Kiedy mówimy o zaparciu?

O zaparciu mówimy w sytuacji kiedy ilość wypróżnień wynosi rzadziej niż 3 razy w tygodniu. Objawami towarzyszącymi mogą być  ból, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz wzdęcia. Jeśli pojawią się one w okresie laktacji, do uporania się z nimi niezbędne jest wprowadzenie modyfikacji w sposobie żywienia. W wielu przypadkach są one w pełni wystarczające i nie wymagają dodatkowego stosowania żadnej farmakoterapii. Co robić kiedy jednak modyfikacja diety nie będzie wystarczająca [1]?

Jakie leki na zaparcia może stosować kobieta karmiąca piersią?

Leki przeciwbiegunkowe, które można bezpiecznie stosować u kobiet w czasie karmienia piersią to bisakodyl, laktuloza i makrogole – Lekami pierwszego wyboru dla kobiet karmiących piersią są makrogole oraz laktuloza. Doraźnie można również zalecić przyjmowanie wspomnianego wyżej bisakodylu. Istnieją leki przeczyszczające, których stosowanie w czasie karmienia piersią nie jest zalecane (dane zamieszczone w ich ulotkach informują o tym, że lek przenika do mleka kobiety karmiącej), jednak dopuszcza się ich użycie u kobiet karmiących, na podstawie danych literaturowych, które potwierdzają ich bezpieczeństwo. Do leków tych należą: czopki glicerolowe, dokuzynian sodu, pikosiarczan sodu, siarczan magnezu, liść senesu, nasiona babki płesznik [2]. 

Dulcobis, tabletki dojelitowe

O produkcie

• to silny lek przeczyszczający;
• po podaniu doustnym działa miejscowo w jelitach, a jego wchłanianie do krwi jest minimalne;
• aktywny metabolit bisakodylu i jego pochodne nie przenikają do mleka kobiet karmiących.
• po zażyciu leku mogą pojawić się bolesne skurcze jelit.

Lactulosum Polfarmex, syrop

O produkcie

• po podaniu doustnym lek nie ulega wchłanianiu w jelicie cienkim;
• niewielka ilość laktulozy, która może przeniknąć do krwi matki, jest eliminowana w postaci niezmienionej z moczem;
• nie można stosować leku w przypadku niedrożności jelit. 

Xenna Balance, proszek do sporządzania roztworu doustnego

O produkcie

• zazwyczaj stosowana dawka to jedna saszetka przyjmowana od jednego do trzech razy dziennie;
• po otwarciu zawartość saszetki wsypać do szklanki. Wlać około 125 ml wody (pół szklanki);
• w większości przypadków prawidłowa perystaltyka jelit i częstotliwość wypróżnień powracają w ciągu 24-48 godzin od zastosowania preparatu.

Czopki glicerolowe

O produkcie

• substancją czynną jest glicerol (1 czopek o masie 2 g zawiera 85% glicerolu);
• przeznaczone są do stosowania w przypadku krótkotrwałych zaparć;
• przeciwwskazaniem do stosowania czopków są stany chorobowe odbytnicy.

Laxol, czopki

O produkcie

• nie działa na jelito grube tylko zwiększa objętość i konsystencję stolca;
• substancją czynną leku jest sodu dokuzynian;
• dawką zalecaną jest 1 czopek 2 razy na dobę.

Czego nie stosować na zaparcia u kobiet karmiących piersią?

Do preparatów, których nie należy stosować należą:

• wlewki doodbytnicze (Rectanal, Enema) – jony fosforanowe zawarte w tych preparatach przenikają do mleka matki;
• wyciąg z kory kruszyny (Radirex) – ze względu na możliwość wywołania biegunki u dziecka karmionego piersią. 

Kobietom karmiące piersią nie mogą stosować parafiny płynnej (Paraffinum Liquidum Aflofarm), gdyż częściowo wchłania się ona w przewodzie pokarmowym i może przenikać do mleka matki. Parafina ogranicza również wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, co jest niekorzystne dla jakości kobiecego pokarmu. 

Podsumowanie

Okres karmienia piersią, sam w sobie, nie stanowi ryzyka wystąpienia problemów żołądkowo-jelitowych takich jak zaparcia, czy wzdęcia, warto jednak wiedzieć, jak sobie z nimi radzić, kiedy się pojawią.

Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, objawiającą się przewlekłym zapaleniem tarczycy. Do najczęstszych jej przyczyn należą stres i czynniki genetyczne. Wśród możliwych przyczyn wymienia się również m.in. niedobór selenu w diecie, nadmierne spożywanie jodu czy stosowanie niektórych leków, takich jak np. amiodaron czy sole litu.

Choroba najczęściej postępuje wolno i początkowo nie powoduje zauważalnych objawów. Mogą się pojawić tzw. wola, czyli niewielkie powiększenia przedniej części szyi. Najczęściej w przebiegu choroby pojawiają się następujące objawy: 

• przyrost masy ciała;
• wypadanie włosów i łamliwość paznokci;
• osłabienie, bóle mięśniowe i stawowe;
• opuchlizna na twarzy i powiększenie języka;
• bladość i suchość skóry;
• wrażliwość na zimno;
• zaparcia;
• stany lękowe i depresyjne,  wahania nastroju;
• problemy z pamięcią i zaburzenia koncentracji;
• senność;
• tzw. mgła mózgowa, czyli spowolnienie umysłowe;
• zaburzenie mowy;
• drętwienie, pieczenie czy mrowienie kończyn [1,2].

Jak leczyć Hashimoto? Czy istnieje jakaś zależność między selenem a Hashimoto? Czy suplementacja selenu wystarczy, aby wyleczyć tarczycę, czy trzeba stosować inne leki?

Jak leczyć Hashimoto? 

W leczeniu choroby Hashimoto najczęściej stosuje się leki na receptę zawierające odpowiednio dobraną dawkę lewotyroksyny np. Euthyrox lub Letrox. Najczęściej przyjmowanie tych leków jest dożywotnie, z reguły wraz z pogorszeniem się stanu tarczycy stopniowo zwiększając ich dawkę [1,2].

Jaki selen brać przy Hashimoto i czy w ogóle warto? Oczywiście ważne jest przyjmowanie selenu, którego niedobór może być jedną z przyczyn wystąpienia tej choroby. W aptekach można znaleźć wiele preparatów zawierających ten minerał [1,2]. 

Czym jest selen i jakie ma właściwości?

Selen jest pierwiastkiem (Se) występującym w znikomych ilościach w przyrodzie. Pełni on szereg niezwykle istotnych dla zdrowia funkcji, m.in.:

• zwiększa odporność poprzez branie udziału w wytwarzaniu m.in. makrofagów i limfocytów;
• ma dobry wpływ na kondycję włosów, zapobiega ich przetłuszczaniu się, powstawaniu łupieżu czy ich wypadaniu;
• działa antyoksydacyjne, przez co redukuje ryzyko wielu chorób serca czy np. choroby Alzheimera;
• poprawia nastrój, niski poziom selenu może powodować stany depresyjne;
• działa przeciwzapalne, łagodzi dolegliwości związane z np. reumatoidalnym zapaleniem stawów czy astmą;
• pomaga usunąć metale ciężkie z organizmu;
• wspomaga prawidłową pracę tarczycy, chroni tarczycę przed stresem oksydacyjnym i wspomaga produkcję hormonów tarczycy [3,4].

Selen a Hashimoto – poznaj zależność

Selen pełni ważną rolę w regulacji produkcji nadtlenku wodoru i jego metabolitów. Jest on elementem budulcowym w produkcji hormonów tarczycy. Badania naukowe wykazały, że suplementacja selenu u osób z niedoczynnością tarczycy, normalizuje jej funkcję. Dodatkowo u osób z chorobą Hashimoto przyjmujących selen, zmniejsza się poziom autoprzeciwciał anty-TPO i wskaźnika stanu zapalnego [1,4].

Jak długo brać selen przy Hashimoto? Badania wskazały na skuteczność 6. miesięcznej terapii selenem. Rekomendowana dawka wynosi od 75 do nawet 200 μg selenu na dobę. Wyższe dawki podczas przewlekłego stosowania mogą m.in. prowadzić do cukrzycy. W razie wątpliwości należy skonsultować się z lekarzem [1,4]. 

Jaki selen przy Hashimoto warto stosować – przegląd preparatów

W aptece można znaleźć liczne suplementy diety zawierających selen. Różnice pomiędzy nimi są niewielkie, mogą to być kapsułki lub tabletki, mogą mieć różne postacie, ale z reguły wszystkie są dobrze przyswajalne. Najważniejszą różnicą jest dawka i najczęściej waha się 50 do nawet 200 μg selenu. W preparatach selen występuje w dwóch głównych formach albo organicznej (np. selenometionina), albo nieorganicznej (np. selenian sodu). Forma organiczna jest lepiej przyswajalna i skuteczniej wykorzystywana przez organizm, dlatego częściej zaleca się ją w suplementacji.

Walmark Selen Organiczny 100 μg, tabletki 

O produkcie 

• tylko 1 tabletka na dobę;
• selen występuje w postaci dobrze przyswajalnych drożdży wzbogaconych w selen w standardowej dawce 100 μg [5].

