lekami onkologicznymi. Spośród często stosowanych u pacjentów onkologicznych antybiotyków, przede wszystkim należy zwrócić uwagę na [2]:

• leki metabolizowane przy udziale cytochromu P450, na przykład erytromycyna, klarytromycyna czy ciprofloksacyna. Wiele leków stosowanych powszechnie w onkologii (na przykład tamoksifen, cyklofosfamid) jest również metabolizowanych przez ten enzym. Interakcje związane z hamowaniem lub indukowaniem izoenzymów cytochromu P450 są często trudne do przewidzenia w warunkach klinicznych, gdyż istnieje znaczna zmienność genetyczna tego układu enzymatycznego w populacji;
• linezolid, który hamuje oksydazę monoaminową, przez co może prowadzić do wystąpienia zespołu serotoninowego podczas równoczesnego stosowania z niektórymi lekami przeciwdepresyjnymi, ale również na przykład tramadolem lub petydyną;
• antybiotyki o działaniu nefrotoksycznym (przede wszystkim aminoglikozydy, wankomycyna, kolistyna) mogą wykazywać addytywną nefrotoksyczność z niektórymi chemioterapeutykami.

Czy nowotwór reaguje na antybiotyki?

Najczęściej w leczeniu nowotworów wykorzystywane są takie metody, jak radioterapia, zabiegi chirurgiczne czy chemioterapia. Współcześnie coraz więcej uwagi poświęca się immunoterapii – zauważalne bowiem jest to, że wpływ na działanie układu odpornościowego chorych często pozwala pokonać nowotwór. Na funkcjonowanie układu odpornościowego u ludzi wpływ mają różne czynniki, jego czynność uzależniona jest między innymi od tego, jakie bakterie przebywają w ludzkim przewodzie pokarmowym.

Badacze ze Stanów Zjednoczonych postanowili sprawdzić (na zwierzętach), czy modyfikacja flory jelitowej może w pewien sposób wpływać na efekty zastosowania radioterapii w leczeniu nowotworów. Jakie były wnioski przeprowadzonych badań? Okazało się, że u tych myszy, którym podano antybiotyk, efekty radioterapii były lepsze niż u tych gryzoni, którym tego rodzaju leków nie podano. W tej chwili ciężko mówić o tym, aby pacjentom z chorobą nowotworową rutynowo podawać antybiotyk przed radioterapią, ale odkrycia badaczy ze Stanów Zjednoczonych są z całą pewnością interesujące i najprawdopodobniej stanowią one podłoże do przeprowadzenia w przyszłości dokładniejszych badań [3].

Tetracykliny to antybiotyki o szerokim spektrum działania. Są skuteczne wobec bakterii Gram+ i Gram-, tlenowych oraz beztlenowych, ale także np. pierwotniaków. Jedne z pierwszych tetracyklin, takie jak chlorotetracyklina i oksytetracyklina zostały dopuszczone do obrotu już w latach 50. XX wieku [1].

Antybiotyki z grupy tetracyklin — nazwy

Charakterystyczną cechą antybiotyków z grupy tetracyklin jest obecność w nazwie członu „-cyklina”. Możemy tutaj wyróżnić naturalne antybiotyki, takie jak oksytetracyklina i tetracyklina oraz półsyntetyczne substancje, np. doksycyklina, minocyklina, metacyklina, rolitetracyklina i lymecyklina. Nazwy preparatów tetracyklin zostaną przedstawione w dalszej części artykułu w Tabeli 1 [2].

Jeśli chodzi o długość działania leków, rozumianą jako okres półtrwania, czyli czas, po którym stężeniu leku w organizmie spadnie o 50%, to naturalne tetracykliny działają najkrócej (np. tetracyklina około 8 godzin), a półsyntetyczne, jak np. doksycyklina znacznie dłużej (około 20 godzin) [3,4].

Tabela 1. Wybrane antybiotyki z grupy tetracyklin i ich nazwy.

Jak działają tetracykliny?

Tetracykliny, jak to antybiotyki, działają wobec bakterii. Ta grupa posiada działanie bakteriostatyczne. Chodzi w tym o to, że tetracykliny nie zabijają bakterii, ale hamują ich wzrost i namnażanie. Tetracykliny oddziałują na poziomie rybosomu bakteryjnego i w skrócie opisując mechanizm działania, hamują syntezę białek [1].

Kiedy stosować tetracykliny?

Ze względu na swoje szerokie spektrum działania tetracykliny stosuje się w wielu poważnych infekcjach. Są to antybiotyki, które dobrze przedostają się do różnych tkanek i narządów, np. do płynu stawowego, opłucnego, otrzewnowego lub zatok. Podawane doustnie mogą leczyć nawet infekcje Ośrodkowego Układu Nerwowego. Tabela 2 przedstawia wybrane schorzenia, w których stosuje się tetracykliny [1,2,5].

Tabela 2. Wybrane jednostki chorobowe z zaleceniami stosowania antybiotyków z grupy tetracyklin [1,2,5].

O czym pamiętać podczas przyjmowania tetracyklin?

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęściej podczas terapii antybiotykami z grupy tetracyklin dochodzi do zaburzeń żołądkowo-jelitowych, takich jak ból brzucha, nudności, biegunka i wymioty [2,5].

Istnieją przypadki wystąpienia wrzodów przełyku, dlatego zaleca się przyjmować tetracykliny, popijając je szklanką wody i nie kłaść się po zażyciu przez pewien czas [2,5].

Unikaj słońca!

Podczas terapii tetracyklinami należy unikać ekspozycji na promienie słoneczne. Niestety są to antybiotyki fotouczulające. Najczęściej dochodzi do nadmiernego opalenia się (niewspółmiernego z przebywaniem na słońcu) połączonego z mocnym swędzeniem i pieczeniem skóry oraz zaczerwienieniem. Intensywność zależy od dawki stosowanego antybiotyku i długości terapii, ale objawy fotouczulenia mogą pojawić się nawet kilka minut po ekspozycji na słońce [5].

Czasami niestety objawy mogą być duże i prowadzić nawet do powstania niebezpiecznych pęcherzy, które pozostawiają nieestetyczne przebarwienia, trudne do usunięcia. Jeśli leczysz się antybiotykami tetracyklinowymi i musisz przebywać na słońcu, to zastosuj filtr przeciwsłoneczny – minimum SPF50 [5].

Działanie hepatotoksyczne i nefrotoksyczne

Niestety tetracykliny nie są polecane osobom z niewydolnością nerek i wątroby. Wyjątkiem jest doksycyklina (i minocyklina), która może być podawana ludziom z niewydolnością nerek – jednak nie w dawkach maksymalnych [1,2].

Ryzyko wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego

Istnieją również doniesienia o przypadkach nadciśnienia wewnątrzczaszkowego u ludzi, którzy przez długi czas stosują tetracykliny. Objawia się ono bólem i zawrotami głowy oraz zaburzeniami widzenia [2,5].

Przebarwienia tetracyklinowe

Tetracyklin nie można stosować u dzieci do 12. roku życia oraz kobiet ciężarnych i karmiących piersią. Wiąże się to z ryzykiem wystąpienia przebarwień tetracyklinowych, czyli przebarwień zębów [2,5].

Tetracykliny wiążą się z jonami wapnia i odkładają się w wapniejących obszarach kości, zębów, a nawet paznokci. Z tego powodu, oprócz przebarwień tetracyklinowych zębów, mogą prowadzić do niedorozwoju szkliwa (brak lub nieprawidłowa grubość) i zaburzenia wzrostu kości. Tetracykliny przechodzą przez łożysko matki i odkładają się, np. w zawiązkach zębów u dzieci [5].

Interakcje lekowe z tetracyklinami

Jeśli przyjmujesz inne leki i zostały włączone tetracykliny, to musisz pamiętać, że w niektórych przypadkach może dojść do interakcji lekowych. Poniżej prezentujemy najczęściej spotykane:

• Doustne retinoidy (np. izotretynoina – Izotek) – ryzyko wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego.
• Leki zobojętniające kwas żołądkowy z solami glinu lub magnezu (np. Maalox, Manti) – zmniejszenie działania tetracyklin. Zachować minimum 3-godzinny odstęp podczas stosowania obu leków.
• Jony cynku, żelaza, wapnia – zmniejszenie działania tetracyklin. Najlepiej zachować 3-godzinny odstęp. Warto pamiętać też o pożywieniu. W nabiale znajduje się dużo wapnia, dlatego należy również zachować wspomniany odstęp, aby nie zmniejszyć wchłaniania tetracyklin.
• Karbamazepina (Tegretol, Amizepin, Finlepsin, Neurotop Retard) – zmniejszenie stężenia doksycykliny we krwi.
• Warfaryna (Warfin) – zwiększenie efektywności leku. Należy monitorować parametry krzepnięcia krwi [5].

Tetracykliny a alkohol

Jak spożycie alkoholu wpływa na działania tetracyklin. Najlepiej przyjąć zasadę, żeby nie łączyć leków z alkoholem. Jednak spójrzmy, co na ten temat mówią badania.

