Osobowość borderline (BPD – borderline personality disorder) tłumacząc dosłownie z języka angielskiego oznacza osobowość z pogranicza. To określenie zostało pierwszy raz użyte przez Roberta Knight’a w połowie poprzedniego wieku. Według niego oznaczało ono osoby mające zaburzenia psychiczne pomiędzy nerwicami i zaburzeniami schizofrenicznymi. Pacjenci cierpiący na borderline nie są jednak w takim stanie, aby móc u nich zdiagnozować schizofrenię. Czasami są oni określani pojęciem stabilnej niestabilności, ponieważ stan emocjonalny tych osób często się zmienia, będąc jednocześnie stabilnym [1]. 

Jakie są przyczyny osobowości borderline?

Przyczyny osobowości borderline nie są niestety do końca wyjaśnione. Wiedza zebrana w toku wywiadów u osób cierpiących na to zaburzenie może wskazywać, że na jego powstanie duży wpływ mają czynniki etiologiczne, takie jak:

• wykorzystywanie seksualne, fizyczne lub emocjonalne w dzieciństwie;
• brak okazywania uczuć dziecku przez rodziców, nadmierny krytycyzm i zła komunikacja;
• zaniedbywanie przez rodziców.

Traumy z dzieciństwa mogą powodować stłumienie, nadmierną czujność wobec otoczenia czy chwiejność emocjonalną. Dodatkowo, takie dzieci mogą postrzegać rodziców jako konfliktowych, zdystansowanych czy niezaangażowanych. Oprócz wymienionych czynników etiologicznych, ważną przyczyną powstawania osobowości borderline mogą być czynniki genetyczne (są częstsze u pacjentów mających pozytywny wywiad rodzinny dotyczący podobnych zaburzeń) [2].

Osobowość borderline – objawy. Po czym poznać chorobę?

Osobowość borderline charakteryzuje się dużą zmianą i skrajnością występowania objawów, najczęściej są to:

• chwiejność i labilność emocjonalna;
• niezwykle częsta zmiana nastrojów, w tym występowanie niespodziewanych wybuchów emocjonalnych;
• problemy z tworzeniem stałych związków emocjonalnych i relacji z innymi ludźmi;
• poczucie rozczarowania swoją osobą, niespełnienia czy zaniżone poczucie własnej wartości;
• strach przed samotnością i odrzuceniem przez otoczenie;
• problemy z samokontrolą, impulsywne zachowania, niemożność przewidywalności swoich zachowań i nastrojów;
• nieufność i podejrzliwość wobec innych osób, tworzenie negatywnego obrazu otoczenia;
• kryzys i zaburzenia tożsamości;
• trudności w zahamowaniu silnych emocji, akcentowanie negatywnych uczuć, takich jak gniew, frustracja, smutek czy wstyd;
• zwiększone tendencje do konfliktów z innymi ludźmi oraz niemożność przewidywania konsekwencji swoich czynów;
• obniżenie nastroju, odczuwanie emocjonalnej pustki i poczucie skrzywdzenia;
• zwiększona tendencja do ryzykownych zachowań, próby samouszkodzenia czy wręcz samobójcze;
• epizody urojeniowe czy omamy [1,3].

Kto diagnozuje borderline?

Jeżeli zachodzi podejrzenie wystąpienia osobowości borderline, należy niezwłocznie udać się do specjalisty (psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty). Do diagnozy służą m.in. kwestionariusze do oceny osobowości np. MMPI (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości). Trzeba pamiętać, że podobne do tego typu osobowości zaburzenia zachowania mogą wystąpić w przypadku nadużywania narkotyków czy występowania przewlekłego stresu [2].

Do klasyfikacji osobowości borderline służą dwa typy klasyfikacji: ICD-10 i DSM-IV. W przypadku klasyfikacji ICD-10, dotyczy ona osobowości chwiejnej emocjonalnie i rozróżnia dwa podtypy: impulsywny i borderline. Z kolei w klasyfikacji DSM-IV osobowość borderline jest wzorcem zachowań zdominowanym niestabilnością w relacjach interpersonalnych (w ocenie własnej osoby i z wyraźnie zaznaczoną wybuchowością) [3]. 

Jak odróżnić osobowość borderline od innych zaburzeń?

Odróżnienie zaburzeń tego typu nie jest proste i powinno być diagnozowane jedynie przez specjalistów. To co jest najczęściej charakterystyczne i odróżniające borderline od innych zaburzeń osobowości, to trudności w odbieraniu dobrych i złych aspektów innych osób przez osoby borderline. Najczęściej odbierają je oni w sposób niezwykle skrajny, często przechodząc od uwielbienia do nienawiści i odwrotnie. Takie zachowanie jest często bardzo trudne dla rodziny, bliskich, ale również lekarzy czy terapeutów próbujących pomóc danemu pacjentowi. Pomimo chęci pomocy takiej osobie, często ona może reagować agresywnie, z gniewem lub uważać, że chce się jej w rzeczywistości zaszkodzić [1]. 

Nieleczone borderline – do czego może doprowadzić?

Jak wspomniano wcześniej, osoby borderline mogą mieć skłonności do nieracjonalnych zachowań, jak samookaleczanie się czy nawet próby samobójcze. Z tego względu nieleczone może być niezwykle groźne dla pacjenta. Dodatkowo, bez leczenia znacznie trudniej zachować poprawne stosunki społeczne z innymi ludźmi, budować związki czy normalnie wykonywać obowiązki zawodowe. Normalne życie może być więc znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe, dlatego osoby o osobowości borderline powinny być pod kontrolą specjalisty, aby maksymalnie podnieść swój poziom życia [1].

Osobowość borderline – jak leczyć i czy da się wyleczyć?

Leczenie pacjentów z zaburzeniami osobowości borderline jest z reguły złożone i długotrwałe. Najczęściej stosuje się równolegle <a href=”https://leki.pl/poradnik/depresja-jak-sobie-radzic/”>metody psychologiczne i farmakologiczne. Pomimo złożoności leczenia, rokowania z reguły są dobre. Odpowiednie leczenie zmniejsza objawy, takie jak depresja, lęk czy gwałtowne zmiany nastroju. Leki w połączeniu z psychoterapią są w stanie znacząco poprawić komfort życia osób cierpiących na osobowość borderline. U dużej części pacjentów stosujących leczenie można mówić nawet o wyleczeniu (ustąpieniu najbardziej dokuczliwych objawów zaburzenia). Oczywiście nie należy samodzielnie przerywać leczenia, ponieważ objawy mogą w każdej chwili powrócić. Do najczęściej stosowanych metod należą m.in.:

• psychoterapia psychoanalityczna i jej pochodne, jak np. opracowana przez Fonagy’ego i Batemana terapia oparta na mentalizacji (mentalization based therapy – MBT);
• terapia skoncentrowana na przeniesieniu TFT (transference focused therapy) Kernberga;
• terapia dialektyczno-behawioralna (dialectical behavior therapy) Linehan;
• stosowane są również terapie schematów oraz poznawczo-behawioralne [1-3].

Jakie są leki na borderline?

W przypadku zdiagnozowania osobowości borderline lekarz najczęściej, w zależności od pojawiających się objawów, może przepisać leki na receptę wpływające na ośrodkowy układ nerwowy. Należy pamiętać, aby samemu nie zmieniać dawek i nie zaprzestawać przyjmowania tego typu leków. Może to znacząco zaburzyć funkcjonowanie pacjentów je stosujących. Co więcej, część z tych leków ma potencjał uzależniający. W tego typu zaburzeniach najczęściej stosuje się:

• selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI), takie jak karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol lub kwas walproinowy np. Absenor czy Depakine Chrono;
• leki przeciwpsychotyczne, takie jak olanzapina np. Ranofren czy Olanzapina Mylan, kwetiapina np. Ketrel czy Kwetaplex lub rysperydon np. Rispolept czy Orizon;
• leki uspokajające, zwłaszcza pochodne benzodiazepiny są rzadko stosowane ze względu na swój wysoki potencjał uzależniający [1,3].

Podsumowanie

Zaburzenie osobowości borderline są poważnym stanem psychicznym powodującym najczęściej cierpienie osoby z nim się zmagającym, jak również jej najbliższych. Dlatego niezwykle ważne jest zrozumienie charakterystyki tego zaburzenia oraz jego przyczyn i mechanizmów działania. Kluczowa jest systematyczna praca nad pacjentem, wsparta specjalistycznym leczeniem. W wielu przypadkach  pozwala ona na znaczne zmniejszenie objawów i możliwość normalnego funkcjonowania.

W przeciwieństwie do dorosłych pacjentów, u których większość napadów ma charakter uogólniony, u dzieci napady mają bardzo zróżnicowany charakter. Wiele z nich przez długi czas może przebiegać w sposób niezauważalny dla otoczenia, szczególnie wśród najmłodszej grupy pacjentów, co sprawia, że niekiedy upływa nawet kilka miesięcy, zanim rodzice zgłoszą się do specjalisty. Padaczka jest schorzeniem przewlekłym i społecznie wciąż stygmatyzującym. Z tego względu wymaga ona jak najszybciej wdrożenia skutecznego leczenia farmakologicznego oraz wsparcia psychologicznego pacjentów i ich rodzin.

Co to jest padaczka?

Padaczka jest przewlekłą chorobą mózgu. Objawia się występowaniem spontanicznych nawracających napadów padaczkowych, które powstają w wyniku nieprawidłowej i nadmiernej czynności bioelektrycznej komórek nerwowych mózgu. Przebieg napadu zależy od lokalizacji i wielkości obszaru mózgu, w którym występują nieprawidłowe wyładowania bioelektryczne.

Jakie są przyczyny padaczki u dzieci?