Swanson Selenium 100 μg, kapsułki

O produkcie 

• 1 kapsułka dziennie;
• standardowa dawka 100 μg w dobrze przyswajalnej formie L-selenometioniny;
• zawiera żelatynę, więc jest nieodpowiedni dla wegan i wegetarian [6]. 

Solgar Selen 200 μg

O produkcie 

• zawiera dosyć dużą dawkę 200 μg selenu, w przypadku braku stwierdzonego niedoboru warto skontaktować się z lekarzem;
• również tylko 1 tabletka dziennie (ale wyższa dawka);
• selen w preparacie pochodzi z drożdży z pierwotnej uprawy o dużej zawartości selenu [7]. 

Naturell Selen organiczny + E, tabletki

O produkcie 

• analogicznie jak pozostałe jest to suplement diety;
• należy spożywać 1 lub 2 tabletki na dobę;
• nieduża dawka selenu 50 μg (pochodzący z drożdży), ale dzięki dodatkowi witaminy E, lepiej się wchłania [8].

Olimp Selen 110 μg, tabletki

O produkcie 

• selen występuje w postaci dobrze przyswajalnej L-selenometioniny;
• tylko 1 tabletka na dobę;
• standardowa dawka 110 μg selenu [9].

Podsumowanie

W przebiegu choroby Hashimoto selen pełni istotną rolę, z tego względu zalecana jest jego suplementacja. Jaki selen kupić przy Hashimoto? W aptece można znaleźć wiele różnych preparatów. Jak długo brać Selen przy Hashimoto? Badania wskazują minimum na kilkumiesięczną kurację. Ile selenu przyjmować? Najlepiej ustalić z lekarzem, jaka dawka jest potrzebna, a następnie znaleźć na tej podstawie odpowiedni preparat. Co ważne, nie ma zarejestrowanych produktów z leczniczych z selenem, więc wybierać można jedynie z suplementów diety. 

Metylowana forma kwasu foliowego — co to jest?

Kwas foliowy, w swojej naturalnej formie, jest syntetyzowany w organizmach roślinnych i zwierzęcych. Jednak w organizmach ludzi występuje głównie jako forma, która wymaga przekształcenia w aktywną postać, zanim będzie mogła zostać wykorzystana. Proces ten polega na przemianie kwasu foliowego w metabolit zwany tetrahydrofolianem (THF), który odgrywa kluczową rolę w syntezie DNA, produkcji czerwonych krwinek oraz w wielu innych funkcjach biologicznych.

Metylowana forma kwasu foliowego, znana jako metylofolian, to aktywna forma witaminy B9, która nie wymaga dalszego przekształcenia w organizmach ludzi. Dzięki temu jest od razu dostępna do wykorzystania, co czyni ją szczególnie wartościową dla osób z problemami z metabolizowaniem kwasu foliowego w tradycyjnej formie.

Kwas foliowy – rola w organizmie

Kwas foliowy jest niezbędny do syntezowania i naprawy DNA, co jest szczególnie ważne w czasie szybkiego podziału komórek, jak ma to miejsce w czasie ciąży czy rozwoju zarodka. Witamina B9 odgrywa kluczową rolę w produkcji czerwonych krwinek, co pomaga w zapobieganiu niedokrwistości megaloblastycznej. Pomaga w redukcji poziomu homocysteiny, aminokwasu związanego z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Kwas foliowy wspiera prawidłowy rozwój układu nerwowego, zarówno u niemowląt, jak i w kontekście zdrowia osób dorosłych. Witamina B9 wspomaga także układ odpornościowy, zwiększając produkcję białych krwinek, które chronią organizm przed infekcjami.

Korzyści zdrowotne wynikające z zastosowania kwasu foliowego

Suplementacja kwasem foliowym przynosi liczne korzyści zdrowotne. Kwas foliowy jest szeroko stosowany w zapobieganiu wadom cewy nerwowej u płodu, co czyni go niezbędnym w czasie ciąży. Dzięki roli w metabolizmie homocysteiny może pomóc w zapobieganiu depresji oraz poprawie samopoczucia psychicznego. Zmniejsza ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca. Wspiera funkcje neurologiczne, co może pomagać w zapobieganiu demencji oraz innych schorzeń neurodegeneracyjnych. Wspomaga produkcję czerwonych krwinek, co zapobiega niedokrwistości i poprawia ogólny stan zdrowia organizmu.

Metylowana forma kwasu foliowego — stanowisko ekspertów

Polskie Towarzystwo Genetyki Człowieka oraz Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników powołało zespół ekspertów. Stwierdzili, że rodzaj genu MTHFR nie ma wpływu na ilość poronień oraz na ryzyko urodzenia się dziecka z wadą rozwojową ośrodkowego układu nerwowego. Rodzaj tego genu nie wpływa również na powstawanie chorób nowotworowych, na zwiększenie ryzyka zakrzepicy naczyń żylnych, ani na wzrost ryzyka udarów niedokrwiennych mózgu, czy choroby wieńcowej. Gen MTHFR odpowiada za produkcję enzymu biorącego udział w metabolizmie folianów. Eksperci zalecają standardową dawkę profilaktyczną kwasu foliowego 0,4 mg na dobę u kobiet, które planują posiadanie dzieci. Ta dawka jest niezależna od rodzaju polimorfizmu genu MTHFR. Można łącznie z kwasem foliowym zastosować również metylofolian, również niezależnie od rodzaju genu MTHFR. U kobiet, które wcześniej urodziły dziecko z wadą ośrodkowego układu nerwowego, zaleca się większą dawkę kwasu foliowego, 4-5 mg na dobę. Można tu zastosować metylofolian, ale nie jest to konieczne. 

Przykłady produktów z kwasem foliowym

Oto kilka przykładów preparatów z kwasem foliowym. Mogą zawierać w składzie kwas foliowy w obu formach, w różnych dawkach. Uwzględnione są też preparaty złożone.

Kwas Foliowy 5-MTHF 400 mcg, kapsułki

O produkcie

• zawiera sól glukozaminową kwasu (6S)-5-metylotetrahydrofoliowego, zawartość kwasu foliowego to 200 mcg,
• odpowiedni dla wegan i wegetarian,
• zalecana porcja to jedna kapsułka dziennie.

Yango Kwas foliowy metylowany, kapsułki

O produkcie

• zawiera sól glukozaminową kwasu 5-MTHF Quatrefolic®, w tym 600 mcg kwasu foliowego,
• zalecana porcja to jedna kapsułka dziennie, po posiłku,
• zawiera celulozę roślinną — odpowiedni dla wegan,
• produkt bezglutenowy. 

Femibion 0 Planowanie ciąży Kwas Foliowy Plus, tabletki powlekane

O produkcie

• zawiera foliany, w tym: kwas foliowy i L-metylofolian wapnia, łącznie 800 mcg,
• dodatkowo zawiera witaminy B2, B6, B12, D3, E i jod,
• zaleca się przyjmować 1 kapsułkę dziennie, z głównym posiłkiem,
• produkt przeznaczony dla kobiet przygotowujących się do ciąży,
• zawiera słodziki — cukier i syrop glukozowy oraz barwnik tlenek żelaza.

Salvitis Methyl Folate, tabletki powlekane

O produkcie

• zawiera 800 mcg kwasu foliowego,
• odpowiedni dla wegan, 
• nie zawiera glutenu, laktozy, soi, białek mleka,
• zaleca się stosować jedną tabletkę dziennie.

Naturell Folian Forte, tabletki

O produkcie

• jedna tabletka zawiera L-metylofolian wapnia, w tym kwas foliowy 800 µg,
• zalecana dawka to jedna tabletka dziennie,
• może zawierać ryby i ich produkty pochodne.

Podsumowanie

Kwas foliowy odgrywa kluczową rolę w wielu procesach metabolicznych. Wspomaga zdrowie układu nerwowego, sercowo-naczyniowego, poprawia samopoczucie oraz wspiera rozwój płodu w czasie ciąży. Rekomendacje wskazują na brak konieczności stosowania formy metylowanej kwasu foliowego u kobiet planujących potomstwo oraz w profilaktyce wad ośrodkowego układu nerwowego. Można zastosować zarówno kwas foliowy jak i aktywne metabolity kwasu foliowego. 

Zaparcia to nic innego, jak utrudnione oddawanie stolca, w szczególności jeżeli ma on twardą konsystencję. O zaparciu mówi się także, gdy pacjentowi towarzyszy uczucie niepełnego wypróżnienia. Zaparcia częściej dotyczą populacji krajów zachodnich, zdecydowanie rzadziej dotykają ludzi mieszkających w Azji. Średnio zaparcia dotykają nawet 14% ludzi żyjących na świecie, są także najczęstszą dolegliwością układu pokarmowego, mówi się o nawet 25% przypadków. Jeżeli zaparcia utrzymują się przez ponad 3 miesiące, to można już mówić o zaparciach przewlekłych [1]. 

Jak sobie można poradzić z zaparciami?