Spożywanie alkoholu razem z tetracykliną powoduje zwiększenie jej stężenia w organizmie. Lek szybciej wchłania się do organizmu, co może spowodować nasilone działania niepożądane [6].

Picie alkoholu i przyjmowanie doksycykliny może zmniejszyć jej efekt działania. Dochodzi wtedy do spadku okresu półtrwania. U alkoholików stężenie doksycykliny może być niewystarczające do efektywnego leczenia i w takim przypadku można rozważyć zwiększenie dawki [6].

Nerki są parzystym narządem, który zlokalizowany jest w dolnej części jamy brzusznej, w przestrzeni zaotrzewnowej. Krew doprowadzana do nerek jest za pomocą tętnic nerkowych, a odprowadzana za pomocą sparowanych żył nerkowych. Każda z nerek połączona jest z moczowodami, które odpowiadają za wyprowadzenie moczu do pęcherza [1].

W kontekście budowy narządu najczęściej wykorzystuje się z pojęcie nefronu — strukturalnej i funkcjonalnej jednostki nerek. Uważa się, że w nerkach dorosłego człowieka znajduje się ponad milion tego typu komórek. Poszczególne elementy nefronu biorą udział w procesach filtracji, zagęszczania i ponownego rozcieńczania filtratu, które prowadzą do wytworzenia moczu.

Mocz

Mocz zdrowego człowieka charakteryzuje słomkowa i jasnożółta barwa. Odchylenia od normy, w zakresie zabarwienia mogą sugerować występowanie nieprawidłowości zdrowotnych. Mocz zdrowej osoby powinien zawierać wodę, jony sodu, jony potasu, jony wodorowe, kwas moczowy, bilirubinę oraz zbędne produkty metabolizmu (w tym metabolity leków) [2].

Z kolei w moczu zdrowego człowieka nie powinny występować m.in. węglowodany (cukry), białka, erytrocyty (krwinki czerwone), leukocyty (krwinki białe) oraz bakterie. Wykrycie, któregoś ze wspomnianych elementów w badaniu diagnostycznym moczu może sugerować jedną z następujących chorób:

• cukier w mocz może sugerować problemy z metabolizmem węglowodanów — cukromocz jest jednym z objawów cukrzycy.
• obecność białka w moczu (białkomocz), może świadczyć o uszkodzeniu m.in. wątroby czy nerek.
• limfocyty i bakterie w moczu mogą sugerować występowanie infekcji i stanów zapalnych tego narządu.

O czym świadczy zmiana zabarwienia moczu?

Zmiana zabarwienia moczu jest ważnym czynnikiem diagnostycznym, który pozwala oszacować ogólny stan ustroju. Znaczne odchylenia od barwy słomkowożółtej powinny budzić niepokój i potrzebę skonsultowania z lekarzem. Poniżej przygotowaliśmy dla Państwa kilka dodatkowych informacji na temat tego, jakie mogą być przyczyny zmiany zabarwienia moczu.

Czerwone lub różowe zabarwienie moczu

Może sugerować obecność krwi (erytrocytów) w moczu, będących następstwem uszkodzenia mechanicznego. Nie jest to jedyny powód, prowadzący do takiej nieprawidłowości dlatego warto podkreślić, że przyjmowanie niektórych leków np. rifampicyny (Rifampicin, Rifamazid), może prowadzić do wystąpienia takiego objawu. Ponadto niektóre z powszechnie spożywanych owoców i warzyw – buraki, jagody, rabarbar, mogą w ten sposób zmieniać zabarwienie moczu [4].

Pomarańczowy kolor moczu

Można powiązać m.in. z przyjmowaniem określonych grup leków. Do preparatów, które powodują taki objaw, zaliczyć można m.in. przeciwzapalny lek sulfasalazyna (Sulfasalazin EN Krka, Salazopyrin EN). W niektórych przypadkach pomarańczowy mocz może sugerować występowanie zaburzeń w funkcjonowaniu wątroby. Z kolei spożywanie niedostatecznej ilości płynów, prowadzi do odwodnienia i zmniejszenia objętości moczu. Znaczne zagęszczony mocz, może charakteryzować się ciemniejszą barwą [3].

Zielone lub niebieski kolor moczu

Może być następstwem badań diagnostycznych, wykorzystujących odpowiednie środki cieniujące. Ponadto niektóre z powszechnie stosowanych leków m.in. amitryptylina (Amitryptylinum VP), indometacyna (Elmetacin, Metindol retard) mogą powodować wystąpienie tego objawu. Zielonkawy kolor moczu może sugerować występowanie chorób m.in. rodzinnej łagodnej hiperkalcemii czy infekcji dróg moczowych powodowanych przez Pseudomonas spp [3].

Ciemnobrązowy kolor moczu

Z kolei ten objaw można powiązać ze spożywaniem dużej ilości rabarbaru, aloesu bądź przyjmowaniem niektórych leków m.in. metronidazolu (Rozex, Metronidazol 0.5% Fresenius), nitrofurantoiny (Macrobid, Furadantin), środków przeczyszczających, zawierających senes (Xenna extra comfort, Red senes tea). Wspomniana barwa uryny może być powiązana z występowaniem niektórych zaburzeń funkcji nerek, wątroby czy nadmiernym wysiłkiem fizycznym [3].

Zmętnienia

Zidentyfikowanie zmętnień i “białych kłaczków” w moczu może sugerować występowanie infekcji dróg moczowych lub kamieni nerkowych [3].  

Leki nefrotoksyczne

Nefrotoksyczność to termin odnoszący się do szkodliwego wpływu niektórych czynników na zdrowie nerek. Przyjmowanie leków, które uszkadzają kanaliki nerkowe i zaburzają proces filtracji, jest realnym zagrożeniem dla sprawności tego narządu. Do grup leków, które uznaje się za nefrotoksyczne można zaliczyć m.in.:

• Inhibitory konwertazy angiotensyny: kaptopril (Captopril Polfarmex, Captopril Jelfa), enalapril (Benalapril 5, Enarenal), lizynopril (Lisihexal5, Lisiprol, Lisinoratio 10);
• Cyklosporynę (Cyclaid, Equoral, Sandimmun), takrolimus (Advagraf, Dermitopic, Prograf);
• Antybiotyki aminoglikozydowe;
• Amfoterycynę B;
• Środki kontrastujące;
• Niesterydowe Leki Przeciwzapalne;
• Lit i jego sole;
• Acyklowir.

Aby zapobiec występowaniu efektu nefrotoksycznego po zastosowaniu któregokolwiek z wymienionych preparatów, należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarskich dot. odpowiedniego dawkowania. Są to m.in.: spożywanie dużej ilości płynów i regularna kontrola parametrów określających funkcje nerek za pomocą odpowiednich badań diagnostycznych [5].

Każdorazowo podczas wizyty u lekarza zalecamy poinformować go o wszystkich przyjmowanych preparatach (nawet tych dostępnych bez recepty). Pozwoli to uniknąć wystąpienia interakcji lek-lek.

Preparaty pomocne w zachowaniu odpowiedniej kondycji nerek

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów, które mogą być stosowane pomocniczo w chorobach nerek oraz profilaktycznie, by usprawnić pracę narządu. Poniżej przedstawiamy niektóre z nich, wraz ze wskazaniami do stosowania:

• Pasta Fitolizyna — to ziołowy produkt leczniczy, który służy do sporządzenia roztworu doustnego wykazującego łagodne działanie przeciwzapalne i moczopędne. W skład preparatu wchodzą wyciągi m.in. z kłącza perzu, łusek cebuli, nasion kozieradki i korzenia pietruszki [6].
• Ziołowy lek Urosept to tabletki drażowane, które można stosować pomocniczo w terapii zakażeń dróg moczowych i kamicy dróg moczowych (czytaj także: Kamienie nerkowe — sposoby leczenia i przeciwdziałanie). Preparat zawiera wyciągi roślinne m.in. z: korzenia pietruszki, liścia brzozy, naowocni fasoli i ziela rumianku. Wspomniane substancje roślinne działają rozkurczowo, wspomagają usuwanie moczu oraz łagodnie dezynfekują i zmniejszają stany zapalne.
• Lek Nefobonisol to alkoholowy płyn doustny o działaniu moczopędnym. Preparat zawiera nalewki i soki roślinne z m.in. nawłoci pospolitej, ziela skrzypu, liścia brzozy i mniszka lekarskiego, które pomagają w leczeniu łagodnych infekcji dróg moczowych, stanach zapalnych układu moczowego i piasku nerkowym [7].
• Ziołowe produkty do zaparzania „fix” to produkty, z których przyrządza się roztwory do picia. Wspomagają oczyszczanie organizmu, działają delikatnie dezynfekująco i rozkurczająco. Poleca się je osobom borykającym się z infekcjami zapalnymi dróg moczowych oraz wspomagająco w terapii kamicy układu moczowego. Do preparatów, które mogą być w tym celu, zaliczamy m.in.: Ziele skrzypu Fix, Zielnik Polski Rumianek, Zielnik Polski Skrzyp, Fix Pokrzywa [8].
• Lek występujący w kapsułkach miękkich lub w kroplach doustnych Rowatinex działa moczopędnie i łagodnie rozkurcza drogi moczowe, dlatego może być stosowany wspomagająco w terapii infekcji układu moczowego.
• Leki zawierające furaginę (furazydynę) są przydatne w terapii stanów zapalnych pęcherza moczowego. Ułatwiają usuwanie bakterii z układu moczowego oraz zwiększają ilość oddawanego moczu, i działają dezynfekująco. Do preparatów zawierających w składzie furaginę zaliczyć można m.in.: NeoFuragina, NeoFuraginaMax, UroFuraginum, Dafurag [9].