• Uszkodzenia mózgu w okresie życia płodowego (np. wady rozwojowe mózgu), przy porodzie i w dalszych latach życia na skutek: niedotlenienia mózgu, stanów zapalnych (np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, toksoplazmoza, cytomegalia), urazów czaszki, guzów mózgu, zaburzeń metabolicznych.
• Czynniki genetyczne- wrodzona predyspozycja do napadów padaczkowych, która może występować też u innych członków rodziny.
• Padaczka o nieznanej przyczynie — u około 50% osób z padaczką, pomimo badań nie udało się ustalić jej przyczyny.

Jak wygląda rozpoznanie padaczki?

Rozpoznanie padaczki może być wyłącznie przez lekarza neurologa na podstawie:

• Dokładnego wywiadu dotyczącego m.in. przebiegu ciąży, porodu, rozwoju psychoruchowego dziecka, przebytych chorób i urazów, opisu przebiegu napadów, występowania padaczki w rodzinie,
• Badania elektroencefalograficznego (EEG),
• Badania obrazowego (rezonans magnetyczny mózgu),
• Badania krwi,
• Badania genetyczne– dostępne nowoczesne badanie WES. Pozwala ono na przeanalizowanie całego materiału genetycznego.

Czym należy kierować się przy wyborze leków przeciwpadaczkowych u dzieci?

Przy wybieraniu leku przeciwpadaczkowego dla dziecka należy kierować się przede wszystkim względami skuteczności i bezpieczeństwa jego użycia. Idealny lek dla dziecka powinien mieć potwierdzoną skuteczność i bezpieczeństwo w badaniach na dzieciach, w monoterapii, a także szeroki zakres działania przeciwpadaczkowego.

Dodatkowo powinien cechować się takimi parametrami farmakokinetycznymi, które zapewniłyby możliwość szybkiego nasycenia. Istotną cechą jest także brak wpływu na funkcje poznawcze i układ hormonalny, szczególnie u dziewcząt. Lek taki powinien być przygotowany w postaciach, które łatwo podać dzieciom, oraz mieć odpowiedniki o przedłużonym działaniu.

Przy wybieraniu leków przeciwpadaczkowych należy wziąć pod uwagę ich powinowactwo do określonych typów napadów padaczkowych oraz w przypadku łączenia leków ich powinowactwo do receptorów.

Jakie są zasady leczenia padaczki?

Przeważająca część pacjentów cierpiących na padaczkę wymaga regularnego i długotrwałego podawania leków przeciwpadaczkowych. Celem leczenia powinno być utrzymanie normalnego stylu życia, możliwego dzięki pełnej kontroli napadów, bez występowania objawów niepożądanych.

1. Leczenie rozpoczyna się od jednego leku przeciwpadaczkowego, tzw. monoterapia. To pozwoli uzyskać kontrolę napadów i uniknąć działań niepożądanych u większości chorych (ok. 60%), a także umożliwia szybkie wykrycie pojawiających się zjawisk tolerancji lub wpływu leczenia na funkcje poznawcze.
2. Zazwyczaj, szczególnie u dzieci, lek wprowadza się powoli, zaczynając od małych dawek i stopniowo je zwiększając, zwykle w ciągu 2-4 tygodni, aż do całkowitej założonej dawki.
3. Ocenę skuteczności leczenia należy przeprowadzić 2-4 tygodnie po osiągnięciu dawki całkowitej. W ocenie częstości napadów niezbędne jest też prowadzenie tzw. dzienniczka napadów.
4. W przypadku braku należytej kontroli napadów należy zwiększyć dawkę leku do dawki maksymalnej lub do wystąpienia objawów ubocznych leku.
5. Gdy pomimo leczenia nie ma poprawy, zamienia się dotychczasowy lek na inny, a następnie stopniowo odstawić poprzedni.  W przypadku częściowej poprawy należy rozważyć dodanie drugiego leku przeciwpadaczkowego.

Jakie są leki przeciwpadaczkowe dla dzieci?

Leki blokujące kanały sodowe — ich działanie ma na celu zapobiegnięcie wytworzeniu się ponownego potencjału czynnościowego i wywołania kolejnego wyładowania na inne obszary mózgu. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Karbamazepina — jest lekiem z wyboru w leczeniu napadów częściowych i napadów toniczno-klonicznych.
• Fenytoina — stosowana w leczeniu napadów częściowych, stanów padaczkowych i napadów uogólnionych.
• Kwas walproinowy — oraz jego sole stosowane są w leczeniu wszystkich postaci padaczki.
• Lamotrygina — wskazana jest w terapii napadów częściowych oraz wtórnie uogólnionych toniczno-klonicznych.
• Okskarbazepina — wykorzystywana  w leczeniu napadów częściowych u osób dorosłych i dzieci po 6. roku życia.

Leki blokujące kanały wapniowe — zmniejszają częstotliwość rytmicznych wyładowań oraz hamują wydzielania neuroprzekaźników pobudzających. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Etosuksymid — to lek stosowany z wyboru w napadach nieświadomości, napadach mioklonicznych oraz toniczno-klonicznych.
• Levetiracetam — lek stosowany w monoterapii oraz terapii skojarzonej napadów częściowych u osób powyżej 16. roku życia.

Leki aktywujące przekaźnictwo GABA-ergiczne — leki z tej grupy zapobiegają powstawaniu oraz szerzeniu się aktywności drgawkowej mózgu. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Wigabatryna — stosowana w leczeniu napadów częściowych, opornych na leczenie innymi lekami.
• Tiagabin — jest lekiem przeznaczonym do stosowania w skojarzonym leczeniu napadów częściowych lub wtórnie uogólnionych, opornych na leczenie innymi lekami.

Leki blokujące przekaźnictwo glutaminergiczne — leki z tej grupy wpływają na zahamowanie pracy receptorów, z którymi łączą się aminokwasy pobudzające- kwas L-glutaminowy i kwas asparaginowy. Lekiem zaliczanym do tej grupy jest:

• Topiramat- lek ten może być stosowany już od 2. roku życia w napadach częściowych, a także u osób dorosłych w leczeniu bólu migrenowego.

Czy padaczka jest uleczalna?

Obecnie padaczka uważana jest za chorobę możliwą do wyleczenia lub co najmniej zaleczenia. Najistotniejsze jest to, aby w momencie pojawienia się pierwszych objawów tej choroby jak najszybciej uzyskać właściwą diagnozę i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Padaczka i jej leczenie zaburzają pracę mózgu, a co za tym idzie, ograniczają możliwości poznawcze człowieka. Ma to szczególne znaczenie w okresie rozwojowym, kiedy poszczególne funkcje rozwijają się i doskonalą. Odpowiednio zaprogramowana i wcześnie podjęta terapia umożliwia wyrównanie rozpoznanych deficytów, odzyskanie utraconych funkcji, a przez to zapewnienie dzieciom z padaczką pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Leki stosowane w leczeniu padaczki pozwalają zredukować lub całkowicie wyeliminować drgawki związane z padaczką oraz ograniczają rozprzestrzenianie się wyładowań elektrycznych na inne części mózgu. Wszystko to zazwyczaj pozwala opanować padaczkę. Dla pacjentów, którzy nie reagują na leki, padaczka może być wówczas leczona na inne sposoby np. stymulacja nerwu błędnego, zabieg chirurgiczny na tkance mózgowej, a także dieta ketogenna.

Jakie są konsekwencje nieleczonej padaczki?

Skutki zupełnego braku terapii obejmują przede wszystkim dalsze postępowanie choroby, możliwe zwiększenie częstotliwości i/lub intensywności napadów, trwałe uszkodzenia lub zaburzenia neurologiczne, a skrajnych przypadkach nawet śmierć.

Podsumowanie

W ostatnich latach prowadzonych jest wiele wieloośrodkowych, zaawansowanych projektów nad tą chorobą i choć odkrywamy nowe czynniki i poznajemy odpowiedzi na nowe pytania, to jednak dużo z nich wciąż pozostaje pod znakiem zapytania.

Konwencjonalne „stare” leki przeciwpadaczkowe nadal odgrywają dominującą rolę w terapii padaczki i nadal pozostają lekami pierwszego rzutu. Nowe leki niewątpliwie przyczyniły się do zwiększenia odsetka pacjentów wolnych od napadów oraz tych ze znaczną poprawą, jednak w ocenie długoterminowej nie spełniły pokładanych nadziei. Oczywiście poszukiwania nowych cząsteczek są kontynuowane, ponieważ nadal puste jest miejsce idealnego leku przeciwpadaczkowego.

Padaczka, znana również jako epilepsja, to przewlekła choroba mózgu, która powoduje zaburzenia czynności neuronów i prowadzi do napadów padaczkowych. Napady padaczkowe są konsekwencją czasowych, gwałtownych i wzmożonych wyładowań bioelektrycznych w neuronach mózgu. Mogą one manifestować się różnymi objawami, takimi jak drgawki, utrata przytomności, lub inne symptomy psychiczne, wegetatywne i somatyczne. Padaczka może mieć różne przyczyny, zarówno genetyczne, jak i wtórne, czyli spowodowane innymi chorobami lub urazami mózgu. Diagnoza padaczki opiera się na obserwacji objawów pacjenta i badaniach dodatkowych, takich jak EEG (elektroencefalografia).

Padaczka jest chorobą przewlekłą, ale można ją kontrolować za pomocą odpowiedniego leczenia, które może obejmować farmakoterapię, terapię dietetyczną lub, w niektórych przypadkach, procedury chirurgiczne. Ważne jest również wsparcie społeczne i edukacja pacjenta oraz jego bliskich, aby pomóc w radzeniu sobie z chorobą i zapobiec ewentualnym powikłaniom emocjonalnym i społecznym.

Leki na padaczkę — co należy o nich wiedzieć?