Często z zaparciami można sobie poradzić bez wizyty u lekarza, a nawet bez żadnych leków. Kluczowe jest systematyczne uprawianie aktywności fizycznej, przez co najmniej 30-60 minut dziennie. Istotna jest również tzw. optymalizacja defekacji. Największa szansa wypróżnienia jest rano lub ok 30 minut po skończonym posiłku, ponieważ wzmaga się naturalny odruch żołądkowo-okrężniczy. Z kolei jedną z głównych przyczyn, i jednocześnie możliwym remedium zaparć, jest dieta. Powinno się stosować dietę bogatoresztkową (bogatą w błonnik) i pić dużo wody [1,2].

Co zawierają tabletki na zatwardzenie? 

W tabletkach na przeczyszczenie występuje wiele różnych substancji. Dla przykładu, jako ziołowe preparaty na zaparcia często stosuje się te zawierające liść senesu, korzeń rzewienia czy korę kruszyny. W jaki sposób działają? Najważniejsze z nich to:

• liść senesu (łac. Sennae folium) – zawiera glikozydy antrachinowe, sennozydy, które działają bezpośrednio na komórki błony w obrębie jelita grubego, co nasila perystaltykę, pobudza wydzielanie wody i elektrolitów do światła jelita grubego, zmiękczając kał i ułatwiając defekację, działają po 8-12 h;
• korzeń rzewienia (łac. Rhei radix), kora kruszyny (łac. Frangulae cortex) i zagęszczony sok sok z aloesu (łac. Aloe vera) – działają analogicznie jak liść senesu;
• bisakodyl – ma podobne działanie do wymienionych powyżej ziołowych surowców zawierających związki antrachinowe, ale jest substancją syntetyczną, a jego działanie najczęściej występuje po 4-12 h;
• błonnik – dzięki zdolności chłonięcia wody, zwiększa znacznie objętość masy kałowej i ją zmiękcza, co pobudza perystaltykę i ułatwia defekację [1,2]. 

Tabletki na zaparcia – przegląd preparatów 

W aptece można spotkać bardzo dużo preparatów w tabletkach lub kapsułkach, które ułatwią pacjentom wypróżnienie. Większość z nich jest zarejestrowana jako produkty lecznicze na zaparcia, ale zdarzają się także suplementy diety czy żywność specjalnego przeznaczenia. W wyborze preparatu należy zwrócić uwagę przede wszystkim na składniki w nim zawarte. Nie wszystkie można stosować przez dłuższy czas. Przykładowe preparaty przedstawiono poniżej. 

Dulcobis, tabletki dojelitowe 

O produkcie

• zarejestrowany jako produkt leczniczy, będzie miał więc faktyczne działanie lecznicze;
• każda tabletka zawiera 5 mg bisakodylu;
• może być stosowany już od 4. roku życia;
• produkt leczniczy powoduje pobudzenie wypróżnienia i rozmiękczenie stolca;
• może być stosowany jedynie do krótkotrwałego leczenia zaparć [3]. 

Alax, drażetki

O produkcie

• zarejestrowany jako roślinny produkt leczniczy, w przeciwieństwie do suplementów diety wykazuje działanie lecznicze;
• 1 tabletka drażowana ma w składzie 35 mg sproszkowanego soku z liści aloesu (Aloe capensis) i 42 mg wyciągu suchego kory kruszyny (Frangulae corticis extractum siccum), czyli 10-15 mg antrazwiązków w przeliczeniu na aloinę – występuje standaryzacja;
• może być stosowany dopiero od 12. roku życia;
• lek wykazują działanie przeczyszczające, pobudzając motorykę jelita grubego, co przyspiesza pasaż treści jelitowej i zwiększa wydzielanie płynów do światła jelita;
• może być stosowany jedynie doraźnie, w krótkotrwałych zaparciach [4]. 

Xenna Extra Comfort, tabletki dojelitowe 

O produkcie

• jest to lek, ma więc udowodnione działanie lecznicze;
• 1 tabletka zawiera 150 mg-220 mg wyciągu, co odpowiada zawartośc 20 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B – jest standaryzacja;
• może być używany dopiero od 12. roku życia;
• nie należy stosować powyżej 1-2 tygodni bez konsultacji z lekarzem,
• sennozydy zawarte w preparacie są przekształcane przez bakterie bytujące w jelicie grubym w aktywny metabolit antron reniny, który powoduje stymulację pracy jelit i hamuje wchłanianie jonów ze światła jelit (Na+, Cl-), przez co masy kałowe rozluźniają się, a jelito jest stymulowane do ich usuwania [5]. 

Debutir Forte, kapsułki 

O produkcie

• nie jest to produkt leczniczy, a żywność specjalnego przeznaczenia, nie będzie więc wykazywać działania leczniczego;
• zawiera mikrootoczkowaną sól sodową kwasu masłowego (maślan sodu);
• może być używany już od 7. roku życia;
• nie jest to typowy lek na zaparcia, ale maślan sodu wykorzystuje się w wielu problemach związanych z układem pokarmowym,  w tym zaparciach – zmniejsza on ból podczas wypróżniania się [6].

Senefol, tabletki

O produkcie

• produkt leczniczy roślinny, ma więc działanie lecznicze;
• 1 tabletka zawiera 300 mg liścia i owocu senesu, co odpowiada 7,5 mg pochodnych hydroksyantracenu, w przeliczeniu na sennozyd B – występuje standaryzacja;
• dopiero od 12. roku życia;
• nie stosować dłużej niż 1-2 tygodnie bez konsultacji lekarskiej;
• preparat wpływa na perystaltykę jelita grubego, przez co hamuje wchłanianie wody i powoduje zmiękczenie mas kałowych, co w rezultacie ułatwia wypróżnianie [7].

Radirex, tabletki 

O produkcie

• zarejestrowany jako lek roślinny – ma udowodnione działanie lecznicze;
• każda tabletka zawiera 513,5 mg Rhei radix pulveratum (sproszkowany korzeń rzewienia) standaryzowany na 12,6 mg związków antranoidowych w przeliczeniu na reinę;
• może być stosowany dopiero od 12. roku życia;
• działanie przeczyszczające następuje po 6-8 godzinach [8].

Humavit Multibłonnik, tabletki 

O produkcie

• zarejestrowany jako suplement diety, nie będzie więc wykazywać działania leczniczego;
• każda tabletka zawiera 60 mg błonnika jabłkowego, 44 mg błonnika owsianego, 20 mg inuliny z cykorii i 16 mg glukomannanu;
• może być stosowany jedynie przez osoby dorosłe;
• pomaga w wypróżnieniu, należy tylko pamiętać o piciu dużej ilości wody [9].

Tabletki na przeczyszczenie – podsumowanie 

Jakie tabletki na zaparcia będą najlepsze? Większość z nich ma działanie drażniące na przewód pokarmowy, różni je surowiec z jakiego pochodzą. Są one znacznie skuteczniejsze niż płyny czy proszki, które działają przez zwiększanie mas kałowych lub osmotyczne. Ponieważ są to silniejsze leki, należy je jednak stosować ostrożnie i doraźnie. W przypadku dłużej trwających zaparć warto zastosować tabletki z błonnikiem i zmienić dietę na bogatoresztkową. 

Mesalazyna jest lekiem przeciwzapalnym (zaliczanym do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych), który działa bezpośrednio na śluzówkę jelita. Hamuje produkcję prozapalnych cytokin i mediatorów stanu zapalnego, takich jak leukotrieny i prostaglandyny. Redukuje również produkcję wolnych rodników i innych cząsteczek oksydacyjnych. Sulfasalazyna jest prolekiem, co oznacza, że musi być metabolizowana w organizmie, aby stać się aktywną formą. Składa się z dwóch komponentów: mesalazyny (5-ASA) i sulfapirydyny, a więc mesalazyna to aktywny metabolit sulfasalazyny [1, 2]. 

Jakie są wskazania do stosowania mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna i sulfasalazyna są stosowane w leczeniu chorób zapalnych jelit [1, 2]:

• wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
• choroba Leśniowskiego-Crohna;
• leczenie zapalenia odbytnicy i esicy.

Od czego zależy wybór leku?

Mesalazyna jest często preferowana ze względu na mniejszą ilość działań niepożądanych i lepszą tolerancję przez pacjentów. Sulfasalazyna natomiast może być wybierana w przypadkach, gdy pacjent dobrze ją toleruje, lub w sytuacjach, gdy jej koszt jest istotnie niższy.

Jakie są skutki uboczne mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna jest na ogół dobrze tolerowanym lekiem, ale jak każdy lek, może powodować działania niepożądane [1]:

• bóle głowy;
• nudności;
• biegunka;
• ból brzucha
• wzdęcia i gazy.

Jeśli chodzi o sulfasalazynę, u pacjentów leczonych sulfasalazyną odnotowano ciężkie przypadki reakcji nadwrażliwości, obejmujące narządy wewnętrzne. Skutkowało to zaburzeniem czynności wątroby, nerek, mięśnia sercowego czy płuc, czego powodem były stany zapalne tychże narządów. Do najczęściej opisywanych działań niepożądanych związanych z podażą sulfasalazyny zalicza się [2]: 

• leukopenię;
• utratę apetytu;
• zawroty i bóle głowy;
• zaburzenia smaku;
• kaszel;
• biegunki;
• wzdęcia.