Światowy Dzień Nerek

Światowy Dzień Nerek to globalna impreza cykliczna, która ma na celu propagowanie odpowiedniej higieny nerek oraz konieczności przeprowadzania badań profilaktycznych. Dodatkowo ważnym elementem święta jest edukowanie w zakresie konsekwencji wynikających z zaniedbywania tego narządu. Wydarzenie organizowane jest z inicjatywy Międzynarodowego Towarzystwa Nefrologicznego i Międzynarodowej Federacji Fundacji Nerek od 2006 roku, w drugi czwartek marca. Tegorocznym hasłem imprezy jest „Living Well with Kidney Disease” (ang. Dobrze żyć z chorobą nerek.). Informacje na temat planowanych wydarzeń towarzyszących obchodom Światowego Dnia Nerek oraz dodatkowe publikacje edukacyjne dostępne są na internetowej stronie wydarzenia [10].

Jakie są popularne leki przeciwbólowe i przeciwzapalne?

Do tzw. niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) należą m.in. ibuprofen (Ibum, Ibuprom, Nurofen, Mig), diklofenak (Voltaren), ketoprofen (Ketonal), deksketoprofen (Dexak, Kerdex, Ketesse), czy naproksen (Aleve). Są to szalenie popularne leki, które mają szerokie zastosowanie: od bólów głowy, po ból po urazach lub w chorobach zwyrodnieniowych. Jednak dlaczego NLPZ nie są zalecane w jednoczesnych chorobach układu krążenia? Ponieważ zmniejszają skuteczność wielu leków stosowanych w nadciśnieniu. W efekcie może się nam podnieść ciśnienie krwi, które nie będzie związane z postępującą chorobą, a jedynie interakcją. Mogą także zwiększyć nefrotoksyczność (ryzyko uszkodzenia nerek) tych leków. Mogą także spowodować zaostrzenie istniejącej już niewydolności serca. Zobaczmy, jakie leki na przeziębienie przy nadciśnieniu są bezpieczne [2].

Jakie leki na przeziębienie przy nadciśnieniu są bezpieczne?

Paracetamol to często stosowana substancja o działaniu przeciwbólowym i przeciwgorączkowym (np. Apap, Panadol Sprint, Efferalgan, Paracetamol Biofarm). Czy Apap obniża ciśnienie? Czy Apap podnosi ciśnienie? Ogólnie sam paracetamol nie ma wpływu na ciśnienie tętnicze krwi. Jeśli potrzebujesz leku przeciwbólowego i przeciwgorączkowego, bezpieczną opcją i pierwszym wyborem będzie właśnie ta substancja. W tym przypadku maksymalna dawka paracetamolu to 4 g/dobę, a dla osób starszych (powyżej 80. r.ż.) 2 g/dobę [3].

A co z innymi substancjami? Czy Pyralgina podnosi ciśnienie, bo jest to dość silny lek? Okazuje, że to także bezpieczny lek na przeziębienie przy nadciśnieniu.Bez stresu można zastosować metamizol (Pyralgina, Gardan, Scopolan compositum). Jednak należy go przyjmować nie dłużej niż tydzień. W przypadku tego leku, na uwadze należy mieć stan i funkcjonowanie wątroby [4].

Tabletki na ból głowy przy wysokim ciśnieniu

Jeśli masz nadciśnienie, wybór odpowiednich tabletek na ból głowy jest kluczowy dla Twojego zdrowia. Paracetamol (np. Apap, Panadol) oraz Pyralgina (metamizol) są najbezpieczniejszymi opcjami, ponieważ nie wpływają na ciśnienie krwi. Należy unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen, diklofenak czy ketoprofen, ponieważ mogą osłabiać działanie leków na nadciśnienie i dodatkowo podwyższać ciśnienie.

Jakie leki przeciwzapalne przy nadciśnieniu są wskazane?

Gdy zachodzi potrzeba dodatkowego działania przeciwzapalnego (którego nie mają ani paracetamol, ani metamizol), pojawia się pytanie, jakie leki przeciwzapalne będą bezpieczne przy nadciśnieniu. To dość skomplikowana sytuacja, gdyż jeśli stosujesz leki na nadciśnienie, to prawie zawsze dojdzie tu interakcji. Co się może stać? Leki NLPZ zmniejszają działanie leków na nadciśnienie, dlatego może dojść do wzrostu ciśnienia krwi. Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, jeśli masz problemy z nerkami. Wtedy może dojść do jeszcze większego zmniejszenia ich działania. Kiedy można stosować takie leki przeciwzapalne? Rozsądne będzie stwierdzenie, że tylko wtedy, kiedy masz unormowane ciśnienie i nie masz tendencji do jego skoków. To rozwiązanie sprawdzi się u młodszych osób. Natomiast osoby starsze powinny unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych podawanych doustnie w postaci tabletek, saszetek do rozpuszczania czy kapsułek. Dla starszych pacjentów zdecydowanie najbezpieczniejszym posunięciem w bólu spowodowanym chorobami zwyrodnieniowymi jest podanie NLPZ miejscowo w postaci maści, żeli lub plastrów. One też oczywiście wchłaniają się do krwi, ale ryzyko takiej interakcji jest mniejsze [2,5,6].

W takim razie pojawiają się pewnie konkretne pytani: “Czy Ibuprom obniża ciśnienie”, “Czy ibuprom podnosi ciśnienie”, “Czy aspiryna obniża ciśnienie”? Same w sobie te leki nie spowodują różnic w ciśnieniu tętniczym krwi, ale jeśli bierzesz leki na nadciśnienie, to mogą zmniejszyć ich działanie (szczególnie przy długim stosowaniu) i podwyższyć ciśnienei krwi.

Jakich leków na przeziębienie nie stosować przy nadciśnieniu?

Istnieje niestety szereg leków, które oprócz bezpiecznych składników, np. paracetamolu, mają inne, które mogą podwyższyć ciśnienie krwi. Na przykład, czy Fervex podnosi ciśnienie?Składnikami leków na przeziębienie, których w przypadku chorób układu krążenia należy unikać, są:

• pseudoefedryna, która zmniejsza intensywność kataru (zawarta m.in. w lekach: Tabcin Trend, Gripex Hot Zatoki, Gripex Noc, Grypolek, Gripex, Gripex Max, Grypostop, Ibuprom Zatoki, Sudafed tabletki, Ibum Zatoki, Infex Zatoki, Modafen Extra Grip, Nurofen Zatoki, Aspirin Complex Hot, Theraflu Przeziębienie, Theraflu Zatoki, Acatar Acti-Tabs). Może powodować wzrost ciśnienia krwi, tachykardię (czyli przyspieszony rytm serca) oraz zaburzenia rytmu serca. Jest szczególnie niebezpieczna dla osób leczonych digoksyną;
• fenylefryna (dostępna m.in. w lekach: Theraflu ExtraGrip, Apap Przeziębienie, Vicks AntiGrip) należy do tej samej grupy substancji co pseudoefedryna i również niekorzystnie wpływa na układ krążenia i ciśnienie krwi;
• feniramina (Fervex), chlorfeniramina (Gripex Hot Zatoki, Polopiryna Complex), tiprolidyna (Acatar Acti-Tabs, Actitrin, Actifed) mogą powodować m.in. kołatanie serca, zawroty głowy oraz zwiększać ryzyko upadków u osób starszych [5,7].

Zamiast paracetamolu złożone leki na przeziębienie mogą zawierać także kwas acetylosalicylowy, czyli popularną aspirynę (Aspirin Complex, Aspirin Hot, Polopiryna Complex). Aspiryna należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych i również może osłabiać działanie Twoich leków na nadciśnienie.

Inne sposoby na bezpieczne leczenie przeziębienia przy nadciśnieniu

Jak sobie pomóc i nie zaszkodzić, gdy zaczyna się infekcja, a jednocześnie trwa leczenie nadciśnienia lub innej choroby układu krążenia? W przypadku gorączki stosuj paracetamol. Dopytaj lekarza lub farmaceuty o właściwe dla ciebie dawkowanie. Możesz wspomóc się tradycyjnie stosowanym w stanach podgorączkowych naparem z lipy. Dbaj również o nawodnienie organizmu.