Epilepsja jest chorobą neurologiczną, polegającą na zaburzeniu przekazywania impulsów elektrycznych między komórkami nerwowymi. Do głównych zadań leków przeciwdrgawkowych należy zminimalizowanie prawdopodobieństwa ataku epilepsji lub ewentualnie zmniejszenie jego intensywności. Mogą one stabilizować błony komórkowe neuronów (przeciwdziała to rozprzestrzenianiu się impulsów) lub przywracać równowagę pomiędzy neuroprzekaźnikami pobudzającymi i hamującymi. Leki przeciwpadaczkowe zawsze powinny być dobierane indywidualnie dla każdego pacjenta [1,2].

Jakie są klasyczne leki na padaczkę?

Najstarsze leki przeciwpadaczkowe pierwszej generacji to m.in. wymienione fenobarbital, fenytoina, etosuksymid, ale również m.in. prymidon (np. Mizodin). Z kolei do leków drugiej generacji zaliczamy głównie benzodiazepiny, karbamazepinę czy walproiniany [1,2].

Pochodne dibenzoazepiny

Benzodiazepiny działają poprzez stabilizację błony neuronów, blokując kanały sodowe. Dodatkowo hamują rozprzestrzenianie się impulsów poprzez uwalnianie przekaźników. Trzeba pamiętać, że leki z tej grupy nasilają działanie innych środków nasennych oraz wchodzą w interakcję z lekami zwiotczającymi mięśnie. Co gorsze, mogą być uzależniające, a co więcej, nie wolno ich łączyć z narkotykami i alkoholem.

Przykładowe leki z tej grupy to np.:

• okskarbazepina np. Karbagen czy Oxepilax;
• karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol;
• lorazepam np. Lorafen;
• klonazepam np. Clonazepamum TZF czy Antelepsin;
• diazepam np. Relsed czy Relanium [1,2].

Pochodne mocznika

Najbardziej znanym przedstawicielami należącym do tej grupy jest fenytoina (np. Phenytoinum WZF). Jest podawana dożylnie, a jej podawanie powinno być monitorowane ze względu na występujące przy przedawkowaniu objawy neurotoksyczne. Pochodne mocznika blokują kanały sodowe, zmniejszając przepuszczalność błony neuronu dla sodu. Fenytoina jest stosowana w częściowych i uogólnionych napadach padaczkowych [2,3].

Sulfonamidy

Są to leki moczopędne, a  ich działanie polega na hamowaniu aktywności enzymu anhydrazy węglanowej. Powoduje to w konsekwencji zahamowanie wytwarzania jonów wodoru i prowadzi do hamowania resorpcji jonów sodu w kanalikach nerkowych, co powoduje stabilizację błon komórkowych. Przykładowe leki to zonisamid np. Zonisamidum Glenmark czy sultiam np. Ospolot [2,3].

Imidy

Ta grupa leków blokuje kanały wapniowe w neuronach, przez co zapobiega wydzielaniu katecholamin i rozprzestrzenianiu się impulsów. Najbardziej znanym przedstawicielem jest etosuksymid np. Petinimid [2,3].

Leki wpływające na GABA

Głównym reprezentantem tej grupy jest gabapentyna (np. Gabacol czy Gabagamma), która zwiększa produkcję i uwalnianie GABA, dzięki czemu nasila przewodnictwo GABA-ergiczne, a aktywność bioelektryczna neuronów jest zahamowana. Z kolei wigabatryna (np. Vigabatrin czy Sabril) blokuje rozkład GABA, jako inhibitor GABA-aminotransferazy. Dodatkowo walproiniany, takie jak kwas walproinowy (np. Convulex czy Depakine) czy walproinian magnezu (np. Dipromal) prowadzą do syntezy enzymów GABA [2,3].

Barbiturany

Barbiturany są kojarzone najczęściej z ich wpływem uspokajającym i nasennym. Część z nich może być również wykorzystana jako leki przeciwpadaczkowe, ale to zastosowanie jest mocno ograniczone przez ich działania euforyzujace i uzależniające. Pod żadnym pozorem nie wolno ich łączyć z etanolem, bo może to doprowadzić do zapaści. Należą do nich m.in. fenobarbital (np. Luminalum), metylofenobarbital (Prominalum) czy benzobarbital (np. Benzonal) [2,3].

Jakie są nowe leki na padaczkę? III generacja leków przeciwpadaczkowych

Bardziej interesującą grupę stanowią nowe leki przeciwdrgawkowe, które są określane jako III generacja. Do najważniejszych leków tej grupy należą:

• wigabatryna, analog GABA, preparaty to m.in. Vigabatrin czy Sabril;
• zonisamid, działa na zależne od potencjału elektrycznego kanały wapniowe i sodowe, moduluje proces hamowania w neuronach w układzie GABA-ergicznym oraz stymuluje neurotransmisję dopaminergiczną i serotoninergiczną, np. Zonisamidum Glenmark;
• lamotrygina ma działanie podobne do karnbamazepiny i fenytoiny, ale dodatkowo ma działania hamujące na uwalnianie glutaminianu w synapsach np. Lamitrin czy Symla;
• gabapentyna nasila przewodnictwo GABA-ergiczne np. Gabacol czy Gabagamma;
• topiramat blokuje kanały sodowe zależne, zwiększa aktywność GABA, wykazuje antagonizm wobec receptora dla kwasu glutaminowego, np. Oritop czy Topamax;
• tiagabina blokuje transporter kwasu gamma-aminomasłowego GAT-1, np. Gabitril;
• okskarbazepina jest prolekiem karbamazepiny, np. Karbagen czy Trileptal;
• lewetiracetam wpływa na stężenie jonów wapnia w komórkach nerwowych, np. Keppra czy Normeg;
• styrypentol nasila hamowanie GABA-ergiczne i zwiększa stężenie kwasu gamma-aminomasłowego, np. Diacomit;
• pregabalina, analog GABA np. Egzysta, Pragiola.

Należy pamiętać, że leki przeciwpadaczkowe nowszej generacji mają lepszy profil farmakokinetyczny i z reguły są lepiej tolerowane przez pacjentów, ale ich skuteczność nie jest znacznie wyższa niż leków starszych. Z tego względu dalej ok. 30% pacjentowi cierpi na tzw. padaczkę lekooporną, czekając na nowe leki [1,2].

Jaki jest najnowszy lek na padaczkę?

W 2021 r. do obrotu został dopuszczony nowy, bardzo obiecujący lek — cenobamat. Jest on stosowany w leczeniu uzupełniającym napadów ogniskowych z wtórnym uogólnieniem lub bez dla dorosłych pacjentów, u których stosowano już 2 leki, które nie przyniosły poprawy. Jest to nowa cząsteczką wykazująca wyjątkowy podwójny i komplementarny mechanizm działania (pozytywny allosteryczny modulator receptorów GABA w miejscu wiążącym substancje inne niż benzodiazepiny, jak i preferencyjny bloker długotrwałego prądu sodowego). Z tego względu jest skuteczny zarówno w zapobieganiu napadom drgawkowym, jak i w ograniczeniu ich szerzenia. Był to wyczekiwany lek, szczególnie przez pacjentów, u których nie uzyskano dostatecznej kontroli napadów ogniskowych przy użyciu dostępnych metod leczenia. Oczywiście są podejmowane dalsze kroki, nowe terapie są nadal poszukiwane, aby pomóc jak największej grupie pacjentów z padaczką oporną [4].

Czy leki przeciwpadaczkowe są bezpieczne? Skutki uboczne leków na padaczke

Każdy lek może mieć działania niepożądane. Z reguły leki działające na ośrodkowy układ nerwowy, takie jak, chociażby leki przeciwdrgawkowe, mogą powodować dużo skutków ubocznych, szczególnie jeżeli są źle dobrane dla konkretnego pacjenta. Na szczęście w przypadku leków stosowanych w epilepsji, poza okresem rozpoczęcia leczenia i momentami zwiększania dawki, najczęściej skutki uboczne nie są groźne. Przykładowe działania niepożądane leków przeciwdrgawkowych to:

• zawroty i bóle głowy;
• nadmierne uspokojenie i wahania nastroju;
• problemy z koncentracją i pamięcią;
• zbyt duże wyciszenie i uspokojenie;
• alergie skórne;
• niewydolność wątroby i nerek;
• przyrost masy ciała;
• niedokrwistość [2].

Jak bezpiecznie stosować leki na padaczke?

Aby bezpiecznie stosować leki przeciwpadaczkowe, ważne jest przestrzeganie wskazówek i wytycznych lekarza. Oto kilka ogólnych wskazówek:

1. Przestrzegaj zalecanej dawki: Stosuj leki zgodnie z zaleceniami lekarza. Nie zmieniaj dawki ani nie przerywaj stosowania leku bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem.
2. Regularnie przyjmuj leki: Leki te wymagają zazwyczaj regularnego przyjmowania w ustalonych godzinach, aby utrzymać odpowiednie stężenie leku we krwi. Pomijanie dawek lub nieregularne przyjmowanie może obniżyć skuteczność leku.
3. Zwracaj uwagę na możliwe skutki uboczne: Leki przeciwpadaczkowe mogą powodować różne skutki uboczne, takie jak zawroty głowy, senność czy zmiany nastroju. Ważne jest, aby być świadomym możliwych skutków ubocznych i zgłaszać wszelkie obawy lekarzowi.
4. Unikaj alkoholu i innych substancji: Niektóre leki przeciwpadaczkowe mogą oddziaływać z alkoholem lub innymi substancjami, co może zwiększać ryzyko wystąpienia skutków ubocznych lub zmniejszać skuteczność leku. Skonsultuj się z lekarzem w sprawie potencjalnych interakcji z innymi lekami lub substancjami.
5. Regularnie monitoruj stan zdrowia: Lekarz może zalecić regularne badania krwi lub inne badania kontrolne, aby upewnić się, że lek działa skutecznie i nie powoduje negatywnych skutków dla zdrowia.
6. Informuj o stosowanych lekach: Ważne jest poinformowanie wszystkich dostawców opieki zdrowotnej, włącznie z dentystami czy specjalistami, że stosujesz leki przeciwpadaczkowe. Ta informacja może być istotna, gdy rozważane są inne leki lub metody leczenia.