Stosując sulfasalazynę, należy pamiętać o podaży odpowiedniej ilości płynów. Takie działanie pozwoli zapobiec tworzeniu się kryształów w moczu oraz powstawaniu kamieni nerkowych. Zaleca się również wykonywanie badań kontrolnych krwi co 2 tygodnie podczas pierwszych trzech miesięcy leczenia.

Jakie stosuje się dawki mesalazyny i sulfasalazyny?

Mesalazyna jest stosowana głównie w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna.

• Dawka początkowa i podtrzymująca w wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego:
  a) ostre fazy choroby: 2,4 – 4,8 g dziennie podzielone na kilka dawek;
  b) dawka podtrzymująca: 1,2 – 2,4 g dziennie podzielone na kilka dawek.
• Dawka początkowa i podtrzymująca w chorobie Leśniowskiego-Crohna:
  a) ostre fazy choroby: 2,4 – 4,8 g dziennie podzielone na kilka dawek;
  b) dawka podtrzymująca: 1,2 – 2,4 g dziennie podzielone na kilka dawek.

Sulfasalazyna jest stosowana w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz jako lek modyfikujący przebieg choroby w reumatoidalnym zapaleniu stawów.

• W wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego:

1. Ostre fazy choroby: początkowo 1-2 g dziennie, następnie dawkę zwiększa się do 2-4 g dziennie podzielone na kilka dawek;
2. Dawka podtrzymująca: 2 g dziennie podzielone na kilka dawek.

• W reumatoidalnym zapaleniu stawów:

1. Dawka początkowa: 500 mg dziennie przez pierwszy tydzień, następnie 500 mg dwa razy dziennie przez drugi tydzień, a później dawka może być zwiększona do 1 g dwa razy dziennie;
2. Dawka podtrzymująca: zwykle 1 g dwa razy dziennie, maksymalnie 3 g dziennie.

Profile bezpieczeństwa

Profile bezpieczeństwa obu tytułowych substancji nieco się od siebie różnią. Przyjrzyjmy się temu zagadnieniu bliżej.

Łączenie z alkoholem

Choć nie ma bezwzględnego przeciwwskazania do łączenia tych leków z alkoholem, zaleca się ostrożność. Unikanie alkoholu podczas leczenia sulfasalazyną i mesalazyną może pomóc w zminimalizowaniu działań niepożądanych i zapewnieniu lepszej skuteczności terapii. Dodatkowo, alkohol może podrażniać przewód pokarmowy i pogorszyć objawy chorób zapalnych jelit [3]. 

Stosowanie w ciąży i w trakcie karmienia piersią

W przypadku mesalazyny badania na zwierzętach nie wykazały ryzyka dla płodu, ale nie ma kontrolowanych badań u kobiet w ciąży. Wiele dowodów wskazuje, że kontynuacja leczenia mesalazyną podczas ciąży jest zazwyczaj bezpieczna i może być korzystna, ponieważ niekontrolowane choroby zapalne jelit mogą prowadzić do poważnych powikłań zarówno dla matki, jak i dla płodu. Mesalazyna należy do kategorii ryzyka L3 według Hale’a, czyli do grupy, która obejmuje leki prawdopodobnie bezpieczne dla kobiet karmiących. 

W przypadku sulfasalazyny jest podobnie jak w przypadku mesalazyny –  badania na zwierzętach nie wykazały ryzyka dla płodu, ale brak jest kontrolowanych badań u kobiet w ciąży. Sulfasalazyna może zaburzać wchłanianie kwasu foliowego, co jest szczególnie istotne w ciąży, gdyż niedobór kwasu foliowego może prowadzić do wad cewy nerwowej u płodu. Dlatego często zaleca się suplementację kwasu foliowego (5 mg dziennie) u kobiet w ciąży stosujących sulfasalazynę. Sulfasalazyna należy do należy do kategorii ryzyka L3 według Hale’a, czyli do grupy, która obejmuje leki prawdopodobnie bezpieczne dla kobiet karmiących. 

Prowadzenie pojazdów

Mesalazyna i sulfasalazyna nie mają wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwanie maszyn.

Choroby nerek i wątroby

Mesalazyny nie można stosować w przypadku ciężkiej niewydolności nerek (współczynnik przesączania kłębuszkowego GFR <30 mL/min/1,73 m2 ) i w przypadku ciężkiej niewydolności wątroby. 

Sulfasalazyny nie należy stosować u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby,  chyba że potencjalne korzyści przeważają nad ryzykiem.

Stosowanie u seniorów

Mesalazyna i sulfasalazyna to leki skuteczne i bezpieczne u pacjentów senioralnych.

Jakie są leki zawierające mesalazynę i sulfasalazynę?

Mesalazyna dostępna jest w postaci tabletek dojelitowych: Asamax, Salaza, Salofalk, czopków: Crohnax, Asamax, Pentasa, Salaza, Salofalk, granulatu o przedłużonym uwalnianiu: Pentasa, zawiesiny doodbytniczej: Salofalk.
Sulfasalazyna dostępna jest w postaci tabletek dojelitowych: Salazopiryn EN, Sulfasalazin EN Krka, tabletek powlekanych: Sulfasalazin EN Krka. 

Podsumowanie

Zarówno mesalazyna, jak i sulfasalazyna są skutecznymi lekami przeciwzapalnymi stosowanymi w leczeniu chorób zapalnych jelit, choć różnią się mechanizmem działania, profilem działań niepożądanych i dodatkowymi wskazaniami terapeutycznymi. Decyzję o wyborze leku podejmuje lekarz. 

Loperamid działa na receptory opioidowe w jelitach, co prowadzi do zmniejszenia perystaltyki jelit. W rezultacie pokarm przechodzi wolniej przez jelita, co daje więcej czasu na wchłanianie wody i elektrolitów, co z kolei zmniejsza objętość i częstotliwość stolców.

Nifuroksazyd jest chemioterapeutykiem, który działa miejscowo w przewodzie pokarmowym. Hamuje wzrost i rozmnażanie bakterii patogennych w jelitach, nie wpływając przy tym na naturalną florę bakteryjną jelit [1].

Jakie są wskazania do stosowania loperamidu i nifuroksazydu?

Loperamid jest stosowany głównie w leczeniu biegunki, zarówno ostrej, jak i przewlekłej, szczególnie biegunki pochodzenia nieswoistego (np. biegunki podróżnych). Nifuroksazyd jest stosowany w leczeniu biegunek bakteryjnych. Jest szczególnie skuteczny w przypadkach, gdy biegunka jest wynikiem zakażenia bakteryjnego jelit [1].

Jakie są skutki uboczne loperamidu i nifuroksazydu?

W przypadku stosowania loperamidu mogą pojawiać się zaparcia, wzdęcia, ból brzucha oraz, w rzadkich przypadkach, zatrzymanie moczu lub reakcje alergiczne. Loperamid jest zazwyczaj dobrze tolerowany, ale może powodować reakcje alergiczne, nudności, wymioty czy bóle brzucha [1].

Jakie stosuje się dawki loperamidu i nifuroksazydu?

Dawki loperamidu i nifuroksazydu różnią się w zależności od wieku pacjenta, nasilenia objawów oraz wskazania do stosowania. Loperamid u dorosłych powinien być dawkowany w następujący sposób [1]:

• Początkowa dawka: zazwyczaj 4 mg (2 kapsułki/tabletki) jednorazowo;
• Dawka podtrzymująca: następnie 2 mg (1 kapsułka/tabletka) po każdym luźnym stolcu;
• Maksymalna dawka dzienna: 16 mg (8 kapsułek/tabletek) na dobę.

Loperamid u dzieci powyżej 6. roku życia powinien być dawkowany w następujący sposób [1]:

• Początkowa dawka: 2 mg (1 kapsułka/tabletka) jednorazowo;
• Dawka podtrzymująca: następnie 2 mg po każdym luźnym stolcu;
• Maksymalna dawka dzienna: 6 mg na 20 kg masy ciała, nie więcej niż 16 mg na dobę.

W przypadku stosowania nifuroksazydu u osób dorosłych zalecany jest następujący schemat [1]:

• Standardowa dawka: 200 mg 4 razy na dobę (co 6 godzin);
• Czas trwania leczenia: zazwyczaj 5-7 dni, w zależności od zaleceń lekarza i nasilenia objawów.

W przypadku stosowania nifuroksazydu u dzieci powyżej 6. roku życia zalecany jest następujący schemat dawkowania [1]:

• Standardowa dawka: 200 mg 3-4 razy na dobę (co 6-8 godzin);
• Czas trwania leczenia: zazwyczaj 5-7 dni.

Profile bezpieczeństwa

Oba tytułowe związki na biegunkę różnią się profilami bezpieczeństwa.

Łączenie z alkoholem

Nie – podczas leczenia tymi lekami nie można spożywać alkoholu.

Stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią

Dane z badań przeprowadzonych na zwierzętach nie wykazują, żeby loperamid miał działanie teratogenne lub embriotoksyczne (powodujące wady w rozwoju zarodka lub płodu). Nie zaleca się jednak stosowania tego leku w I trymestrze ciąży. W II i III trymestrze loperamid może być stosowany tylko wtedy, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Loperamid należy do kategorii ryzyka L2 według Hale’a, czyli do grupy, która obejmuje leki, dla których badania przeprowadzone na mniejszej liczbie kobiet nie wykazały zwiększonego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych u dzieci karmionych piersią [2].
Nifuroksazyd nie wchłania się z przewodu pokarmowego – nie wywołuje działania ogólnego. Obecnie nie są dostępne żadne badania, które pozwoliłyby określić toksyczne działanie nifuroksazydu na płód, natomiast w badaniach przeprowadzonych na zwierzętach nie wykazano działania teratogennego. Nifuroksazyd jest preparatem bezpiecznym dla kobiet karmiących piersią [2].

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Loperamid i nifuroksazyd nie wpływają bezpośrednio na zdolność prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn. 

Choroby nerek i wątroby

Co do loperamidu, brak jest danych dotyczących losów leku u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby. Pomimo tego loperamid w tej grupie pacjentów należy stosować z ostrożnością z powodu zmniejszenia metabolizmu związanego z efektem pierwszego przejścia przez wątrobę. Większość leku jest metabolizowana w wątrobie, a metabolity wydalane są w postaci niezmienionej z kałem – nie ma zatem konieczności modyfikacji dawki i dawkowania u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek. 

W przypadku nifuroksazydu, nie ma przeciwwskazań do stosowania leku u pacjentów z niewydolnością wątroby i zaburzeniami czynności nerek – lek jest szybko wydalany z kałem. 

Stosowanie u seniorów

Loperamid i nifuroksazyd to leki skuteczne i bezpieczne w leczeniu biegunki u pacjentów starszych.

Czy loperamid jest lekiem bezpiecznym?

W sytuacji kiedy stosujemy go w sposób odpowiedni – tak. Istnieje jednak niebezpieczeństwo kiedy loperamid stosowany jest w celach pozamedycznych. Niebezpieczeństwo to związane jest z poważnymi efektami ubocznymi wynikającymi z nadużywania loperamidu (ciężkie arytmie, zatrzymanie akcji serca). W dawkach terapeutycznych (16 mg lub mniej na dobę) działanie psychoaktywne leku jest ograniczone przez jego słabe wchłanianie po podaniu doustnym. Stosowanie loperamidu ze względu na jego właściwości euforyczne lub złagodzenie objawów odstawienia opioidów obejmuje duże dawki doustne (ponad 70 mg na dobę).

Jakie są leki zawierające loperamid i nifuroksazyd?

Loperamid dostępny jest w postaci tabletek: Laremid, Loperamid WZF, tabletek ulegajcych rozpadowi w jamie ustnej: Imodium Instant, kapsułek twardych: Stoperan, Aurostop, Loperamid Apteo Med, Loperamide Aurovitas.
Nifuroksazyd dostępny jest w postaci tabletek powlekanych: Nifuroksazyd 200 Hasco, NIfuroksazyd Aflofarm, NIfuroksazyd Gedeon Richter, Nifuroksazyd Hasco, NIfuroksazyd Polfarmex, kapsułek twardych: Nifuroksazyd Gedeon Richter, zawiesiny doustnej: Nifuroksazyd Gedeon Richter, Nifuroksazyd Hasco, Nifuroksazyd Polfarmex.

Podsumowanie

Decyzję o wyborze leku należy podjąć, biorąc pod uwagę pewne aspekty dotyczące wieku oraz typu biegunki – czyli określić z jakim rodzajem biegunki mamy do czynienia, czy z biegunką wirusową czy z biegunką bakteryjną. W przypadku leczenia tej ostatniej najbardziej skuteczny będzie nifuroksazyd. 

Eplerenon i spironolakton należą do leków moczopędnych, a dokładniej antagonistów aldosteronu, który jest mineralokortykosteroidem. Odpowiada on za regulację gospodarki wodno-elektrolitowej organizmu, zatrzymując wodę i jony sodowe,  a zwiększając wydalanie jonów wodorowych i potasowych. Jest to możliwe dzięki układowi renina-angiotensyna-aldosteron (układ RAA) i w konsekwencji prowadzi do zwiększenia ciśnienia krwi. Ponieważ obydwa leki są antagonistami aldosteronu, zachodzi działanie odwrotne – dochodzi do obniżenia ciśnienia tętniczego krwi. Warto jeszcze nadmienić, że zarówno eplerenon, jak i spironolakton, należą do leków moczopędnych oszczędzających potas [1,2].

Jak działa spironolakton i eplerenon?

Eplerenon i spironolakton uniemożliwiają wiązanie aldosteronu z jego receptorami, co przeciwdziała wzrostowi ciśnienia tętniczego. Zwiększa się ilość wydalanego z organizmu sodu, wody, ale nie potasu. Istnieje drobna różnica w mechanizmie działania tych dwóch leków. Eplerenon jest selektywnym antagonistą tych receptorów, czyli łączy się z nimi silniej niż spironolakton. Dzięki temu ma mniejsze działanie antyandrogenne niż spironolakton, który jest nieselektywnym antagonistą i łączy się również z innymi receptorami. Selektywność w tym przypadku zmniejsza ryzyko działań niepożądanych związanych głównie z ginekomastią.

Spironolakton, z racji swojej nieselektywności, blokuje również receptory z którymi łączy się kortyzol, czyli ma dodatkowo działanie antyandrogenne. Oznacza to, że eplerenon dzięki bardziej ograniczonemu wpływowi na receptory w organizmie ludzkim, znacznie rzadziej powoduje działania niepożądane związane z hormonami męskimi. Dzieje się tak, ponieważ spironolakton wpływa na większą liczbę receptorów, przez co zaburza równowagę męskich hormonów. Może to prowadzić nawet do ginekomastii, czyli przerostu gruczołów piersiowych u mężczyzn [1,2].

Jakie skutki uboczne ma eplerenon i spironolakton?

Działania niepożądane tych dwóch substancji różnią się głównie ze względu na różnice w ich selektywności. Spironolakton, ponieważ nie jest selektywnym antagonistą receptorów dla aldosteronu, może dodatkowo powodować m.in. zaburzenia menstruacyjne, ginekomastię, impotencję, trądzik czy łysienie u mężczyzn. Obydwa leki mogą za to wywoływać m.in. hiperkaliemię, nudności, wymioty czy bóle i zawroty głowy [1,2].

Kiedy stosuje się obie substancje?

Obydwa leki mają zbliżone wskazania, dotyczące leczenia niewydolności serca oraz nadciśnienia tętniczego krwi. Eplerenon jest lekiem nowszej generacji, wykazującym bardziej selektywne działanie. Z drugiej strony spironolakton jest za to zdecydowanie tańszy, ponieważ jest refundowany w przeciwieństwie do eplerenonu (w chwili pisania artykułu maj 2024) [1,2]. 

Jak stosować eplerenon i spironolakton?

Eplerenon jest lekiem na receptę i powinien być stosowany zgodnie z zaleceniami lekarza. Najczęściej leczenie rozpoczyna się od 25 mg na dobę, po miesiącu dawkę stopniowo zwiększa się do 50 mg. Bardziej skomplikowane jest dawkowanie w przypadku spironolaktonu. Tutaj, w zależności od schorzenia lekarz, może zalecić dawkowanie od 25 mg, do nawet 200 mg na dobę. W tym przypadku również należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza [1,2]. 

Porównanie profilów bezpieczeństwa eplerenonu i spironolaktonu

Eplerenon i spironolakton mają pewne ograniczenia w stosowaniu u niektórych grup pacjentów. Przedstawiliśmy je poniżej.

Ciąża i karmienie piersią

Obydwa preparaty nie są wskazane do stosowania w ciąży. Mogą być przyjmowane jedynie, jeżeli lekarz uzna ich użycie za konieczne, a potencjalne szkody jego użycia  będą mniejsze niż korzyści. Obydwa leki nie są również wskazane podczas karmienia piersią, ponieważ ich metabolity mogą przedostawać się do mleka matki [1,2].

Prowadzenie pojazdów

Leki zawierające te substancje mogą powodować zawroty głowy lub senność. Z tych względów należy zachować szczególną ostrożność podczas ich stosowania. Prowadzenie pojazdów nie jest jednakże w żadnym wypadku przeciwwskazane [1,2].

Interakcje z alkoholem

Nie ma bezpośrednich danych na temat interakcji eplerenonu lub spironolaktonu z alkoholem. Dotyczy to jednak tylko spożywania umiarkowanych ilości alkoholu. Należy jednak pamiętać, że alkohol podnosi ciśnienie, więc osoby leczące się na nadciśnienie i choroby serca powinny go unikać [1,2]. 