Zamiast ogólnie działających leków na katar, wybierz te stosowane miejscowo w postaci kropli lub sprayu do nosa. Zmniejszą uczucie zatkanego nosa oraz ilość wydzieliny. Praktycznie nie wchłaniają się do organizmu, nie mają więc wpływu na wzrost ciśnienia krwi. Są to leki z oksymetazoliną (Nasivin, Oxalin) lub ksylometazoliną (Otrivin, Sudafed spray, Xylorin, Xylometazolin). Pamiętaj jednak, żeby nie stosować ich dłużej niż 3. do 5. dni. Świetnie sprawdzą się także inhalacje z soli fizjologicznej. W razie potrzeby można zastosować bardziej stężone roztwory soli (2,2%-3%, np. Marimer Inhalation, Nebu-Dose Hypertonic). W bólu gardła stosuj spraye lub tabletki do ssania działające miejscowo, zawierające np.: heksylorezorcynol (Cholinex Intense), czy benzydaminę (Tantum Verde). Jeśli nie chorujesz równocześnie na astmę, albo chorobę wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy, możesz leczyć kaszel dostępnymi lekami po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą [7,8].

Podsumowanie

Jeśli masz nadciśnienie, wybór odpowiednich leków na przeziębienie jest kluczowy, aby uniknąć wzrostu ciśnienia krwi. Najbezpieczniejszym środkiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym jest paracetamol, który nie wpływa na ciśnienie. Pyralgina (metamizol) także jest bezpieczna, ale nie powinna być stosowana dłużej niż tydzień. Należy unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen, ibuprom, diklofenak czy ketoprofen, ponieważ mogą osłabiać działanie leków na nadciśnienie i zwiększać ryzyko problemów z nerkami. Wiele popularnych leków na przeziębienie zawiera substancje podnoszące ciśnienie, jak pseudoefedryna, fenylefryna czy feniramina, dlatego ich stosowanie przy chorobach układu krążenia nie jest zalecane. W przypadku kataru bezpieczniejszym wyborem będą miejscowe spraye do nosa z oksymetazoliną lub ksylometazoliną, a na ból gardła – tabletki do ssania z benzydaminą. Pamiętaj, że przy nadciśnieniu kluczowe jest unikanie interakcji leków i konsultacja z lekarzem przed sięgnięciem po nowe środki.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i podstawowe cechy

W tej analizie skupiamy się na porównaniu tobramycyny, amikacyny oraz gentamycyny. Wszystkie trzy substancje należą do grupy antybiotyków aminoglikozydowych, które wykazują silne działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie syntezy białek w komórkach bakterii¹²³. Ich działanie jest szczególnie skuteczne wobec bakterii Gram-ujemnych, takich jak Pseudomonas aeruginosa, ale obejmuje również wiele innych drobnoustrojów, w tym niektóre bakterie Gram-dodatnie¹²³.

Wszystkie są dostępne w różnych postaciach i mogą być stosowane miejscowo (np. do oka lub na skórę), a także ogólnoustrojowo, np. w postaci wstrzyknięć, infuzji lub inhalacji⁴⁵⁶. Łączy je także podobny profil działań niepożądanych, z ototoksycznością (ryzyko uszkodzenia słuchu) i nefrotoksycznością (ryzyko uszkodzenia nerek) jako najważniejszymi zagrożeniami przy długotrwałym lub nieprawidłowym stosowaniu⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Choć tobramycyna, amikacyna i gentamycyna mają podobny zakres działania, różnią się w szczegółach dotyczących zastosowania i dostępnych postaci leków.

• Tobramycyna najczęściej jest stosowana w zakażeniach oczu (krople, maść), przewlekłych zakażeniach płuc u osób z mukowiscydozą (inhalacje), a także w ciężkich zakażeniach ogólnoustrojowych (infuzje dożylne)¹⁰¹¹¹².
• Amikacyna jest zarezerwowana głównie do leczenia ciężkich zakażeń bakteryjnych, w tym zakażeń dróg oddechowych, moczowych, skóry, tkanek miękkich, zapalenia wsierdzia, posocznicy oraz zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na inne aminoglikozydy¹³¹⁴. Występuje w postaci wstrzyknięć, infuzji oraz jako preparat do inhalacji i krople do oczu.
• Gentamycyna jest stosowana w leczeniu ciężkich zakażeń ogólnoustrojowych (np. posocznica, zapalenie wsierdzia), zakażeń układu moczowego, dróg oddechowych, skóry i tkanek miękkich, a także miejscowo – na skórę, do oka i jako implant w chirurgii¹⁵¹⁶.

Warto zaznaczyć, że tobramycyna i gentamycyna są szeroko wykorzystywane w leczeniu miejscowym zakażeń oczu, podczas gdy amikacyna jest tu stosowana rzadziej i głównie wtedy, gdy inne antybiotyki okazują się nieskuteczne¹⁷. W przypadku zakażeń płuc u pacjentów z mukowiscydozą, tobramycyna jest lekiem pierwszego wyboru w postaci inhalacji, podczas gdy amikacyna i gentamycyna mają tu zastosowanie rzadziej¹⁸¹¹.

Jeśli chodzi o grupy wiekowe, tobramycyna jest stosowana u dzieci już od 1. roku życia w leczeniu zakażeń oczu, natomiast w przypadku inhalacji i infuzji – u dzieci od 6. roku życia, podobnie jak amikacyna. Gentamycyna może być stosowana już u noworodków, ale dawkowanie wymaga dużej ostrożności i monitorowania⁶.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – co je łączy, co dzieli?

Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna działają poprzez blokowanie syntezy białek w bakteriach, co prowadzi do ich śmierci. Wszystkie trzy antybiotyki wiążą się z podjednostką 30S rybosomu bakteryjnego, co uniemożliwia prawidłowe odczytywanie kodu genetycznego bakterii¹²³.

Różnice dotyczą przede wszystkim zakresu działania. Amikacyna jest najbardziej odporna na enzymy bakteryjne, które mogą inaktywować inne aminoglikozydy – dzięki temu bywa skuteczna wobec szczepów opornych na gentamycynę i tobramycynę¹⁹. Gentamycyna i tobramycyna mają zbliżone spektrum, jednak niektóre szczepy oporne na gentamycynę pozostają wrażliwe na tobramycynę¹.

Pod względem farmakokinetyki, wszystkie trzy leki mają niski stopień wchłaniania z przewodu pokarmowego, dlatego w poważnych zakażeniach podawane są w postaci iniekcji lub infuzji. W przypadku stosowania miejscowego (np. do oka lub na skórę) ich działanie ogólnoustrojowe jest minimalne²⁰²¹.

Właściwości farmakokinetyczne – porównanie

• Tobramycyna – po podaniu dożylnym lub wziewnym szybko osiąga wysokie stężenie w miejscu działania (np. w płucach przy inhalacji), a wydalana jest głównie przez nerki w postaci niezmienionej²⁰.
• Amikacyna – podobnie jak tobramycyna, wydalana jest przez nerki, jednak lepiej przenika do niektórych tkanek, takich jak płyn mózgowo-rdzeniowy w przypadku zapalenia opon mózgowych²².
• Gentamycyna – wchłania się szybko po podaniu domięśniowym lub dożylnym, a wydalana jest głównie przez nerki²¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co trzeba wiedzieć?

Wszystkie aminoglikozydy są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na daną substancję lub inne leki z tej grupy. W przypadku tobramycyny i amikacyny przeciwwskazaniem jest także miastenia, czyli choroba powodująca osłabienie mięśni²³²⁴²⁵. Dla gentamycyny, poza nadwrażliwością i miastenią, ważne są także przeciwwskazania związane z ciężkimi chorobami nerek i wcześniejszymi ciężkimi reakcjami na aminoglikozydy²⁶.

Wszystkie trzy leki wymagają szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, słuchu, układu przedsionkowego, a także u osób w podeszłym wieku, dzieci i noworodków⁷⁸⁹. Długotrwałe stosowanie, zwłaszcza wysokich dawek, zwiększa ryzyko powikłań, takich jak uszkodzenie nerek i słuchu⁷²⁷.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Porównując tobramycynę, amikacynę i gentamycynę pod kątem bezpieczeństwa u dzieci, kobiet w ciąży, matek karmiących, kierowców oraz osób z chorobami nerek lub wątroby, można zauważyć istotne różnice.

• Dzieci: Tobramycyna i gentamycyna mogą być stosowane u dzieci, przy czym tobramycyna jest zalecana od 1. roku życia (do oka) lub od 6. roku życia (inhalacje), a gentamycyna może być stosowana już u noworodków – zawsze z zachowaniem szczególnej ostrożności i odpowiedniego dawkowania⁴⁶. Amikacyna również jest stosowana u dzieci, ale najczęściej w szpitalu i pod ścisłym nadzorem⁵.
• Kobiety w ciąży: Wszystkie trzy substancje mogą być stosowane w ciąży tylko w sytuacjach, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Aminoglikozydy mogą przenikać przez łożysko i teoretycznie powodować uszkodzenie słuchu u dziecka, zwłaszcza przy wysokich stężeniach ogólnoustrojowych²⁸²⁹³⁰.
• Karmienie piersią: Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna mogą przenikać do mleka matki, ale po podaniu miejscowym ich stężenia są bardzo niskie. W przypadku stosowania ogólnoustrojowego należy rozważyć przerwanie karmienia lub leczenia³¹²⁹³⁰.
• Kierowcy: Miejscowe stosowanie tych antybiotyków (np. krople do oczu) może powodować przejściowe zaburzenia widzenia, co wymaga ostrożności przy prowadzeniu pojazdów. Po zastosowaniu ogólnoustrojowym mogą wystąpić zawroty głowy lub zaburzenia równowagi³²³³³⁴.
• Osoby z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby: Wszystkie trzy leki wymagają ostrożności i modyfikacji dawkowania u osób z niewydolnością nerek. U pacjentów z niewydolnością wątroby modyfikacja dawkowania nie zawsze jest konieczna, ale należy zachować ostrożność³⁵³⁶⁶.