O czym powinni pamiętać pacjenci chorujący na padaczkę?

Oto ogólne zalecenia dla pacjentów z padaczką, które mogą pomóc w zarządzaniu chorobą:

1. Unikaj czynników wywołujących napady: U wielu osób z padaczką istnieją określone czynniki, które mogą wywoływać napady. Mogą to być takie czynniki jak brak snu, stres, alkohol czy jasne światło. Jeśli potrafisz zidentyfikować czynniki, które wywołują u Ciebie napady, staraj się ich unikać lub minimalizować.
2. Utarzaj regularny rytm snu: Regularny sen jest ważny dla ogólnego zdrowia, a także może mieć wpływ na kontrolę napadów padaczkowych. Staraj się utrzymywać regularny rytm snu, dbaj o odpowiednią ilość snu i stwórz komfortową atmosferę do spania.
3. Unikaj nadmiernego stresu: Stres może wpływać na częstość i nasilenie napadów padaczkowych. Dlatego warto stosować techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, głębokie oddychanie lub joga, aby redukować stres. Ważne jest także zapewnienie sobie odpowiedniego wsparcia emocjonalnego.
4. Unikaj alkoholu i substancji psychoaktywnych: Alkohol i niektóre substancje psychoaktywne mogą obniżać próg padaczkowy i zwiększać ryzyko wystąpienia napadów. Stosuj umiar w spożywaniu alkoholu i unikaj nielegalnych narkotyków.
5. Regularnie odwiedzaj lekarza: Regularne wizyty kontrolne u lekarza są ważne, aby ocenić skuteczność leczenia i dostosować dawkę leków, jeśli to konieczne. Lekarz może również przeprowadzić badania dodatkowe, takie jak EEG, w celu monitorowania aktywności mózgu.
6. Informuj otoczenie o swojej padaczce: Ważne jest, aby bliscy i ludzie w Twoim otoczeniu byli świadomi Twojej padaczki i wiedzieli, jak reagować w przypadku napadu. Udziel im odpowiednich informacji i instrukcji dotyczących udzielania pierwszej pomocy, jeśli będziesz tego potrzebować.
7. Prowadź zdrowy tryb życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta i unikanie złych nawyków mogą wspomagać ogólne zdrowie i samopoczucie. To również może wpływać na kontrolę napadów padaczkowych.

Należy jednak pamiętać, że każdy przypadek padaczki jest inny, dlatego ważne jest indywidualne podejście i ścisła współpraca z lekarzem w celu opracowania planu leczenia dostosowanego do Twoich potrzeb.

Podsumowanie

Leki przeciwdrgawkowe dzielą się na 3 generacje. Niestety, pomimo że ma przestrzeni lat udawało się wprowadzić do lecznictwa wiele nowych leków, to odsetek pacjentów opornych na leczenie pozostaje w dalszym ciągu duży. Leki nowszej generacji mają jednak dużą zaletę w stosunku do swoich poprzedników. Są one z reguły dużo lepiej tolerowane przez pacjentów. Dodatkowo nowe leki takie jak cenobamat, dają nadzieję pacjentom z padaczką lekooporną. Być może w najbliższych latach wszystkim pacjentom cierpiącym na padaczkę uda się pomóc.

Jakie są przyczyny polekowych zaburzeń ruchowych?

Pierwsze doniesienia o pojawiających się polekowych zaburzeniach ruchowych u pacjentów pojawiły się po wprowadzeniu neuroleptyków do leczenia psychiatrycznego. [1] W 1956 r. opublikowano po raz pierwszy badanie przeprowadzone wśród 90 pacjentów stosujących chlorpromazynę przez co najmniej 2 miesiące. U 40% badanych zaobserwowano objawy przebiegające ze spowolnieniem ruchowym. [3,4] Była to pierwsza wzmianka o parkinsonizmie polekowym. Dopiero odkrycie roli dopaminy w powstawaniu objawów parkinsonizmu pozwoliło na zrozumienie mechanizmu powstałych zaburzeń. [1] Obecnie uważa się, że pojawianie się objawów pozapiramidowych jest związane z antagonistycznym działaniem neuroleptyków na receptory D2, przy czym parkinsonizm polekowy występuje zazwyczaj przy ponad 78% blokadzie tego receptora. [2]

Parkinsonizm polekowy a choroba Parkinsona

Aktualnie niestety dokładna częstość występowania parkinsonizmu polekowego jest niejasna, ponieważ często jest ona nierozpoznawana lub błędnie diagnozowana jako choroba Parkinsona. [4] Do najbardziej charakterystycznych objawów parkinsonizmu zalicza się przede wszystkim zubożenie ruchów (akinezje) oraz powolność i ograniczenie ruchów (bradykinezje) z obserwowaną maskowatą, naoliwioną twarzą, a także przygarbioną sylwetką. Wśród pacjentów obserwuje się również drżenia − głównie kończyn górnych, żuchwy i języka, sztywność mięśni − objaw tak zwanego koła zębatego lub rury ołowianej w zależności od częstości odczuwania oporu przy wykonywaniu ruchów.

Dodatkowo czasem występuje zubożenie chodu (poruszanie się drobnymi kroczkami i pocieranie podeszwami o podłogę) oraz pochylenie tułowia do przodu. [1] To, co pomaga odróżnić parkinsonizm polekowy od choroby Parkinsona to symetryczność objawów, która ujawnia się już od początku. Drżenie obserwowane w tym powikłaniu jest też od początku obustronne i częściej ma charakter posturalny. [2] Pomocnym może okazać się również obrazowanie z użyciem transportera dopaminy (DAT). [4]

Jakie leki mogą powodować parkinsonizm polekowy?

Typowe leki przeciwpsychotyczne, znane również jako neuroleptyki pierwszej generacji (np.: haloperidol) są najczęstszymi przyczynami parkinsonizmu polekowego. Jednak atypowe leki przeciwpsychotyczne, które uważano za wolne od objawów pozapiramidowych, mogą również wywoływać parkinsonizm. [4] Aktualnie szacuje się, że polekowe objawy pozapiramidowe mogą dotyczyć nawet 50% pacjentów leczonych lekami psychotropowymi, przy czym u jednego pacjenta może jednocześnie występować zarówno parkinsonizm polekowy, jak i dystonia, akatyzja czy późne dyskinezy. [1]

Warto zaznaczyć, że objawy pozapiramidowe mogą się pojawić również w związku ze stosowaniem niektórych leków przeciwdepresyjnych, głównie z grupy SSRI, tj.: escitalopram czy fluoksetyna, leków normotymicznych (kwas walproinowy czy lit), leków nasennych, blokerów kanału wapniowego (cynaryzyny i flunaryzyny), leków przeciwpadaczkowych oraz leków wpływających na motorykę przewodu pokarmowego o działaniu przeciwwymiotnym (metoklopramidu). [1,2,4] Wszystkie te leki wpływają na układ dopaminergiczny i powikłania ruchowe mogą być następstwem zarówno ich stosowania, jak i nagłego odstawienia. [2]

Jakie inne czynniki zwiększają ryzyko parkinsonizmu polekowego?

Wszyscy pacjenci przyjmujący szczególnie leki przeciwpsychotyczne pierwszej generacji mają pewne ryzyko rozwoju parkinsonizmu i innych polekowych zaburzeń ruchowych. Parkinsonizm zwykle pojawia się kilka dni lub tygodni po rozpoczęciu stosowania farmakoterapii, ale w rzadkich przypadkach opóźnienie wystąpienia może wynosić kilka miesięcy lub dłużej. [1] Szczególną uwagę należy jednak zwrócić na pacjentów starszych, ponieważ wraz z wiekiem spada stężenie dopaminy oraz degeneracji ulegają komórki w istocie czarnej śródmózgowia zawierającej neurony dopaminergiczne. [4] Wskazuje się również, że do czynników ryzyka rozwinięcia parkinsonizmu polekowego należy płeć żeńska, przez prawdopodobne hamowanie ekspresji dopaminergicznej przez estrogeny oraz czynniki genetyczne. [4] Jednakże oba te czynniki wymagają dokładniejszych badań.

Jak leczyć parkinsonizm polekowy?

Leczenie parkinsonizmu polekowego jest dość trudne. Oczywiście najlepiej odstawić neuroleptyk, ale nie zawsze jest to możliwe. [2] Przede wszystkim należy dokładnie przeanalizować leki stosowane przez pacjenta, z jakiego powodu zostały przepisane i które z nich mogą bezpośrednio przyczyniać się do rozwoju parkinsonizmu. Pacjenci, którzy nie mogą zaprzestać przyjmowania leków przeciwpsychotycznych z powodu chorób psychicznych, takich jak schizofrenia lub poważne zaburzenia depresyjne, mogą zostać przestawieni na atypowe leki przeciwpsychotyczne, które mają mniejsze ryzyko wystąpienia zaburzeń ruchowych. [4]

W leczeniu stosowane są głównie leki przeciwparkinsonowskie o działaniu cholinolityczny. [5] Jednak według aktualnej wiedzy powyższe działanie nie powinno mieć miejsca, szczególnie wśród pacjentów geriatrycznych – jest to przykład niepotrzebnej kaskady lekowej, która dodatkowo może przyczyniać się do powstania zaburzeń funkcji poznawczych. [2] W przypadku niepowodzenia terapii bądź nawrotu mogą okazać się skuteczne leki dopaminergiczne, głównie amantadyna. [5]

Jednak nawet około 50% pacjentów z objawami parkinsonizmu polekowego i innymi zaburzeniami ruchu jest leczonych lekami blokującymi receptory dopaminergiczne w stanach niezwiązanych z psychozą, w tym w depresji, zaburzeniach przewodu pokarmowego, lęku czy bezsenności. Wtedy, po uprzedniej konsultacji neurologicznej oraz analizie farmakoterapii pacjenta, najlepszym rozwiązaniem jest odstawienie leku powodującego wspomniane działania niepożądane. Obiecujący jest również fakt, że parkinsonizm polekowy zwykle ustępuje w ciągu kilku tygodni lub miesięcy po zaprzestaniu stosowania obciążającego leku. [4]

Choroba polekowa a bezpieczeństwo farmakoterapii

Parkinsonizm polekowy jest prawdopodobnie najczęstszym zaburzeniem ruchu wywołanym lekami i jedną z najczęstszych postaci parkinsonizmu niemającego stricte podłoża neurodegeneracyjnego. Tak naprawdę wszelkie leki, które zakłócają transmisję dopaminy i stosowane są szczególnie przez pacjentów z grupy ryzyka – pacjentów geriatrycznych, mogą powodować parkinsonizm. Objaw ten jednak często mylony jest z chorobą Parkinsona, choć gdy spowodowany jest wyłącznie przez leki, może być nawet zupełnie wyeliminowany. Dlatego tak istotnym aspektem leczenia każdego pacjenta jest bezpieczeństwo, indywidualizacja i systematyczna weryfikacja farmakoterapii.