Stosowanie u seniorów, przy zaburzeniach czynności nerek, lub wątroby

Nie ma konieczności specjalnego dostosowania dawki eplerenonu u osób w podeszłym wieku czy pacjentów z łagodnymi zaburzeniami czynności nerek lub wątroby. W wymienionych grupach pacjentów zwiększa się za to ryzyko hiperkaliemii, dlatego warto często oznaczać poziom potasu we krwi. W przypadku poważnych niewydolności nerek czy wątroby lekarz może zalecić jednak zmniejszenie dawki lub zaimplementować inną substancję czynną [1]. 

W przypadku spironolaktonu u seniorów należy rozpoczynać leczenie od najmniejszej dawki, którą lekarz może stopniowo zwiększać. Pacjenci z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby powinni zachować szczególną ostrożność, ponieważ metabolizm i wydalanie leku mogą być zmienione. Z kolei stosowanie preparatu u chorych z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek jest przeciwwskazane [2].

Drogi podania i zamienniki eplerenonu

Eplerenon występuje jedynie jako tabletki powlekane. Na rynku dostępne są za to jego dwie dawki, 25 i 50 mg. Substancja na polskim rynku występuje m.in. pod nazwami handlowymi: Nonpres, Espiro, Eplenocard, Inspra, Eleveon, Malidum [1].

Drogi podania i zamienniki spironolaktonu

Spironolakton dostępny jest jedynie na receptę jako preparaty doustne, tabletki lub kapsułki. Występuje w trzech dawkach, 25, 50 i 100 mg. W aptece można spotkać spironolakton pod nazwami handlowymi: Spironol, Verospiron, Finospir, Spironolactone Medreg czy Ismian [2]. 

Podsumowanie

Eplerenon jest lekiem nowszej generacji w porównaniu do spironolaktonu. Dzięki temu jest selektywniejszy w stosunku do receptorów, z którymi łączy się aldosteron, nie powodując jednocześnie działań niepożądanych związanych z receptorami, z którymi łączy się kortyzol. Obydwie substancje są za to z powodzeniem stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego oraz wieli innych chorób układu sercowo-naczyniowego. 

Co to za leki SSRI?

SSRI to leki należące do selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, które stosowane są w leczeniu depresji, w tym depresji poporodowej. Do innych wskazań należą [1]:

• zespół lęku napadowego;
• fobie społeczne i zespół stresu pourazowego;
• niektóre SSRI można stosować również w leczeniu zaburzeń lękowych oraz lęku społecznego;
• zaburzenia snu oraz kontrola bólu, ale dotyczy to tylko niektórych leków z tej grupy, stosowanych w ściśle określonych dawkach.

Jak działa citalopram, a jak fluoksetyna?

Oba leki posiadają ten sam mechanizm działania (blokowanie transportu serotoniny z powrotem do komórki nerwowej) i oba są skuteczne w leczeniu depresji oraz lęków. Citalopram jest mieszaniną racemiczną dwóch enancjomerów (dwóch form): r-citalopramu i s-citalopramu, które różnią się właściwościami farmakologicznymi. R-citalopram nie hamuje transportera serotoniny, działa przeciwhistaminowo, a więc nieco wyciszająco. S-citalopram hamuje wychwyt zwrotny serotoniny czyli działa przeciwdepresyjnie. Fluoksetyna pod względem budowy chemicznej nie wykazuje podobieństwa do klasycznych leków przeciwdepresyjnych [1]. 

Czy któryś z tych leków jest bezpieczniejszy?

Citalopram w porównaniu z innymi antydepresantami cechuje się małym ryzykiem interakcji, co wynika z niskiego potencjału hamowania układów enzymatycznych CYP450, oraz mniejszym wiązaniem z białkami krwi (poniżej 80 %). Stosowany w standardowych, zarejestrowanych dawkach nie powoduje istotnego zagrożenia kardiologicznego. Fluoksetyna ma nieco mniejszą skuteczność niż inne leki przeciwdepresyjne oraz częściej niż inne SSRI wywołuje agitację i niepokój.

Czy citalopram można stosować zamiennie z fluoksetyną?

Pomimo, że są to leki należące do tej samej grupy farmakologicznej, to odpowiedź brzmi: NIE. Fluoksetyna stosowana jest raczej u pacjentów z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi, bulimią. Citalopram natomiast przeznaczony jest raczej dla pacjentów z depresją, z dominującymi objawami psychopatologicznymi, takimi jak nasilony lęk, nadmierne pobudzenie, drażliwość czy impulsywność.

Czy citalopram i fluoksetynę dawkuje się tak samo?

W przypadku fluoksetyny stosowanej u pacjentów dorosłych, dawką początkową jest dawka 10 mg/d, którą można zwiększać (w zależności od nasilenia choroby) do 60 mg/d. Jeśli chodzi o citalopram, sytuacja jest nieco bardziej złożona. Dlaczego? Ponieważ citalopram wykazuje zależne od dawki ryzyko wydłużenia odstępu QT. Jego maksymalne dawki wynoszą [2]:

• 40 mg na dobę u osób dorosłych i 20 mg na dobę u osób w wieku powyżej 65 lat i (lub) z niewydolnością wątroby.

Przed rozpoczęciem leczenia niezbędne jest wyrównanie poziomu elektrolitów (hipokaliemia lub hipomagnezemia zwiększają ryzyko arytmii).

Kiedy nie można stosować citalopramu i fluoksetyny?

Citalopramu nie wolno stosować przede wszystkim [2]:

• w połączeniu z innymi lekami, o których wiadomo, że powodują wydłużenie odstępu QT, w tym:
  • lekami przeciwarytmicznymi klasy IA i III;
  • lekami przeciwpsychotycznymi i trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi;
  • niektórymi lekami przeciwbakteryjnymi (np. sparfloksacyna, moksyfloksacyna, erytromycyna IV, pentamidyna, lekami przeciwmalarycznymi, zwłaszcza halofantryna);
  • niektórymi lekami przeciwhistaminowymi (astemizol, hydroksyzyna, mizolastyna).
• u pacjentów z nabytym lub wrodzonym wydłużeniem odstępu QT.

Fluoksetyny nie wolno stosować:

• w przypadku stosowania niewybiórczych, nieodwracalnych inhibitorów MAO równolegle lub w ciągu ostatnich 14 dni;
• u pacjentów przyjmujących metoprolol z powodu niewydolności serca.

Obu leków nie należy łączyć z substancjami, które również mogą hamować wychwyt zwrotny serotoniny (np. tramadol, inne leki z grupy SSRI, tryptany – leki stosowane w leczeniu migreny) ze względu na duże ryzyko wystąpienia niebezpiecznego dla zdrowia i życia zespołu serotoninowego charakteryzującego się gorączką, przyspieszonym oddechem lub tętnem, nadmiernym poceniem, sztywnością lub drżeniem mięśni, dezorientacją, skrajnym pobudzeniem lub sennością. 

Czy fluoksetynę i citalopram można łączyć z alkoholem?

Nie – podczas leczenia tymi lekami nie można spożywać alkoholu.

Czy fluoksetynę i citalopram można stosować w ciąży i podczas karmienia piersią?

Stosowanie fluoksetyny w czasie ciąży jest możliwe (klasa L2 wg klasyfikacji prof. Hale’a), ale wymaga ostrożności, szczególnie w trzecim trymestrze i przed porodem. Fluoksetyna i jej metabolit, norfluoksetyna, przenikają do mleka matki. Zaleca się zatem przerwanie karmienie piersią na czas leczenia. W przypadku konieczności zastosowania leku i jednoczesnego karmienia piersią, lekarz powinien rozważyć zastosowanie najmniejszej skutecznej dawki. Citalopram jest także dopuszczony do stosowania u kobiet w ciąży i w czasie karmienia piersią (klasa L2 wg klasyfikacji prof. Hale’a) jednak zawsze należy ocenić czy korzyści wynikające z użycia leku będą większe niż ryzyko. Ważną informacją jest to, że w okresie ciąży należy unikać nagłego odstawiania citalopramu [3]. 

Jakie są skutki uboczne fluoksetyny i citalopramu?

Najczęściej pojawiające się działania niepożądane fluoksetyny to:

• trudności ze snem;
• bóle głowy;
• biegunka;
• nudności;
• uczucie zmęczenia.

Dodatkowo mogą pojawić się:

• uczucie osłabienia, senność lub dezorientację – zazwyczaj u osób starszych oraz osób przyjmujących leki moczopędne;
• przedłużona lub bolesna erekcja;
• drażliwość lub intensywne pobudzenie.
• bóle urogenitalne – ból podczas oddawania moczu, który może pojawić się zarówno
  u kobiet jak i u mężczyzn (to działanie niepożądane ustępuje po odstawieniu leku, ale niestety trzeba na nie chwilę poczekać – ze względu na długi czas wydalania norfluoksetyny – metabolitu fluoksetyny). 