Tabela porównawcza: wskazania i bezpieczeństwo stosowania

Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna – podobieństwa i różnice w praktyce

Podsumowując, wszystkie trzy antybiotyki są niezwykle skuteczne w leczeniu poważnych zakażeń bakteryjnych, zwłaszcza wywołanych przez bakterie Gram-ujemne. Amikacyna wyróżnia się skutecznością wobec szczepów opornych na inne aminoglikozydy, dlatego stosuje się ją, gdy gentamycyna lub tobramycyna okazują się nieskuteczne². Tobramycyna natomiast znajduje szczególne zastosowanie w leczeniu zakażeń oczu i przewlekłych zakażeń płuc u osób z mukowiscydozą¹⁰¹⁸. Gentamycyna, choć ma szerokie spektrum działania, częściej jest stosowana w zakażeniach ogólnoustrojowych, a także miejscowo w leczeniu zakażeń skóry, oczu oraz w profilaktyce zakażeń pooperacyjnych¹⁵.

Wszystkie trzy substancje są potencjalnie ototoksyczne i nefrotoksyczne, co wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami nerek, słuchu, w podeszłym wieku, u dzieci oraz kobiet w ciąży. Decyzja o wyborze odpowiedniego leku powinna zawsze należeć do lekarza i być poprzedzona dokładną oceną korzyści i ryzyka.

Porównanie Takrolimusu, Cyklosporyny i Syrolimusu – Podobieństwa i Różnice

Takrolimus, cyklosporyna i syrolimus to leki należące do grupy immunosupresantów. Oznacza to, że ich głównym zadaniem jest hamowanie układu odpornościowego, co jest szczególnie ważne u osób po przeszczepieniu narządów lub w niektórych chorobach autoimmunologicznych¹²³. Choć mają podobne zastosowanie, różnią się mechanizmem działania oraz profilem bezpieczeństwa. Wszystkie trzy leki występują w różnych postaciach i mogą być podawane na różne sposoby, co wpływa na ich stosowanie w praktyce.

Podobieństwa pomiędzy substancjami

• Stosowane w celu zapobiegania odrzucaniu przeszczepów narządów¹²³.
• Wpływają na układ odpornościowy, tłumiąc jego aktywność.
• Są dostępne w różnych postaciach – doustnych, dożylnych, a niektóre także do stosowania miejscowego na skórę czy oczy.
• Wymagają ścisłego monitorowania podczas leczenia, szczególnie pod kątem działań niepożądanych i stężenia leku we krwi⁴⁵⁶.

Wskazania do stosowania – Kiedy i dla kogo?

Takrolimus, cyklosporyna i syrolimus mają wiele wspólnych wskazań, ale są też istotne różnice. Najczęściej są stosowane po przeszczepieniu narządów, takich jak nerka, wątroba czy serce, aby zapobiegać odrzuceniu przeszczepu przez układ odpornościowy¹²³. Takrolimus i cyklosporyna są szeroko wykorzystywane również po przeszczepieniach innych narządów (np. trzustki, płuc, jelit, szpiku kostnego)¹². Syrolimus stosuje się głównie po przeszczepieniu nerki oraz w leczeniu niektórych chorób rzadkich, np. limfangioleiomiomatozy czy naczyniakowłókniaków twarzy w stwardnieniu guzowatym³⁷.

Oprócz zastosowania po transplantacji, cyklosporyna znajduje zastosowanie także w leczeniu chorób autoimmunologicznych, takich jak ciężka łuszczyca, atopowe zapalenie skóry, reumatoidalne zapalenie stawów, endogenne zapalenie błony naczyniowej oka czy zespół nerczycowy⁸. Takrolimus w postaci maści stosuje się miejscowo w leczeniu atopowego zapalenia skóry, gdy inne metody nie przyniosły efektu⁹. Syrolimus, poza immunosupresją, jest wykorzystywany miejscowo w leczeniu naczyniakowłókniaków twarzy w przebiegu stwardnienia guzowatego⁷.

Różnice w stosowaniu u dzieci i dorosłych

• Takrolimus i cyklosporyna są stosowane zarówno u dorosłych, jak i u dzieci po przeszczepieniach, przy czym dawkowanie dla dzieci jest odpowiednio dostosowywane¹⁰¹¹¹².
• Syrolimus nie jest standardowo zalecany u dzieci po przeszczepieniu nerki, a jego zastosowanie w innych grupach wiekowych zależy od wskazania i oceny lekarza¹³.
• W leczeniu atopowego zapalenia skóry takrolimus w maści można stosować u dzieci od 2. roku życia, a cyklosporynę ogólnoustrojowo tylko w szczególnych przypadkach⁹⁸.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – jak te leki wpływają na organizm?

Takrolimus i cyklosporyna należą do grupy inhibitorów kalcyneuryny. Oznacza to, że blokują one działanie enzymu o nazwie kalcyneuryna, co prowadzi do zahamowania aktywacji komórek odpornościowych typu T¹⁴¹⁵. W efekcie organizm trudniej rozpoznaje przeszczepiony narząd jako obcy i nie dochodzi do jego odrzucenia. Syrolimus (inaczej sirolimus) działa w inny sposób – hamuje szlak mTOR, który także uczestniczy w aktywacji i namnażaniu komórek odpornościowych, ale jego mechanizm jest odmienny od inhibitorów kalcyneuryny³¹⁶.

Wszystkie te leki mają właściwości immunosupresyjne, ale różnią się m.in. czasem działania, szybkością wchłaniania, stopniem wiązania z białkami i wydalaniem z organizmu. Takrolimus i cyklosporyna są silnie wiązane z białkami osocza i podlegają metabolizmowi w wątrobie, a ich eliminacja następuje głównie z żółcią¹⁷¹⁸. Syrolimus także jest metabolizowany w wątrobie, ale ma dłuższy okres półtrwania i inny profil działań ubocznych³.

Ważne jest, że postać leku (np. kapsułki, zawiesina doustna, maść, krople do oczu) oraz sposób podania (doustny, dożylny, miejscowy) wpływają na szybkość działania i bezpieczeństwo terapii¹⁹¹¹⁹.

Porównanie działania na organizm

• Takrolimus i cyklosporyna działają głównie na limfocyty T, blokując ich aktywację.
• Syrolimus hamuje proliferację (namnażanie) komórek odpornościowych, ale nie blokuje ich aktywacji bezpośrednio.
• Takrolimus i cyklosporyna mają podobny profil działań ubocznych, choć ryzyko wystąpienia niektórych z nich (np. uszkodzenia nerek, nadciśnienia, cukrzycy) może być różne²⁰²¹⁶.
• Syrolimus ma mniejsze działanie nefrotoksyczne (na nerki), ale częściej powoduje zaburzenia lipidowe (podwyższone cholesterol i trójglicerydy) oraz opóźnione gojenie ran⁶.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co trzeba uważać?

Wszystkie trzy leki mają pewne wspólne przeciwwskazania – nie można ich stosować w przypadku uczulenia na daną substancję czynną lub inne składniki preparatu, a także u osób, u których występują poważne infekcje czy nowotwory złośliwe²²²³²⁴. Ważne jest, aby nie stosować jednocześnie takrolimusu i cyklosporyny, ponieważ może to prowadzić do poważnych powikłań (szczególnie uszkodzenia nerek)²⁵²⁶⁶.

Różnice pojawiają się w przypadku innych chorób – takrolimus i cyklosporyna są przeciwwskazane przy ciężkich zaburzeniach czynności wątroby, a syrolimus nie powinien być stosowany w ciężkich zaburzeniach wątroby bez dostosowania dawki¹⁰¹²²⁷. Każdy z tych leków wymaga także ostrożności u osób z zaburzeniami funkcji nerek – takrolimus i cyklosporyna mogą pogarszać ich stan, natomiast syrolimus jest pod tym względem bezpieczniejszy, ale wymaga kontroli poziomu lipidów i gojenia się ran²⁸²¹⁶.

Każdy z tych leków może wchodzić w interakcje z innymi lekami, zwłaszcza z tymi, które są metabolizowane przez wątrobę (np. niektóre antybiotyki, leki przeciwgrzybicze, leki przeciwpadaczkowe, leki przeciwwirusowe)²⁹³⁰⁶. Należy również unikać jednoczesnego stosowania soków grejpfrutowych, które mogą zwiększać stężenie tych leków we krwi³¹³²⁶.