Padaczka zwana również epilepsją, jest chorobą neurologiczną powodującą zaburzenia funkcjonowania komórek nerwowych znajdujących się w mózgu. W jej przebiegu na skutek zmian morfologicznych w mózgu pojawiają się objawy somatyczne, wegetatywne i psychiczne. Napady padaczkowe mają różne objawy i nie każde zaburzenie świadomości czy napady drgawkowe można zaliczyć do padaczki [1].

Jednakże w głównej mierze padaczkę charakteryzuje wystąpienie drgawek. Może się ona ujawnić w różnym wieku, od dzieciństwa do wieku podeszłego. Większość przypadków jednak uaktywnia się przed 20. rokiem życia. W równej mierze padaczka dotyka kobiet I mężczyzn. Należy pamiętać, że każde nagłe, nawet bardzo krótkie zaburzenia układu nerwowego może być padaczką! Padaczka jest jedną z najczęściej występujących chorób neurologicznych. Cierpi na nią 10 razy więcej osób niż na stwardnienie rozsiane i 100 razy więcej niż na choroby neuronu ruchowego [2].

Rodzaje napadów padaczkowych

Wszystkie napady mogą skutkować rozwojem stanu padaczkowego, który objawia się występowaniem wielu ataków. Pomiędzy tymi atakami chory nie odzyskuje świadomości. Wyróżnia się dwa główne typy napadów padaczkowych:

• napady częściowe — obejmują część mózgu, przez co charakteryzują się drganiem jednej części ciała np. powiek, kącików ust oraz często nudnościami, dreszczami, parciem na stolec czy zaburzeniami wzrokowymi, słuchowymi czy smakowymi;
• napady uogólnione — obejmują cały mózg i objawia się drgawkami całego ciała z reguły utratą świadomości [1,3].

Co zrobić w przypadku napadu padaczkowego?

• pacjenta należy ułożyć w pozycji bocznej ustalonej (jeżeli jest to wykonalne);
• zabezpieczyć miejsce, w którym chory ma napad, aby nie zrobił sobie krzywdy;
• w żaden sposób nie powstrzymywać ataku — nie trzymać pacjenta na siłę ani nie wkładać mu nic twardego między zęby;
• zaczekać z pacjentem do końca napadu;
• jeżeli pacjent jest nieprzytomny, napad trwa ponad 3 minuty lub doznał jakiegoś urazu (np. głowy), należy wezwać pogotowie;
• jeżeli jesteśmy świadkiem ataku padaczkowego osoby nieznajomej, po jej zabezpieczeniu również warto wezwać pogotowie [3].

Jakie są przyczyny padaczki?

• nieprawidłowy przebieg ciąży i porodu w przebiegu, którego doszło do niedotlenienia mózgu dziecka;
• wcześniactwo (większe narażenie na wystąpienie niedojrzałości układu nerwowego);
• urazy i nowotwory mózgu;
• krwawienie podtwardówkowe;
• stwardnienie rozsiane;
• zakażenie mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych [1,2].

Jak diagnozuje się epilepsję?

W przypadku podejrzenia przez pacjenta u siebie padaczki powinien on udać się jak najszybciej do lekarza pierwszego kontaktu. Po wywiadzie, jeżeli lekarz uzna za stosowne, odeśle pacjenta do neurologa. Następnie neurolog na podstawie wywiadu z pacjentem, zapisu EEG (zapis bioelektrycznej aktywności mózgu), rzadziej tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego, jest w stanie postawić diagnozę [2].

Należy pamiętać, że prawidłowy zapis EEG nie wyklucza padaczki. Jest on w trakcie utraty świadomości patologiczny, ale po odzyskaniu świadomości wraca do stanu sprzed napadu. Dlatego rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa pozwalają z reguły szybciej i dokładniej znaleźć przyczynę, lokalizację oraz charakter padaczki. Stosowane mogą być również badanie SPECT, które ocenia przepływ mózgowy przy użyciu radioaktywnie znakowanych cząstek oraz PET (pozytonowa emisja tomograficzna), określająca metabolizm mózgu przy pomocy tlenu i glukozy [3].

Lekarz na podstawie badań jest w stanie określić schemat leczenia i rokowania. Nie należy załamywać się po pojedynczym napadzie. Tylko u niespełna połowy pacjentów, u których wystąpił pierwszy atak, nastąpiły kolejne [2,3].

Jak leczyć padaczkę?

Leki na receptę w leczeniu epilepsji

Lekarz na podstawie wyników badań, w zależności od rodzaju padaczki, może zalecić różne leczenie. Leki na padaczkę dostępne są tylko i wyłącznie z przepisu lekarza i powinny być stosowane ściśle według jego zaleceń. Są to m.in. kwas walproinowy np. Depakine Chrono, levetiracetam np. Keppra, lamotrygina np. Symla czy gabapentyna np. Symleptic. Gdy wymienione preparaty wykazują słabą skuteczność stosuje się klonazepam np. Clonazepanum TZF, pregabalinę np. Lyrica lub klobazam np. Frisium [1,3].

Jak jeszcze zapobiegać atakom padaczkowym?

• unikanie bodźców takich jak spożywania alkoholu, niewyspania się czy stresu;
• nie powinno się również patrzeć na telewizor podczas jego włączania oraz oglądać telewizji przy zgaszonym świetle;
• nie należy pracować zbyt długo przy komputerze;
• unikać dyskotek;
• aktywność fizyczna np. jazda na rowerze, spacery [1,3].

Czy padaczkę da się wyleczyć?

Epilepsja jest klasyfikowana jako choroba uleczalna, ale zależy to od wielu czynników.  Rodzaj padaczki, typ napadów czy nawet wiek pacjenta mają znaczenie. Lekarze często decydują o stopniowym odstawianiu leków przeciwpadaczkowych po ok. 3 latach od ostatniego napadu. W ciągu pierwszego roku po odstawieniu najczęściej zdarzają się nawroty. Jeżeli jednak nie wystąpią w ciągu 5 lat, to ich nawrot zdarza się niezwykle rzadko. Pamiętaj jednak  aby nigdy nie przerywać terapii na własną rękę. Poprawia ona komfort życia, łagodzi objawy i wydłuża odstępy pomiędzy kolejnymi napadami [2,3].

Zespół serotoninowy — jak sama nazwa wskazuje, stanowi gamę różnego rodzaju symptomów. Bardzo charakterystyczna jest tzw. triada objawów, wśród których można wymienić:

• zaburzenia wegetatywne (gorączka, przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego, rozszerzenie źrenic, biegunka, nudności i wymioty);
• zmianę stanu psychicznego (nadmierne pobudzenie, niepokój);
• dolegliwości nerwowo-mięśniowe (mimowolne skurcze, napięcie mięśniowe).

Wiele informacji na temat stanu zdrowia pacjenta mogą dostarczyć również badania laboratoryjne. W przypadku zespołu serotoninowego obserwuje się leukocytozę (podwyższoną ilość białych krwinek) oraz wzrost stężenia kinazy kreatynowej (CPK) wskazującego na uszkodzenie komórek mięśniowych. W ciężkim stanie może dojść do podniesienia poziomu aminotransferaz (prób wątrobowych) i rozwoju zasadowicy metabolicznej. Zaawansowany zespół serotoninowy jest realnym zagrożeniem dla życia pacjenta [1,2].

Jakie są przyczyny zespołu serotoninowego?

Do wykształcenia zespołu serotoninowego dochodzi zwykle z kilku powodów. Jednym z nich jest nieświadome lub świadome przedawkowanie leków zwiększających stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Drugą przyczynę stanowi polifarmakoterapia oraz tzw. interakcje farmakodynamiczne, czyli np. jednoczesne zażywanie leków wykazujących ten sam lub podobny mechanizm działania, wiążący się z nasileniem przekaźnictwa serotoninergicznego. 

Innym powodem są interakcje farmakokinetyczne powiązane z oddziaływaniem na specyficzne izoenzymy, które mają niebagatelny wpływ na proces przekształcania leków w ustroju (interakcje leków przeciwdepresyjnych z różnych grup – np. SSRI: fluoksetyna (np. Seronil), sertralina (np. Zoloft), paroksetyna (np. ParoGen) z SNRI: wenlafaksyną (np. Faxolet ER) lub duloksetyną (Dulsevia) [2].

Jakie są leki podwyższające poziom serotoniny?

W literaturze można znaleźć szereg przypadków pacjentów, u których doszło do wykształcenia zespołu serotoninowego. Wszystkie te osoby łączy wspólny mianownik — zażywanie leków podwyższających stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Ryzyko wystąpienia dolegliwości zwiększa się w momencie przyjmowania środków z kilku różnych grup, np. selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (m.in. Bioxetin, Citabax, Citronil, Mozarin) wraz z trazodonem (Trittico) lub inhibitorami monoaminooksydazy (Segan, Aurorix) [1].