Jeśli chodzi o działania niepożądane citalopramu, przede wszystkim należy pamiętać o zależnym od dawki ryzyku wydłużenia odstępu QTc, które może nakładać się z podobnym działaniem niepożądanym charakterystycznym dla innych leków. W takiej sytuacji dojdzie do opisywanego w literaturze “sumowania działań niepożądanych”. Poza tym do często występujących działań niepożądanych należą:

• nudności, bóle głowy;
• zatkanie nosa;
• zmniejszenie apetytu;
• lęk, niepokój, nietypowe sny, problemy ze snem, nadmierna senność, zawroty głowy, drgawki, wrażenie pieczenia skóry;
• suchość w jamie ustnej;
• nadmierne pocenie się;
• bóle mięśni i stawów;
• problemy sfery seksualnej (opóźniony wytrysk, zaburzenia erekcji, zmniejszony popęd płciowy, problemy z osiągnięciem orgazmu u kobiet);
• zwiększone odczuwanie bólu u pacjentów z bólem.

Jakie są leki zawierające citalopram i fluoksetynę?

Citalopram dostępny jest w postaci tabletek powlekanych: Aurex, Cipramil, Citabax, Cital, Citronil. Fluoksetyna dostępna jest w postaci kapsułek: Andepin; kapsułek twardych: Fluoksetyna EGIS, Fluoxetin Polpharma, Fluoxetin Aurovitas, Fluxemed, Seronil; tabletek: Bioxetin; tabletek powlekanych: Seronil.

Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny należy dobrać do profilu objawów depresji. Każdy lek z grupy SSRI charakteryzuje się innym działaniem klinicznym. Dlatego nie jest prawdą, że można stosować którykolwiek z nich. Trzeba spojrzeć na charakterystykę kliniczną leku i dobrać go do danego pacjenta. Terapia musi być terapią indywidualizowaną – szytą “na miarę”. 

Co to za leki SSRI?

SSRI to leki należące do selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, które stosowane są w leczeniu depresji, w tym depresji poporodowej. Do innych wskazań należą [1]:

• zespół lęku napadowego;
• fobie społeczne i zespół stresu pourazowego;
• niektóre SSRI można stosować również w leczeniu zaburzeń lękowych oraz lęku społecznego;
• zaburzenia snu oraz kontrola bólu, ale dotyczy to tylko niektórych leków z tej grupy, stosowanych w ściśle określonych dawkach.

Co to za leki SNRI?

SNRI to leki należące do inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny. To grupa leków o działaniu podobnym to trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych (TLPD), ale pozbawione najcięższych działań niepożądanych, w szczególności działania cholinolitycznego (omamy, splątanie, pobudzenie psychoruchowe, suchość błon śluzowych) i kardiotoksycznego (uszkodzenie mięśnia sercowego). Leki te stosowane są między innymi w leczeniu:

• depresji;
• zaburzeń lękowych;
• zaburzeń wynikających z paniki;
• innych zaburzeń nastroju.

Niektóre z leków należących do SNRI używane są w poprawie kontroli bólu, np. duloksetyna (oczywiście w odpowiednio dobranej dawce) razem z innymi lekami przeciwbólowymi. Leki z tej grupy charakteryzują się (w przeciwieństwie do klasycznych leków z grupy SSRI) podwójnym mechanizmem działania: serotoninowo-noradrenergicznym [2].

Czy duloksetyna działa jak leki z grupy SNRI?

Nie do końca, dlatego, że posiada dodatkowy potencjał dopaminergiczny, powstający wskutek hamowania wychwytu zwrotnego dopaminy. Oddziaływanie to ma istotny wpływ na układ nagrody, wzrost aktywności i  zdolność do podejmowania decyzji, co jest kluczowe w  leczeniu zaburzeń depresyjnych. Co więcej, duloksetyna to pierwszy w  historii lek przeciwdepresyjny, który uzyskał dodatkową rejestrację we wskazaniach innych niż psychiatryczne – w  leczeniu bólu neuropatycznego [2].

Czy SNRI są bardziej skuteczne niż SSRI?

Jak wspomniano wyżej, jedna z  najbardziej żywych dyskusji dotyczy porównań skuteczności leków należących do obu grup, więc i duloksetyny oraz fluoksetyny. Zasadniczo ścierają się dwa stanowiska – według jednego leki z grupy SNRI oferują przewagę skuteczności nad SSRI, natomiast drugie mówi o porównywalnej skuteczności. Przewaga SNRI nad innymi klasami leków przeciwdepresyjnych wyraża się w kilku aspektach ich działania:

• leki z grupy SNRI zapewniają podobną skuteczność terapii jak TLPD, jednak zdecydowanie lepszą tolerancję;
• leki z grupy SNRI zapewniają podobną tolerancję terapii jak SSRI, jednak wyższą skuteczność i większą szybkość działania.

Wszystkie randomizowane badania porównujące duloksetynę z  lekami referencyjnymi potwierdziły jej skuteczność przeciwdepresyjną. W  stosunku do fluoksetyny, duloksetyna charakteryzuje się silniejszym wpływem na wychwyt zwrotny serotoniny [2]. 

Czy palenie tytoniu ma wpływ na leczenie duloksetyną lub fluoksetyną?

Dym tytoniowy przyspiesza metabolizm duloksetyny, dlatego u palaczy konieczne są większe dawki duloksetyny (90 mg, 120 mg), aby osiągnąć odpowiednie stężenie leku w surowicy (stężenie terapeutyczne) [3].

Po jakim czasie zaczyna działać fluoksetyna i duloksetyna?

Fluoksetyna zaczyna działać średnio po 2 tygodniach od rozpoczęcia terapii. Zatem, pozytywnych efektów po zwiększeniu dawki można oczekiwać po około 14 dniach – ponieważ jednak odpowiedź na leczenie jest kwestią indywidualną, czasami na efekty trzeba poczekać dłużej. Jeśli chodzi o duloksetynę, jej pierwsze efekty działania u pacjentów z depresją i lękiem są widoczne po upływie 2-4 tygodni leczenia – to również kwestia indywidualnych cech pacjenta. Efekt przeciwbólowy duloksetyny ujawnia się już po ok. tygodniu od rozpoczęcia leczenia [2]. 

Jakie są skutki uboczne fluoksetyny i duloksetyny?

Duloksetyna jest bardzo dobrze tolerowana. Biorąc pod uwagę działania niepożądane o  częstości > 5% możliwe jest ewentualne wystąpienie: 

• nudności;
• bólów głowy;
• senności lub bezsenności;
• poczucia zmęczenia;
• zaparć lub biegunki;
• zawrotów głowy;
• spadku apetytu;
• potliwości;
• bólów brzucha.

Jeśli chodzi o działania niepożądane fluoksetyny, najczęściej pojawiają się:

• trudności ze snem;
• bóle głowy;
• biegunka;
• nudności;
• uczucie zmęczenia.

Dodatkowo mogą pojawić się:

• zespół serotoninowy, charakteryzujący się gorączką, przyspieszonym oddechem lub tętnem, nadmiernym poceniem, sztywnością lub drżeniem mięśni, dezorientacją, skrajnym pobudzeniem lub sennością. Ryzyko wystąpienia tego działania niepożądanego może być potęgowane przez inne leki stosowane równocześnie z fluoksetyną, np. tramadol (lek przeciwbólowy);
• uczucie osłabienia, senność lub dezorientację – zazwyczaj u osób starszych oraz osób przyjmujących leki moczopędne;
• przedłużona lub bolesna erekcja;
• drażliwość lub intensywne pobudzenie.
• bóle urogenitalne – ból podczas oddawania moczu, który może pojawić się zarówno u kobiet jak i u mężczyzn.

Czy fluoksetynę i duloksetynę można stosować w ciąży i podczas karmienia piersią?

Stosowanie fluoksetyny w czasie ciąży jest możliwe, ale wymaga ostrożności, szczególnie w trzecim trymestrze i przed porodem. Fluoksetyna i jej metabolit, norfluoksetyna, przenikają do mleka matki. Zaleca się zatem przerwanie karmienie piersią na czas leczenia. W przypadku konieczności zastosowania leku i jednoczesnego karmienia piersią, lekarz powinien rozważyć zastosowanie najmniejszej skutecznej dawki.
Co do duloksetyny brak jest wystarczających danych dotyczących stosowania u kobiet w ciąży. Lek można stosować u kobiet w ciąży jedynie, gdy oczekiwane korzyści wynikające z leczenia przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Duloksetyna bardzo słabo przenika do mleka kobiecego, jednak nie zaleca się stosowania leku w okresie karmienia piersią, ponieważ nie jest określone bezpieczeństwo stosowania duloksetyny u niemowląt [4]. 

Czy fluoksetynę i duloksetynę można łączyć z alkoholem?

Nie – podczas leczenia tymi lekami nie można spożywać alkoholu.

Jakie są dostępne leki zawierające fluoksetynę i duloksetynę?

Fluoksetyna dostępna jest w postaci: 

• kapsułek: Andepin;
• kapsułek twardych: Fluoksetyna EGIS, Fluoxetin Polpharma, Fluoxetin Aurovitas, Fluxemed, Seronil;
• tabletek: Bioxetin;
• tabletek powlekanych: Seronil.

Duloksetyna dostępna jest w postaci:

• kapsułek dojelitowych: Duloxetine Mylan;
• kapsułek dojelitowych twardych: AuroDulox, Dulofor, Duloxetine Sandoz, Duloxetine Zentiva, Dulsevia, Dutilox;
• tabletek dojelitowych: Depratal.