Najważniejsze przeciwwskazania – porównanie

• Uczulenie na substancję czynną lub inne składniki leku.
• Ciężkie infekcje, nowotwory złośliwe.
• Jednoczesne stosowanie takrolimusu i cyklosporyny.
• Syrolimus: nie zaleca się u osób z ciężkimi zaburzeniami wątroby bez konsultacji lekarskiej²⁷.
• Cyklosporyna: nie powinna być stosowana u osób z ciężkimi zaburzeniami nerek (z wyjątkiem niektórych przypadków zespołu nerczycowego)¹².

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie leków immunosupresyjnych u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób prowadzących pojazdy oraz pacjentów z zaburzeniami nerek lub wątroby wymaga szczególnej ostrożności^10331227.

• Dzieci: Takrolimus i cyklosporyna są stosowane u dzieci po przeszczepieniach, jednak dawkowanie i bezpieczeństwo wymagają ścisłej kontroli. Syrolimus stosuje się ostrożnie, głównie w wybranych wskazaniach¹⁰¹¹¹³.
• Kobiety w ciąży: Wszystkie te leki mogą być stosowane w ciąży tylko wtedy, gdy nie ma bezpieczniejszych alternatyw, a korzyści przeważają nad ryzykiem dla płodu. Zaleca się monitorowanie noworodka po urodzeniu³³³⁴²⁷.
• Karmienie piersią: Takrolimus i cyklosporyna przenikają do mleka matki, dlatego nie zaleca się karmienia piersią podczas leczenia. Syrolimus także może być obecny w mleku, choć dane są ograniczone³³³⁴²⁷.
• Kierowcy: Takrolimus i cyklosporyna mogą powodować zaburzenia widzenia i neurologiczne, co może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów³⁵³⁶. Syrolimus nie ma istotnego wpływu na prowadzenie pojazdów²⁴.
• Pacjenci z chorobami nerek lub wątroby: Dla takrolimusu i cyklosporyny konieczne może być dostosowanie dawki. Syrolimus jest bezpieczniejszy dla nerek, ale u osób z ciężkimi chorobami wątroby konieczna jest ostrożność i ścisłe monitorowanie¹⁰¹²²⁷.

Tabela porównawcza: Takrolimus, Cyklosporyna, Syrolimus

Takrolimus – nowoczesny i skuteczny wybór w immunosupresji

Podsumowując, takrolimus, cyklosporyna i syrolimus to leki o podobnym zastosowaniu, ale różnych mechanizmach działania i profilu bezpieczeństwa. Takrolimus i cyklosporyna są podstawą immunosupresji po przeszczepach narządów, jednak takrolimus często bywa wybierany ze względu na większą skuteczność w niektórych sytuacjach oraz możliwość stosowania miejscowego w atopowym zapaleniu skóry. Syrolimus to lek o odmiennym mechanizmie działania, mniejszym wpływie na nerki, ale innym profilu działań niepożądanych, przez co jest stosowany głównie po przeszczepieniu nerki i w innych, rzadkich wskazaniach. Wybór odpowiedniego leku zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta, rodzaju przeszczepu, chorób towarzyszących i wieku¹²³.

Przegląd porównywanych substancji czynnych

Mupirocyna, bacytracyna (często w połączeniu z innymi antybiotykami, takimi jak neomycyna i polimyksyna B) oraz fusydynian sodu należą do antybiotyków stosowanych miejscowo na skórę. Wszystkie te substancje wykazują działanie przeciwbakteryjne, ale różnią się mechanizmem działania i zakresem aktywności¹²³.

• Mupirocyna stosowana jest głównie w leczeniu zakażeń skóry oraz w eliminacji nosicielstwa gronkowców z nosa⁴⁵.
• Bacytracyna (często jako maść wieloskładnikowa) używana jest do zapobiegania i leczenia powierzchownych zakażeń skóry, zwłaszcza przy drobnych urazach⁶.
• Fusydynian sodu wykorzystywany jest w leczeniu różnych bakteryjnych zakażeń skóry, w tym liszajca i czyraczności⁷.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po dany antybiotyk?

Choć wszystkie omawiane substancje mają wspólny cel, jakim jest leczenie zakażeń skóry, różnią się szczegółowymi wskazaniami oraz grupami pacjentów, którym można je podawać.

• Mupirocyna znajduje zastosowanie w leczeniu pierwotnych i wtórnych zakażeń skóry, takich jak liszajec, czyraki, zakażenia mieszków włosowych czy wtórne zakażenia ran. Specjalna postać donosowa mupirocyny jest wykorzystywana do eliminacji nosicielstwa gronkowca złocistego, także szczepów opornych na metycylinę (MRSA)⁴⁸⁵.
• Bacytracyna (najczęściej w maściach wieloskładnikowych z neomycyną i polimyksyną B) stosowana jest do zapobiegania zakażeniom w drobnych ranach, otarciach, zadrapaniach i powierzchownych oparzeniach. Nie jest przeznaczona do leczenia poważnych zakażeń czy głębokich ran⁶⁹.
• Fusydynian sodu zalecany jest w leczeniu zakażeń skóry wywołanych przez bakterie wrażliwe na kwas fusydynowy, takich jak liszajec, czyraczność, zapalenie mieszków włosowych czy zanokcica⁷.

Warto podkreślić, że mupirocyna i fusydynian sodu są dopuszczone do stosowania u dzieci (choć mupirocyny do nosa nie zaleca się u noworodków i niemowląt)¹⁰, natomiast większości preparatów z bacytracyną nie powinno się stosować u dzieci poniżej 12 roku życia z uwagi na ryzyko działań niepożądanych¹¹.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Omawiane substancje różnią się mechanizmem działania i sposobem, w jaki działają na bakterie oraz wchłaniają się przez skórę:

• Mupirocyna blokuje syntezę białek bakteryjnych poprzez hamowanie syntetazy izoleucynowej t-RNA. Działa bakteriostatycznie w niższych stężeniach, a bakteriobójczo w wyższych. Jest szczególnie skuteczna wobec gronkowców (w tym MRSA) i paciorkowców¹¹². Po miejscowym zastosowaniu praktycznie nie wchłania się do krwiobiegu, a nawet jeśli do tego dojdzie, szybko ulega rozkładowi do nieaktywnego metabolitu¹³.
• Bacytracyna hamuje syntezę ściany komórkowej bakterii, działa głównie na bakterie Gram-dodatnie. W preparatach wieloskładnikowych jej działanie uzupełniają neomycyna (hamuje syntezę białek, działa głównie na Gram-ujemne) i polimyksyna B (uszkadza błonę komórkową bakterii Gram-ujemnych)². Wchłanianie przez nieuszkodzoną skórę jest bardzo małe, ale po zastosowaniu na uszkodzoną skórę neomycyna może wchłaniać się i wywoływać ogólnoustrojowe działania niepożądane¹⁴.
• Fusydynian sodu blokuje syntezę białek bakteryjnych poprzez hamowanie aktywności elongacyjnego czynnika G. Działa głównie na gronkowce i niektóre paciorkowce, wykazuje także pewną aktywność wobec innych bakterii Gram-dodatnich. Przenikanie przez skórę jest niewielkie³¹⁵.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co uważać?

Każda z omawianych substancji ma swoje przeciwwskazania i zalecenia dotyczące bezpieczeństwa stosowania:

• Mupirocyna jest przeciwwskazana w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną lub składniki pomocnicze¹⁶. Nie należy stosować jej do oczu ani na błony śluzowe (poza specjalną maścią do nosa). U osób z ciężką niewydolnością nerek zaleca się ostrożność przy stosowaniu postaci zawierających makrogol¹⁷.
• Bacytracyna i maści wieloskładnikowe są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na którąkolwiek z substancji, a także u dzieci poniżej 12 lat oraz przy zaburzeniach słuchu i nerek. Nie należy ich stosować na duże powierzchnie uszkodzonej skóry, głębokie rany czy błony śluzowe, ze względu na ryzyko poważnych działań niepożądanych (nefrotoksyczność, ototoksyczność)¹⁸.
• Fusydynian sodu nie powinien być stosowany u osób uczulonych na tę substancję lub składniki pomocnicze. Długotrwałe stosowanie może prowadzić do rozwoju oporności bakteryjnej¹⁹²⁰.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i innych szczególnych grup pacjentów

Różnice w bezpieczeństwie stosowania tych substancji są bardzo istotne, zwłaszcza u dzieci i kobiet w ciąży:

• Mupirocyna może być stosowana u dzieci powyżej 8 tygodnia życia (niektóre postacie od 1 roku życia), jednak maść do nosa nie jest zalecana dla noworodków i niemowląt²¹²²¹⁰. W ciąży jej stosowanie jest możliwe tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają potencjalne ryzyko – brakuje danych o bezpieczeństwie, choć badania na zwierzętach nie wykazały szkodliwości²³.
• Bacytracyna oraz maści wieloskładnikowe są przeciwwskazane u dzieci do 12 lat ze względu na ryzyko uszkodzenia nerek i słuchu¹¹²⁴. W ciąży i podczas karmienia piersią nie powinno się ich stosować – mogą być szkodliwe dla płodu i noworodka²⁵.
• Fusydynian sodu może być stosowany w ciąży i podczas karmienia piersią, ponieważ bardzo słabo wchłania się przez skórę i nie wykazano jego szkodliwości u ludzi²⁶. U dzieci nie ma przeciwwskazań wiekowych, ale należy zachować ostrożność przy dłuższym stosowaniu²⁷.