Jednak jak wynika z opracowań naukowych, zespół serotoninowy może wystąpić również podczas łącznego przyjmowania leków przeciwbólowych (np. Tramal) oraz środków przeciwwymiotnych (np. Metoclopramidum, Setronon) [2]. Co ciekawe, znany jest przypadek pacjentki leczonej fluoksetyną i trazodonem (leki przeciwdepresyjne), która z powodu infekcji dróg oddechowych przyjmowała preparat Gripex Max. Już po kilku godzinach wystąpiły u niej pierwsze objawy zatrucia serotoniną, a mianowicie: silny ból głowy, gorączka, zlewne poty, wymioty oraz biegunka. Przyczyną takiego stanu było niebezpieczne połączenie leków przeciwdepresyjnych z działającym przeciwkaszlowo dekstrometorfanem (który również zwiększa stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym) [3,4].

Wśród leków nasilających przekaźnictwo serotoninergiczne można wyróżnić również: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina: Alventa, Faxolet, duloksetyna: Depratal), leki przeciwdrgawkowe (np. kwas walproinowy: Convulex, kwas walproinowy i walproinian sodu: Depakine Chrono), a także leki przeciwmigrenowe (alkaloidy sporyszu, np. ergotamina: Ergotaminum Filofarm oraz tryptany, np. sumatryptan: Cinie, almotryptan: Almozen, zolmitryptan: Zolmiles) [2].

Ile trwa zespół serotoninowy?

Czas trwania zespołu serotoninowego może się różnić w zależności od kilku czynników, ale generalnie objawy mogą ustąpić w ciągu 24 do 72 godzin po zaprzestaniu stosowania leków wywołujących stan oraz wprowadzeniu odpowiedniego leczenia. W niektórych przypadkach, jeśli leki mają dłuższy okres półtrwania lub zespół jest ciężki, objawy mogą utrzymywać się dłużej. Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie i leczenie, aby zminimalizować ryzyko poważnych powikłań.

Co zrobić w przypadku wystąpienia syndromu serotoninowego?

Zespół serotoninowy to stan potencjalnie zagrażający życiu, spowodowany nadmiarem serotoniny w mózgu. W przypadku podejrzenia syndromu serotoninowego należy natychmiast zaprzestać przyjmowania leków zwiększających poziom serotoniny i skontaktować się z lekarzem lub udać się na izbę przyjęć. Leczenie obejmuje podawanie leków blokujących działanie serotoniny, chłodzenie ciała, podawanie płynów dożylnie oraz monitorowanie funkcji życiowych. W poważniejszych przypadkach może być konieczna hospitalizacja.

Podsumowanie

Zespół serotoninowy to stan wynikający z nadmiaru serotoniny w układzie nerwowym, często spowodowany stosowaniem leków antydepresyjnych. Objawy obejmują zaburzenia wegetatywne (gorączka, tachykardia), zmiany psychiczne (pobudzenie, niepokój) oraz problemy nerwowo-mięśniowe (drżenie, skurcze). Przyczyny to głównie przedawkowanie leków lub ich niebezpieczne kombinacje. Leczenie polega na natychmiastowym odstawieniu leków zwiększających poziom serotoniny i objawowej terapii pod kontrolą lekarza.

Jakie są leki zwiększające apetyt?

Stosowanie niektórych leków jest ściśle związane ze wzrostem apetytu — bynajmniej nie na warzywa i zielone smoothie. Niestety wzmożony apetyt i łaknienie dotyczy zazwyczaj produktów bogatych w węglowodany oraz napojów wysokokalorycznych. Bardzo częstą, a wręcz nieuniknioną, konsekwencją  takiego odżywiania jest wzrost masy ciała pacjentów, a nierzadko nawet nadwaga i otyłość [2,3]. Wśród leków, powodujących wzmożony apetyt można wyróżnić:

• glikokortykosteroidy doustne;
• amitryptylinę (Amitryptylinum VP);
• paroksetynę (Seroxat, Parogen);
• mirtazapinę (Mirtagen, Mirtor);
• cetyryzynę (Zyrtec, Allertec);
• karbamazepinę (Tegretol CR, Neurotop Retard);
• gabapentynę (Neurontin, Gabapentin);
• pregabalinę (Egzysta, Lyrica);
• kwas walproinowy (Convulex, Depakine Chrono);
• fenytoinę (Phenytoinum WZF);
• risperidon (Rispolept, Ziperid);
• klozapinę (Klozapol, Clopizam);
• olanzapinę (Zolafren, Olanzin);
• kwetiapinę (Kwetaplex SR, Ketrel).

Nie zawsze wzmożone łaknienie to wada — czasami efekt ten jest wręcz pożądany. Dzieje się tak w przypadku leczenia jadłowstrętu za pomocą leku antyhistaminowego I generacji — cyproheptadyny (Peritol). Niemniej jednak wszyscy pacjenci, stosujący leki zwiększające apetyt, powinni podlegać regularnej kontroli masy ciała. Ważna jest w tym miejscu także rola farmaceuty, który może wpłynąć na edukację chorego. Pierwszym krokiem powinno być samo uświadomienie pacjentowi, że taki problem może się w ogóle pojawić po zastosowaniu konkretnego leku. Niemniej istotne jest objaśnienie roli prawidłowej diety i odpowiednio dobranej aktywności fizycznej [1].

Jakie leki hamują apetyt?

Grupa substancji obniżających łaknienie jest zdecydowanie szersza. Warto się z nią zapoznać i mieć świadomość, które spośród powszechnie stosowanych leków mogą wpływać na nasz apetyt. Takie zaburzenia łaknienia są najczęściej wynikiem działań niepożądanych leków, zwłaszcza ze strony układu pokarmowego. Biegunka, nudności, wymioty, owrzodzenia jamy ustnej, suchość w ustach — te wszelkie efekty uboczne przekładają się finalnie na brak apetytu [1].

Do związków aktywnych, które powodują zaburzenia apetytu, zaliczamy leki:

• przeciwdrobnoustrojowe, które powodują zaburzenia odczuwania smaku: metronidazol (Metronidazol Polpharma), ampicylina (Unasyn), tetracyklina (Tetracyclinum TZF), acyklowir (Heviran, Hascovir), oseltamiwir (Tamiflu), terbinafina (Myconafine).
• przeciwnowotworowe, powodujące podrażnienia śluzówki, nudności wymioty i biegunkę: hydroksymocznik (Hydroxycarbamid Teva), metotreksat (Trexan, Metotab), tioguanina (Lanvis).
• działające na układ krążenia, wywołujące zaburzenia odczuwania smaku: amiodaron (Cordarone, Opacorden), kaptopril (Captopril Polfarmex), lizynopryl (Prinivil), diltiazem (Oxycardil, Dilzem Retard), werapamil (Isoptin), atorwastatyna (Sortis), simwastatyna (Zocor), spironolakton (Spironol).
• stosowane w chorobie Parkinsona, powodujące nudności i wymioty, oraz suchość w ustach: lewodopa (Madopar), biperiden (Akineton).
• stosowane w chorobie Alzheimera, wywołujące nudności, wymioty i biegunki: rywastygmina (Exelon, Nimvastid).
• przeciwpadaczkowe, zaburzające odczuwanie smaku: topiramat (Topamax), karbamazepina (Amizepin), fenytoina (Phenytoinum WZF).
• stosowane w ADHD, wywołujące zaburzenia smaku oraz pobudzające ośrodkowy układ nerwowy: metylfenidat (Medikinet, Concerta).
• uspokajające, nasenne i przeciwlękowe, hamujące czynność ośrodkowego układu nerwowego i zaburzające odczuwanie smaku: alprazolam (Xanax, Afobam, Alprox), zolpidem (Nasen, Stilnox, Zolpic), zopiklon (Imovane, Senzop, Dobroson) [4,5].

Na występowanie polekowych zaburzeń łaknienia najbardziej narażone są osoby w podeszłym wieku, ze względu na często występującą u nich polifarmakoterapię, czyli stosowanie wielu leków jednocześnie. Farmaceuci stojący za pierwszym stołem mogą pomóc choremu, m.in. wykonując przegląd lekowy. Fachowa analiza wszelkich stosowanych produktów leczniczych może okazać się kluczem do rozwiązania problemu.

Podsumowanie

Niektóre leki mogą zarówno zwiększać, jak i zmniejszać apetyt, co może prowadzić do zmian masy ciała i zaburzeń odżywienia. Wzrost łaknienia często powodują glikokortykosteroidy, leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne, podczas gdy jego spadek może wynikać z działań niepożądanych leków przeciwnowotworowych, przeciwdrobnoustrojowych czy stosowanych w chorobach neurologicznych. Kluczową rolę w monitorowaniu tych skutków ubocznych odgrywają farmaceuci, którzy mogą edukować pacjentów i pomagać w kontrolowaniu wpływu leków na apetyt.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i różnice

Kwas walproinowy, karbamazepina i lamotrygina to leki, które przede wszystkim stosuje się w leczeniu padaczki, a także – w niektórych przypadkach – w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej¹²³. Wszystkie te substancje należą do grupy leków przeciwdrgawkowych, choć ich dokładne mechanizmy działania oraz zakres skuteczności różnią się między sobą. Kwas walproinowy jest dostępny w różnych postaciach i podawany doustnie lub dożylnie⁴⁵⁶. Karbamazepina występuje najczęściej w postaci tabletek o natychmiastowym lub przedłużonym uwalnianiu oraz zawiesiny doustnej⁷⁸. Lamotrygina dostępna jest w tabletkach oraz tabletkach do rozgryzania i żucia⁹.