Jakie są stosowane dawki duloksetyny i fluoksetyny?

W przypadku duloksetyny, leczenie zwykle rozpoczyna się od dawki 30 mg/dobę. Dawka może być zwiększona do maksymalnie 120 mg/dobę. Lek należy przyjmować raczej w godzinach porannych, szczególnie jeśli chodzi o grupę pacjentów geriatrycznych. Duloksetyna przyjmowana w godzinach wieczornych może powodować zaburzenia snu. Kolejną grupą w której należy dokonać modyfikacji związanej z dawką duloksetyny są palacze – ze względu na zwiększoną przez nikotynę aktywność izoenzymów cytochromu P450 (układ odpowiedzialny za metabolizm leków w wątrobie) duloksetyna jest szybciej metabolizowana, dlatego 30 mg jako dawka początkowa będzie dawką za małą – nieskuteczną. Jeśli chodzi o fluoksetynę, zalecaną dawką u osób dorosłych jest dawka równa 20 mg/ dobę. W razie braku odpowiedzi klinicznej, dawkę można zwiększyć do 60 mg / dobę. 

Podsumowanie

Duloksetyna to zdecydowanie “nowszy” lek, a to właśnie nowe leki pozwalają mieć nadzieję na jeszcze efektywniejsze leczenie zaburzeń depresyjnych – coraz powszechniej występujących, stanowiących już obecnie drugą najczęstszą przyczynę inwalidyzacji na świecie.

Co to są benzodiazepiny?

Potoczna nazwa „benzodiazepiny” (BDZ) oznacza grupę leków o podobnej budowie chemicznej i wspólnym mechanizmie działania, ale o zróżnicowanym czasie działania i metabolizmie. W praktyce klinicznej, z mechanizmu działania tej grupy leków wynika, że wszystkie benzodiazepiny (w tym diazepam i alprazolam) wywierają działanie uspokajające, przeciwlękowe, nasenne, amnestyczne, miorelaksacyjne i przeciwdrgawkowe [1]. 

Kiedy stosuje się benzodiazepiny?

Kliniczne zastosowanie BDZ obejmuje sytuacje od doraźnej interwencji u chorych z epizodem drgawek po terapię osób cierpiących na bezsenność. W psychiatrii używa się tych leków w terapii pacjentów z ostrymi stanami lękowymi, manią, pobudzeniem, objawami związanymi z odstawieniem substancji psychoaktywnych, bezsennością lub katatonią (zespół zaburzeń motorycznych, prowadzący do nadmiernej pobudliwości lub osłupienia). Pomimo tak szerokiego spektrum skuteczności BDZ są przedmiotem dyskusji w związku z ich niewłaściwym stosowaniem, nadużywaniem oraz dużym potencjałem uzależniającym [1]. 

Kto jest narażony na ryzyko uzależnienia?

Tak, niektóre osoby są szczególnie podatne na uzależnienie. Są to na przykład: pacjenci z nieprawidłową osobowością, osoby mające w wywiadzie inne uzależnienia, osoby w stresie koncentrujące się bardziej na emocjach niż na zadaniu, osoby niemające wsparcia społecznego (po przejściach lub ofiary przemocy) i osoby starsze.

Czy diazepam i alprazolam mogą uzależniać?

Tak – zażywanie tych leków nierzadko prowadzi do rozwinięcia uzależnienia, dlatego większość wytycznych i standardów leczenia rekomenduje wykorzystywanie tej grupy preparatów tylko w sytuacjach koniecznych, w jak najmniejszych skutecznych dawkach i przez jak najkrótszy czas. Jeśli chodzi o potencjał uzależniający dwóch wymienionych leków, to alprazolam posiada zdecydowanie większy potencjał uzależniający niż diazepam [2]. 

Co różni diazepam od alprazolamu?

Podstawowe różnice między diazepamem a alprazolamem są następujące [2]:

• diazepam to benzodiazepina długo działająca. Jej okres półtrwania (czas po którym stężenie leku we krwi maleje o połowę) wynosi 32-47 godzin, a jego aktywnych metabolitów aż 100 godzin. Alprazolam natomiast to benzodiazepina o średnim czasie działania. Jej okres półtrwania wynosi od 5-17 godzin. Właśnie dlatego diazepam nie powinien być stosowany u starszych osób. To osoby, które często cechują się dużą zawartością tkanki tłuszczowej, która powoduje, że okres półtrwania diazepamu jest jeszcze dłuższy niż wspomniane 47 godzin. Uważa się, że okres półtrwania diazepamu jest proporcjonalny do wieku pacjenta, który przyjmuje ten lek;
• dawką diazepamu stosowaną w leczeniu bezsenności jest dawka od 2-5 mg, natomiast dawka alprazolamu stosowana w tym samym wskazaniu  wynosi od 0,25-0,5 mg.

Czy można zamienić diazepam na alprazolam?

Takie postępowanie jest dopuszczalne, jednak nie można zrobić tego w sposób 1:1. Należy zastosować odpowiednią dawkę, która będzie dawką równoważną, zgodnie z zasadą, że dawka równoważna 10 mg diazepamu wynosi od 1-1,5 mg alprazolamu [3]. 

Bezpieczeństwo stosowania alprazolamu i diazepamu

Zarówno alprazolam, jak i diazepam, mają pewne ograniczenia w stosowaniu. Poznajmy je.

Czy diazepam i alprazolam można łączyć z alkoholem?

Nie – podczas leczenia tymi lekami nie można spożywać alkoholu.

Stosowanie w ciąży i w czasie karmienia piersią

Podstawowe zasady stosowania leków psychotropowych w ciąży to:

• stosowanie ich w czasie organogenezy (pierwsze 12 tyg. rozwoju płodu) tylko wtedy, gdy lekarz oceni, że korzyści dla mamy znacznie przewyższają ryzyko dla płodu;
• stosowanie najniższej skutecznej dawki;
• odstawienie leków, gdy kobieta jest w remisji choroby, a ryzyko zaostrzenia jest niewielkie;
• zmiana leku na najlepiej zbadany pod kątem bezpieczeństwa przed zajściem w ciążę.

Benzodiazepiny powinny być unikane w trakcie karmienia piersią. Używanie leków sedatywnych przez kobiety może spowodować zmniejszenie  interakcji z dzieckiem lub zaniedbanie jego potrzeb.. Ostatecznie w razie konieczności zaleca się stosowanie benzodiazepin o krótkim czasie półtrwania, na przykład. lorazepam.

Jakie są skutki uboczne diazepamu i alprazolamu?

Skutki uboczne stosowania benzodiazepin to: nasilona senność, uspokojenie i spowolnienie psychoruchowe. Przyjmując więc lek na bezsenność z tej grupy, warto mieć na uwadze, że mogą wystąpić skutki uboczne, które wpływają na wykonywanie codziennych aktywności. Benzodiazepiny, szczególnie w początkowym okresie leczenia, mogą powodować mniej lub bardziej uciążliwe działania niepożądane, takie jak:

• dezorientacja;
• rozdrażnienie:
• problemy z koncentracją;
• zaburzenia lękowe;
• bóle i zawroty głowy;
• zaparcia;
• zaburzenia widzenia.

Jakie są leki zawierające diazepam i alprazolam?

Diazepam dostępny jest w postaci tabletek (Diazepam Grindeks, Relanium), tabletek powlekanych (Neorelium), roztworu do wstrzykiwań (Relanium, Neorelium), mikrowlewka doodbytnicza (Relsed). Alprazolam dostępny jest również w postaci tabletek (Afobam, Alpragen, Alprazolam Aurovitas, Alprox, Xanax, Zomiren) oraz tabletek o przedłużonym uwalnianiu (Xanax SR) i zmodyfikowanym uwalnianiu (Zomiren SR). 

Dla kogo jest zwykła tabletka, a dla kogo tabletka SR?

Zwykła tabletka jest wskazana, gdy potrzebne jest uzyskanie szybkiego efektu przeciwlękowego, a więc kiedy wskazane jest uzyskanie doraźnego działania uspokajającego przed jakimś wydarzeniem lub w jego trakcie, gdy dana osoba chce odzyskać kontrolę nad emocjami i zachowaniem, a także w przerywaniu napadów lęku panicznego. Formulacja o przedłużonym działaniu ma zastosowanie w sytuacjach, kiedy potrzebne jest dłuższe działanie leku, na przykład gdy zakładamy, że ma być stosowany codziennie w okresie wyżej wskazanych 4–6 tygodni. Pozwala to na uniknięcie konieczności podawania dawek leku o zwykłym okresie działania i pogorszeń samopoczucia przy spadku stężenia leku, który może występować pomiędzy poszczególnymi dawkami [3].

Podsumowanie

Benzodiazepiny nie są lekami „na problemy życiowe” i nie powinny być zażywane przewlekle. Ich stosowanie wymaga nie tylko wiedzy lekarza, lecz także świadomości pacjenta. Terapia powinna być prowadzona w porozumieniu z pacjentem, tak aby nie zniknął on z zasięgu współpracy z lekarzem.