Jeśli chodzi o kierowców, żadna z tych substancji nie wpływa negatywnie na zdolność prowadzenia pojazdów²⁸²⁹³⁰.

Porównanie wybranych cech w tabeli

Mupirocyna, bacytracyna i fusydynian sodu – wybór zależny od sytuacji

Wybierając pomiędzy mupirocyną, bacytracyną (i jej połączeniami) a fusydynianem sodu, należy kierować się rodzajem zakażenia, wiekiem pacjenta i możliwymi przeciwwskazaniami. Mupirocyna wyróżnia się wysoką skutecznością wobec gronkowców, w tym MRSA, i może być stosowana w eliminacji nosicielstwa tych bakterii z nosa. Bacytracyna, zwłaszcza w połączeniu z innymi antybiotykami, jest odpowiednia głównie do profilaktyki i leczenia drobnych, powierzchownych ran, ale jej stosowanie u dzieci i kobiet w ciąży jest ograniczone ze względu na bezpieczeństwo. Fusydynian sodu natomiast ma szerokie zastosowanie w leczeniu zakażeń skóry i jest uznawany za bezpieczny dla większości pacjentów, w tym kobiet w ciąży i dzieci⁴⁶⁷.

Aminoglikozydy – co łączy gentamycynę, amikacynę i tobramycynę?

Gentamycyna, amikacyna i tobramycyna to antybiotyki należące do grupy aminoglikozydów¹²³. Ich działanie polega na hamowaniu syntezy białek bakteryjnych, co prowadzi do śmierci komórki bakteryjnej. Wszystkie te substancje wykazują silne działanie bakteriobójcze wobec wielu bakterii Gram-ujemnych oraz niektórych Gram-dodatnich¹²³.

• Wszystkie trzy substancje są stosowane w leczeniu ciężkich zakażeń, zwłaszcza gdy inne antybiotyki są nieskuteczne⁴⁵⁶.
• Ich głównym miejscem działania są bakterie oporne na inne leki, w tym Pseudomonas aeruginosa oraz wiele pałeczek Gram-ujemnych¹²³.
• Wszystkie mogą być stosowane w różnych postaciach – dożylnie, domięśniowo, miejscowo (krople do oczu, maści, wziewnie) – w zależności od rodzaju zakażenia⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – kiedy wybrać gentamycynę, amikacynę, a kiedy tobramycynę?

Chociaż każda z tych substancji może być wykorzystywana do walki z poważnymi infekcjami bakteryjnymi, ich zastosowanie różni się w zależności od rodzaju zakażenia, drogi podania i wieku pacjenta:

• Gentamycyna jest szeroko stosowana w leczeniu ciężkich zakażeń, takich jak sepsa, zakażenia układu oddechowego, moczowego, powikłane zakażenia skóry i tkanek miękkich oraz zakażenia oka⁴¹⁰¹¹.
• Amikacyna jest szczególnie przydatna w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na inne aminoglikozydy, w tym Pseudomonas aeruginosa. Stosuje się ją w ciężkich zakażeniach dróg oddechowych, moczowych, zakażeniach szpitalnych oraz w leczeniu niektórych zakażeń oczu⁵¹².
• Tobramycyna najczęściej wykorzystywana jest w leczeniu przewlekłych zakażeń płuc u osób z mukowiscydozą (wziewnie), a także w zakażeniach oczu (krople, maści), oraz ciężkich zakażeniach ogólnoustrojowych¹³¹⁴⁶.

Różnice w zastosowaniu wynikają też z dostępnych postaci leku – gentamycyna i amikacyna są często stosowane dożylnie lub domięśniowo, podczas gdy tobramycyna jest szeroko dostępna także w postaci wziewnej (inhalacje) i do stosowania miejscowego w okulistyce¹³¹⁴.

Jeśli chodzi o stosowanie u dzieci, wszystkie trzy substancje są wykorzystywane w pediatrii, jednak minimalny wiek i sposób dawkowania zależy od postaci leku i konkretnego wskazania¹⁵⁸⁹.

Mechanizm działania i różnice farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje działają poprzez hamowanie syntezy białek bakteryjnych, jednak istnieją pewne różnice w ich sile działania oraz podatności na rozwój oporności:

• Gentamycyna jest skuteczna przeciwko szerokiemu spektrum bakterii Gram-ujemnych i niektórych Gram-dodatnich, ale oporność bakterii na ten lek może pojawiać się szybciej niż w przypadku amikacyny¹.
• Amikacyna jest mniej podatna na rozkład przez enzymy bakteryjne, dlatego działa na szczepy oporne na inne aminoglikozydy, w tym gentamycynę i tobramycynę².
• Tobramycyna wykazuje szczególnie wysoką skuteczność wobec Pseudomonas aeruginosa i jest często wybierana w leczeniu przewlekłych zakażeń tego typu u osób z mukowiscydozą¹³¹⁷.

Pod względem farmakokinetyki, wszystkie te leki słabo wchłaniają się z przewodu pokarmowego, dlatego podawane są głównie pozajelitowo lub miejscowo. Po podaniu dożylnym i domięśniowym dobrze przenikają do większości tkanek i płynów ustrojowych, choć stężenia w ośrodkowym układzie nerwowym są niskie, chyba że występuje stan zapalny¹⁸¹⁹²⁰.

Wziewne i miejscowe postaci tobramycyny oraz amikacyny pozwalają osiągnąć wysokie stężenia leku w miejscu zakażenia przy minimalnym działaniu ogólnoustrojowym, co zwiększa bezpieczeństwo stosowania²¹²².

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co je różni?

Podstawowym przeciwwskazaniem dla wszystkich aminoglikozydów jest nadwrażliwość na daną substancję lub inne leki z tej grupy²³²⁴²⁵.
Wspólne przeciwwskazania to również:

• Myasthenia gravis (miastenia), czyli choroba powodująca osłabienie mięśni²³²⁴²⁶.
• Stosowanie innych aminoglikozydów (nie zaleca się łączenia tych leków ze względu na ryzyko toksyczności)²⁷.
• Zaburzenia czynności nerek lub uszkodzenie słuchu – u tych pacjentów stosowanie wymaga szczególnej ostrożności i ścisłego monitorowania²⁸²⁹³⁰.

Różnice pojawiają się natomiast w przeciwwskazaniach związanych z określonymi postaciami i drogami podania. Przykładowo, niektóre krople do oczu nie powinny być stosowane przy określonych zakażeniach wirusowych lub grzybiczych oka²³²⁵. W przypadku leków wziewnych i dożylnych, przeciwwskazania mogą obejmować ciężkie zaburzenia czynności nerek oraz wcześniejsze reakcje alergiczne na aminoglikozydy³¹.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i kierowców

Bezpieczeństwo stosowania aminoglikozydów zależy od drogi podania, wieku pacjenta i jego stanu zdrowia:

• Dzieci: Wszystkie trzy substancje mogą być stosowane u dzieci, ale minimalny wiek i dawkowanie zależą od postaci leku. Gentamycyna i amikacyna są wykorzystywane u noworodków i starszych dzieci w leczeniu ciężkich zakażeń, natomiast tobramycyna wziewna i miejscowa jest zwykle stosowana od 6. roku życia¹⁵⁸³².
• Kobiety w ciąży: Aminoglikozydy mogą przenikać przez łożysko i potencjalnie uszkadzać płód, zwłaszcza narząd słuchu i nerki. Ich stosowanie w ciąży jest dozwolone tylko w sytuacjach zagrożenia życia i jeśli nie ma innych bezpieczniejszych alternatyw³³³⁴³⁵.
• Karmienie piersią: Gentamycyna, amikacyna i tobramycyna mogą przenikać do mleka kobiecego, ale nie wykazano szkodliwego działania na niemowlęta w typowych dawkach miejscowych. Jednak w przypadku stosowania dużych dawek lub leków ogólnoustrojowych należy rozważyć odstawienie karmienia³⁶³⁴.
• Kierowcy: Podanie aminoglikozydów ogólnoustrojowo zwykle nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów, jednak niektóre postaci, zwłaszcza krople i maści do oczu, mogą powodować przejściowe zaburzenia widzenia po zastosowaniu³⁷³⁸³⁹.

Podsumowanie: Gentamycyna, amikacyna i tobramycyna – podobieństwa i różnice

Poniżej przedstawiono tabelę porównującą najważniejsze cechy tych trzech substancji:

Aminoglikozydy – skuteczne, ale wymagające ostrożności

Gentamycyna, amikacyna i tobramycyna są niezwykle skutecznymi antybiotykami, które znajdują zastosowanie w leczeniu ciężkich zakażeń, szczególnie gdy inne leki zawodzą. Ich wybór zależy od rodzaju zakażenia, wrażliwości bakterii oraz indywidualnych cech pacjenta. Wszystkie wymagają ścisłego monitorowania podczas stosowania, szczególnie u osób z zaburzeniami czynności nerek, słuchu oraz u kobiet w ciąży i dzieci. Mimo podobieństw, różnią się zakresem wskazań, dostępnością postaci i profilem bezpieczeństwa, dlatego decyzja o ich zastosowaniu zawsze powinna być indywidualnie dostosowana do pacjenta.