Podstawową cechą wspólną jest ich działanie przeciwdrgawkowe i możliwość stosowania w leczeniu padaczki u dorosłych i dzieci (z pewnymi ograniczeniami wiekowymi zależnymi od postaci leku i wskazania)¹⁰²³. Wszystkie mają również wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego, ale różnią się profilem bezpieczeństwa, interakcjami z innymi lekami oraz wpływem na określone grupy pacjentów, zwłaszcza kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze¹¹¹²⁹.

Kiedy stosuje się kwas walproinowy, karbamazepinę i lamotryginę?

• Kwas walproinowy jest stosowany w leczeniu różnych rodzajów napadów padaczkowych, zarówno uogólnionych (np. napady toniczno-kloniczne, miokloniczne, atoniczne, napady nieświadomości), jak i częściowych. Może być również stosowany w leczeniu epizodów maniakalnych w chorobie afektywnej dwubiegunowej, zwłaszcza gdy inne leki (np. lit) są nieskuteczne lub nietolerowane¹¹⁰.
• Karbamazepina wykazuje skuteczność przede wszystkim w napadach częściowych oraz w napadach toniczno-klonicznych. Jest jednak nieskuteczna w napadach nieświadomości i mioklonicznych. Oprócz leczenia padaczki, karbamazepina stosowana jest także w neuralgii nerwu trójdzielnego oraz w profilaktyce zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, zwłaszcza u osób, które nie reagują na leczenie litem².
• Lamotrygina ma szerokie zastosowanie w leczeniu padaczki – jest skuteczna zarówno w napadach częściowych, jak i uogólnionych, w tym w zespole Lennoxa-Gastauta. Może być stosowana w monoterapii lub w leczeniu skojarzonym. Dodatkowo, lamotrygina znajduje zastosowanie w profilaktyce epizodów depresji u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową typu I³.

Warto zaznaczyć, że nie wszystkie substancje mogą być stosowane u dzieci w każdym wieku – np. kwas walproinowy i lamotrygina mają ograniczenia wiekowe w zależności od wskazania i postaci leku⁵¹³. Karbamazepina nie jest zalecana u najmłodszych dzieci, a lamotrygina nie jest zalecana u dzieci poniżej 2 lat⁷¹³.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne – co je różni?

Kwas walproinowy działa głównie poprzez zwiększanie poziomu kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) w mózgu, co powoduje hamowanie nadmiernej aktywności nerwowej¹⁵. Karbamazepina stabilizuje nadmiernie pobudzone błony neuronów i hamuje powtarzalne wyładowania nerwowe, głównie poprzez blokowanie kanałów sodowych w komórkach nerwowych¹⁶. Lamotrygina również blokuje kanały sodowe, a dodatkowo hamuje uwalnianie glutaminianu, co pomaga zapobiegać napadom padaczkowym³.

Różnice występują także w farmakokinetyce:

• Kwas walproinowy ma wysoką biodostępność (prawie 100%) i silnie wiąże się z białkami osocza. Jest metabolizowany głównie w wątrobie, a wydalany z moczem. Okres półtrwania wynosi zwykle 10-15 godzin, ale jest krótszy u dzieci¹⁷.
• Karbamazepina wchłania się wolniej, jej biodostępność wynosi od 85 do 100%. Jest metabolizowana w wątrobie i silnie indukuje enzymy wątrobowe, co wpływa na metabolizm innych leków. Okres półtrwania skraca się podczas długotrwałego stosowania¹⁸.
• Lamotrygina jest metabolizowana w wątrobie, a jej wydalanie następuje głównie przez nerki. Okres półtrwania wynosi około 24-35 godzin, ale może się skrócić przy jednoczesnym stosowaniu innych leków przeciwpadaczkowych, takich jak karbamazepina⁹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co trzeba uważać?

Kwas walproinowy jest przeciwwskazany u osób z chorobami wątroby, ostrym lub przewlekłym zapaleniem wątroby, porfirią, zaburzeniami mitochondrialnymi, a także u kobiet w ciąży i dziewcząt w wieku rozrodczym, jeśli nie spełniają warunków programu zapobiegania ciąży¹⁹. Karbamazepina nie powinna być stosowana u osób z nadwrażliwością na ten lek, z blokiem przedsionkowo-komorowym, zaburzeniami czynności szpiku kostnego, porfirią wątrobową oraz podczas leczenia inhibitorami MAO²⁰. Lamotrygina jest przeciwwskazana w przypadku nadwrażliwości na tę substancję lub jej składniki²¹.

Wspólnym przeciwwskazaniem dla wszystkich tych leków jest ciężka niewydolność wątroby oraz porfiria. Kwas walproinowy i karbamazepina wymagają szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami czynności nerek, a lamotrygina powinna być stosowana ostrożnie u osób z niewydolnością wątroby i nerek²²²³⁹.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

• Dzieci: Wszystkie trzy leki mogą być stosowane u dzieci, jednak ograniczenia wiekowe zależą od wskazania i postaci leku. Kwas walproinowy i lamotrygina mają ograniczenia dotyczące wieku (np. lamotrygina nie jest zalecana u dzieci poniżej 2 lat)⁵¹³. Karbamazepina nie jest zalecana dla najmłodszych dzieci w postaci tabletek⁷.
• Kobiety w ciąży: Kwas walproinowy jest przeciwwskazany w ciąży (z wyjątkiem braku alternatywy), ponieważ znacznie zwiększa ryzyko wad wrodzonych i zaburzeń neurorozwojowych u dziecka. Karbamazepina także wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wad, choć ryzyko to jest niższe niż w przypadku kwasu walproinowego. Lamotrygina może być rozważana u kobiet w ciąży, ale tylko po ocenie ryzyka i korzyści¹¹¹²⁹.
• Karmienie piersią: Wszystkie trzy substancje przenikają do mleka matki, ale zwykle w niskich stężeniach. Decyzja o kontynuacji karmienia piersią powinna uwzględniać korzyści i potencjalne ryzyko dla dziecka¹¹²⁴⁹.
• Kierowcy: Leki te mogą powodować senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji, co może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów. Szczególnie na początku leczenia lub podczas zmiany dawki należy zachować ostrożność²⁵²⁶⁹.
• Osoby z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby: W przypadku wszystkich trzech leków konieczne jest dostosowanie dawki lub unikanie stosowania, jeśli zaburzenia są ciężkie²⁷²³⁹.

Podsumowanie: wybór leku zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta

Podczas wyboru leku przeciwpadaczkowego lub stabilizującego nastrój, bardzo ważne jest uwzględnienie wieku pacjenta, rodzaju napadów, planów dotyczących ciąży oraz innych chorób współistniejących. Kwas walproinowy charakteryzuje się szerokim spektrum działania, ale jego stosowanie jest bardzo ograniczone u kobiet w wieku rozrodczym i w ciąży z powodu ryzyka poważnych powikłań u dziecka¹¹. Karbamazepina jest skuteczna w wielu rodzajach padaczki, ale nie nadaje się do leczenia napadów nieświadomości i mioklonicznych, a jej stosowanie również wymaga ostrożności w ciąży². Lamotrygina może być stosowana w szerokim zakresie wskazań, także u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową, i ma korzystniejszy profil bezpieczeństwa u kobiet w wieku rozrodczym, ale jej dawki należy dostosowywać szczególnie ostrożnie przy zmianie innych leków⁹.

Imipenem, meropenem i ertapenem – co je łączy?

Imipenem, meropenem oraz ertapenem to antybiotyki z grupy karbapenemów, które są stosowane głównie w leczeniu ciężkich i powikłanych zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na wiele innych leków¹². Wszystkie te substancje działają poprzez hamowanie syntezy ściany komórkowej bakterii, co prowadzi do ich zniszczenia. Charakteryzują się szerokim spektrum działania zarówno na bakterie Gram-dodatnie, jak i Gram-ujemne, w tym na niektóre trudne do leczenia szczepy¹². Karbapenemy są stosowane głównie w warunkach szpitalnych, gdy inne antybiotyki okazują się nieskuteczne lub istnieje ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia³.

Wskazania do stosowania – kiedy wybiera się daną substancję?

Chociaż imipenem, meropenem i ertapenem należą do tej samej grupy, ich zastosowania nie zawsze są identyczne. Wszystkie trzy leki są wykorzystywane do leczenia powikłanych zakażeń jamy brzusznej, układu moczowego, skóry i tkanek miękkich, a także ciężkich zapaleń płuc (w tym szpitalnych i związanych z respiratorem)³⁴. Imipenem i meropenem można stosować również w leczeniu zakażeń śródporodowych i poporodowych oraz u pacjentów z gorączką neutropeniczną, czyli obniżoną odpornością³⁴.

Istotną różnicą jest to, że meropenem jest dodatkowo zarejestrowany do leczenia ostrego bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, podczas gdy imipenem nie jest zalecany w tym wskazaniu⁴⁵. Ertapenem natomiast jest wykorzystywany głównie w leczeniu zakażeń wywołanych przez określone bakterie i nie jest stosowany do leczenia zakażeń wywołanych przez Pseudomonas aeruginosa czy Acinetobacter spp., co odróżnia go od dwóch pozostałych leków.

Wszystkie te antybiotyki są dostępne w postaci proszku do sporządzania roztworu do infuzji dożylnej, ale różnią się dawkowaniem oraz częstotliwością podawania, co może mieć znaczenie w leczeniu różnych grup pacjentów⁶⁷.

Jak działają imipenem, meropenem i ertapenem?

Wszystkie trzy substancje wykazują działanie bakteriobójcze, czyli prowadzą do śmierci komórek bakterii. Ich mechanizm polega na hamowaniu syntezy ściany komórkowej bakterii poprzez wiązanie się z tzw. białkami wiążącymi penicylinę (PBP)¹². Imipenem jest zawsze podawany w połączeniu z cylastatyną, która zapobiega jego rozkładowi w nerkach, umożliwiając utrzymanie odpowiedniego stężenia leku w organizmie¹. Meropenem i ertapenem nie wymagają takiego połączenia, ponieważ są mniej podatne na rozkład przez enzymy nerkowe².