Podobieństwa i różnice między wankomycyną, teikoplaniną i orytawancyną

Wankomycyna, teikoplanina oraz orytawancyna to antybiotyki należące do grupy glikopeptydów, czyli leków stosowanych głównie do zwalczania poważnych zakażeń wywołanych przez bakterie Gram-dodatnie¹²³. Ich wspólną cechą jest mechanizm działania – hamują syntezę ściany komórkowej bakterii, co prowadzi do ich śmierci. Wszystkie te substancje są szczególnie ważne w leczeniu infekcji, w których bakterie wykazują oporność na inne antybiotyki, zwłaszcza metycylinę czy cefalosporyny.

Do głównych podobieństw należy:

• Wysoka skuteczność wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym gronkowców i enterokoków¹²³.
• Stosowanie głównie w leczeniu poważnych zakażeń, takich jak zapalenie wsierdzia, zakażenia kości i stawów, ciężkie zakażenia skóry i tkanek miękkich oraz zakażenia płuc⁴⁵⁶.
• Podawanie drogą dożylną, a w niektórych wskazaniach (np. zakażenia przewodu pokarmowego) także doustną (wankomycyna i teikoplanina)⁷⁵.
• Możliwość wystąpienia reakcji nadwrażliwości oraz ryzyka działań niepożądanych dotyczących nerek i słuchu⁸⁹¹⁰.

Kiedy stosuje się poszczególne antybiotyki glikopeptydowe?

Choć omawiane substancje mają wiele wspólnego, ich zastosowanie kliniczne może się różnić ze względu na zakres wskazań, postać leku oraz drogę podania.

Wankomycyna jest wykorzystywana w leczeniu powikłanych zakażeń skóry i tkanek miękkich, zakażeń kości i stawów, pozaszpitalnego i szpitalnego zapalenia płuc (w tym respiratorowego), zapalenia wsierdzia, bakteriemii oraz w leczeniu zakażeń wywołanych przez Clostridium difficile – w tym ostatnim przypadku podaje się ją doustnie⁴. Może być stosowana u pacjentów w każdym wieku, w tym u noworodków i dzieci⁴.

Teikoplanina ma bardzo zbliżone wskazania do wankomycyny: stosuje się ją w zakażeniach skóry i tkanek miękkich, kości i stawów, zapaleniu płuc, zakażeniach dróg moczowych z powikłaniami, infekcyjnym zapaleniu wsierdzia, zapaleniu otrzewnej związanej z dializą oraz w zakażeniach przewodu pokarmowego wywołanych przez Clostridium difficile⁵. Teikoplaninę można podawać zarówno dożylnie, jak i domięśniowo, a w przypadku zakażeń Clostridium difficile – doustnie¹¹. Lek ten jest dopuszczony do stosowania u dorosłych i dzieci, także od momentu urodzenia⁵.

Orytawancyna wyróżnia się spośród porównywanych antybiotyków – jest wskazana przede wszystkim do leczenia ostrych bakteryjnych zakażeń skóry i tkanek miękkich (ABSSSI) u dorosłych i dzieci powyżej 3 miesięcy⁶. Nie jest stosowana w innych, cięższych zakażeniach jak zapalenie wsierdzia czy zakażenia kości i stawów, ani w zakażeniach przewodu pokarmowego. Podaje się ją wyłącznie dożylnie, w postaci jednorazowego wlewu, co może być korzystne dla niektórych pacjentów¹².

Pod względem grup wiekowych, wankomycyna i teikoplanina są szeroko stosowane u dzieci, także u noworodków, natomiast orytawancyna nie jest przeznaczona dla dzieci poniżej 3 miesięcy¹³¹¹¹².

Mechanizm działania i farmakokinetyka – jak różnią się te antybiotyki?

Wszystkie trzy substancje hamują syntezę ściany komórkowej bakterii, ale różnią się szczegółami mechanizmu działania oraz właściwościami farmakokinetycznymi.

• Wankomycyna hamuje syntezę ściany komórkowej poprzez wiązanie się z końcem D-alanylo-D-alaninowym prekursora ściany komórkowej bakterii. Działa powoli, ale skutecznie na bakterie Gram-dodatnie¹.
• Teikoplanina działa bardzo podobnie do wankomycyny, blokując syntezę peptydoglikanu w ścianie komórkowej bakterii, jednak wiąże się z innym miejscem niż antybiotyki beta-laktamowe². Warto dodać, że wankomycyna i teikoplanina mogą wykazywać tzw. oporność krzyżową, czyli bakterie oporne na jeden z tych leków mogą być również oporne na drugi¹⁴.
• Orytawancyna wyróżnia się aż trzema mechanizmami działania: blokuje syntezę ściany komórkowej na dwóch etapach oraz dodatkowo zaburza ciągłość błony komórkowej bakterii, co prowadzi do jej szybkiej śmierci³.

Pod względem farmakokinetyki:

• Wankomycyna podawana dożylnie osiąga wysokie stężenia w osoczu i jest wydalana głównie przez nerki¹⁵.
• Teikoplanina również jest eliminowana przez nerki, ale charakteryzuje się dłuższym okresem półtrwania niż wankomycyna, co umożliwia rzadsze dawkowanie i wygodniejsze leczenie¹⁶.
• Orytawancyna ma bardzo długi okres półtrwania (ok. 245 godzin), co pozwala na podanie jednorazowej dawki w leczeniu ostrego zakażenia skóry i tkanek miękkich¹⁷.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co trzeba uważać?

Każda z tych substancji ma przeciwwskazania oraz wymaga ostrożności u określonych pacjentów.

Przeciwwskazania wspólne:

• Nadwrażliwość na daną substancję czynną lub inne składniki leku¹⁸¹⁹²⁰.

Różnice w przeciwwskazaniach:

• Wankomycyny nie wolno podawać domięśniowo (ryzyko martwicy w miejscu podania)¹⁸.
• Orytawancyna jest przeciwwskazana u osób, które muszą otrzymać heparynę sodową dożylnie w ciągu 5 dni po podaniu leku (z powodu fałszywego wydłużenia czasu krzepnięcia w badaniach laboratoryjnych)²⁰.

W przypadku wszystkich trzech leków konieczna jest szczególna ostrożność u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, gdyż mogą zwiększać ryzyko działań niepożądanych, zwłaszcza nefrotoksyczności (uszkodzenia nerek)²¹²². Dodatkowo, wankomycyna i teikoplanina mogą powodować ototoksyczność (uszkodzenie słuchu), szczególnie przy dłuższym stosowaniu lub w skojarzeniu z innymi lekami o takim działaniu²³²⁴. Orytawancyna, ze względu na ograniczoną liczbę badań, wymaga monitorowania u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami nerek i wątroby²⁵.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i innych szczególnych grupach pacjentów

Porównując bezpieczeństwo stosowania tych leków, należy zwrócić uwagę na różnice dotyczące dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z zaburzeniami nerek lub wątroby.

• Dzieci:
  • Wankomycyna i teikoplanina są stosowane u dzieci, w tym u noworodków, choć wymagają indywidualnego doboru dawki i monitorowania stężenia leku we krwi¹³¹¹.
  • Orytawancyna może być stosowana u dzieci powyżej 3 miesięcy¹².
• Kobiety w ciąży:
  • Wankomycynę można stosować w ciąży tylko w razie konieczności, po dokładnej ocenie korzyści i ryzyka, ze względu na możliwość działań niepożądanych u płodu²⁶.
  • Teikoplanina nie jest zalecana w ciąży, jeśli nie jest to absolutnie konieczne, z powodu braku danych i potencjalnego ryzyka uszkodzenia nerek i słuchu u płodu²⁷.
  • Orytawancyna nie jest zalecana w ciąży z powodu braku danych²⁸.
• Karmienie piersią:
  • Wankomycyna i teikoplanina mogą przenikać do mleka matki. Stosowanie ich podczas karmienia piersią wymaga rozważenia przerwania karmienia lub leczenia lekiem w zależności od sytuacji klinicznej²⁹²⁷.
  • Nie wiadomo, czy orytawancyna przenika do mleka ludzkiego; należy zachować ostrożność²⁸.
• Kierowcy:
  • Wankomycyna i orytawancyna mają nieistotny lub niewielki wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów, jednak mogą wywołać zawroty głowy³⁰³¹.
  • Teikoplanina może powodować zawroty głowy i ból głowy – jeśli pojawią się takie objawy, nie należy prowadzić pojazdów³².
• Osoby z zaburzeniami nerek lub wątroby:
  • W przypadku wszystkich trzech leków należy zachować ostrożność i monitorować parametry nerkowe, a w razie konieczności odpowiednio dostosować dawkę³³³⁴²⁵.

Podsumowanie: Glikopeptydowe antybiotyki – różnice i podobieństwa w praktyce