Pod względem farmakokinetyki, czyli losów leku w organizmie, meropenem wiąże się z białkami osocza w bardzo niewielkim stopniu (ok. 2%), co pozwala na jego szeroką dystrybucję w tkankach, w tym w płynie mózgowo-rdzeniowym¹². Imipenem wiąże się z białkami w ok. 20%, a cylastatyna w ok. 40%¹³. Wszystkie te leki są wydalane głównie przez nerki, co oznacza, że u osób z zaburzoną funkcją nerek konieczna jest zmiana dawkowania¹⁰¹¹.

Warto zaznaczyć, że ertapenem ma nieco dłuższy okres półtrwania niż imipenem i meropenem, dzięki czemu może być podawany raz na dobę, co jest wygodne w niektórych sytuacjach klinicznych.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co trzeba wiedzieć?

Podstawowym przeciwwskazaniem do stosowania imipenemu, meropenemu i ertapenemu jest uczulenie na którąkolwiek z tych substancji lub na inne antybiotyki z grupy karbapenemów¹⁴¹⁵. Również ciężka reakcja alergiczna na inne antybiotyki beta-laktamowe (np. penicyliny, cefalosporyny) jest przeciwwskazaniem¹⁴¹⁵.

Wszystkie karbapenemy mogą powodować reakcje alergiczne, w tym bardzo poważne, jak wstrząs anafilaktyczny. Przed rozpoczęciem leczenia należy zebrać wywiad dotyczący wcześniejszych reakcji alergicznych na antybiotyki¹⁶¹⁷. W przypadku wystąpienia reakcji alergicznej, leczenie należy natychmiast przerwać.

Ważnym zagadnieniem są także działania niepożądane ze strony układu nerwowego, w tym możliwość wystąpienia drgawek, szczególnie u osób z zaburzeniami funkcji nerek lub chorobami neurologicznymi⁵¹⁸. Wszyscy pacjenci z chorobami wątroby powinni być pod stałą kontrolą lekarza podczas stosowania tych leków ze względu na ryzyko zaburzeń czynności wątroby¹⁹¹⁸.

Różnice dotyczą również interakcji z innymi lekami – na przykład, nie zaleca się łączenia karbapenemów z kwasem walproinowym, ponieważ może to doprowadzić do zmniejszenia skuteczności leczenia padaczki²⁰²¹.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Imipenem można stosować u dzieci od 1 roku życia, natomiast meropenem i ertapenem – od 3 miesiąca życia⁸⁹. U dzieci z zaburzeniami funkcji nerek brak jest wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa, dlatego stosowanie wymaga szczególnej ostrożności⁸⁹.

Jeśli chodzi o stosowanie w ciąży, imipenem i meropenem nie są zalecane, chyba że potencjalne korzyści przeważają nad ryzykiem dla płodu. W badaniach na zwierzętach nie wykazano istotnego ryzyka, ale brak jest odpowiednich badań u ludzi²²²³. W przypadku karmienia piersią, niewielkie ilości obu leków przenikają do mleka, jednak ryzyko dla dziecka jest niewielkie, dlatego decyzję o stosowaniu podejmuje lekarz²²²³.

U osób z zaburzeniami funkcji nerek konieczne jest odpowiednie dostosowanie dawki wszystkich omawianych antybiotyków¹⁰¹¹. W przypadku ciężkiej niewydolności nerek niektóre preparaty mogą być przeciwwskazane, jeśli pacjent nie jest dializowany¹⁰.

Jeśli chodzi o bezpieczeństwo u kierowców i osób obsługujących maszyny, nie prowadzono badań oceniających wpływ karbapenemów na te zdolności, ale zgłaszano działania niepożądane takie jak zawroty głowy, senność czy zaburzenia równowagi²⁴²⁵.

Podsumowanie: Karbapenemy w leczeniu ciężkich zakażeń – podobieństwa i różnice

Podstawowe informacje o porównywanych substancjach czynnych

Gabapentyna, pregabalina i lamotrygina to leki należące do nowoczesnych leków przeciwpadaczkowych. Stosuje się je głównie w leczeniu padaczki, a także w terapii bólu neuropatycznego. Wszystkie te substancje wpływają na układ nerwowy, zmniejszając nadmierną aktywność nerwów i pomagając kontrolować objawy chorób neurologicznych¹²³. Gabapentyna i pregabalina są szczególnie blisko spokrewnione pod względem budowy chemicznej i mechanizmu działania. Lamotrygina natomiast, mimo że również stosowana jest w leczeniu padaczki, charakteryzuje się innym mechanizmem działania³.

• Gabapentyna: stosowana w leczeniu padaczki i bólu neuropatycznego¹.
• Pregabalina: podobnie jak gabapentyna, wykorzystywana w leczeniu padaczki, bólu neuropatycznego oraz zaburzeń lękowych u dorosłych².
• Lamotrygina: stosowana głównie w leczeniu padaczki, także u dzieci, a dodatkowo w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej³.

Wskazania do stosowania – kiedy stosuje się gabapentynę, pregabalinę i lamotryginę?

Gabapentyna jest stosowana głównie jako lek wspomagający w leczeniu napadów częściowych padaczki (z lub bez napadów wtórnie uogólnionych) zarówno u dorosłych, jak i u dzieci od 6. roku życia. Może być także używana samodzielnie (monoterapia) u młodzieży i dorosłych od 12. roku życia. Dodatkowo, gabapentyna znajduje zastosowanie w leczeniu obwodowego bólu neuropatycznego, np. w bolesnej neuropatii cukrzycowej czy nerwobólu po półpaścu, ale tylko u dorosłych¹.

Pregabalina, bardzo podobna do gabapentyny, jest również wykorzystywana w leczeniu padaczki (jako lek dodatkowy), bólu neuropatycznego o pochodzeniu zarówno obwodowym, jak i ośrodkowym, oraz – co ją wyróżnia – w terapii uogólnionych zaburzeń lękowych u dorosłych². Jednak nie jest zalecana dla dzieci i młodzieży poniżej 12 lat.

Lamotrygina to lek, który stosuje się w leczeniu padaczki w różnym wieku – zarówno u dorosłych, jak i dzieci od 2. roku życia. Może być wykorzystywana jako jedyny lek (monoterapia) lub w połączeniu z innymi lekami przeciwpadaczkowymi. Ponadto, lamotrygina jest wykorzystywana w zapobieganiu epizodom depresji u dorosłych z chorobą afektywną dwubiegunową³.

• Gabapentyna: padaczka (napady częściowe), ból neuropatyczny u dorosłych¹.
• Pregabalina: padaczka (napady częściowe), ból neuropatyczny, uogólnione zaburzenia lękowe u dorosłych².
• Lamotrygina: padaczka (różne rodzaje napadów, także u dzieci), zapobieganie epizodom depresji w chorobie afektywnej dwubiegunowej³.

Mechanizm działania i losy leków w organizmie

Gabapentyna i pregabalina działają w bardzo podobny sposób – wiążą się ze specyficznymi miejscami (podjednostka alfa-2-delta) na kanałach wapniowych w komórkach nerwowych, co ogranicza uwalnianie substancji pobudzających w układzie nerwowym. Dzięki temu zmniejszają nadmierną aktywność nerwów, co jest korzystne zarówno w leczeniu padaczki, jak i bólu neuropatycznego⁴⁵. Lamotrygina działa inaczej – hamuje głównie uwalnianie glutaminianu i asparaginianu (substancji pobudzających w mózgu), wpływając na kanały sodowe w błonach komórkowych³.

Pod względem farmakokinetyki, czyli losów leku w organizmie, gabapentyna po podaniu doustnym osiąga maksymalne stężenie w osoczu po 2–3 godzinach, a jej biodostępność spada przy wyższych dawkach (organizm wchłania coraz mniejszą część leku przy zwiększaniu dawki). Pregabalina natomiast charakteryzuje się bardzo wysoką i stałą biodostępnością (powyżej 90%), niezależnie od dawki, a jej stężenie we krwi osiąga maksimum szybciej – już po ok. 1 godzinie od podania⁶⁷. Lamotrygina wykazuje stabilne i przewidywalne wchłanianie, ale jej metabolizm i eliminacja mogą się różnić w zależności od innych przyjmowanych leków oraz czynności wątroby i nerek⁸.

• Gabapentyna: nieliniowe wchłanianie, metabolizowana w niewielkim stopniu, wydalana przez nerki⁶.
• Pregabalina: szybkie i stabilne wchłanianie, nie jest metabolizowana, wydalana w postaci niezmienionej przez nerki⁷.
• Lamotrygina: metabolizowana głównie w wątrobie, wydalana przez nerki, dawkowanie może wymagać dostosowania w zależności od przyjmowanych leków i stanu zdrowia⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie trzy leki są przeciwwskazane w przypadku uczulenia na substancję czynną lub którykolwiek składnik pomocniczy. Gabapentyna i pregabalina mogą być przyczyną poważnych reakcji skórnych, takich jak zespół Stevensa-Johnsona czy wysypka z eozynofilią, dlatego w razie pojawienia się objawów alergii lub ciężkich reakcji skórnych należy natychmiast przerwać leczenie⁹¹⁰. Lamotrygina również może powodować ciężkie reakcje skórne, a ryzyko ich wystąpienia wzrasta przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki lub w połączeniu z niektórymi innymi lekami¹¹.

Wszystkie trzy leki mogą wywoływać myśli i zachowania samobójcze – pacjent oraz jego otoczenie powinni być świadomi tej możliwości i zwracać uwagę na zmiany nastroju¹²¹³¹¹. Dodatkowo gabapentyna i pregabalina mogą zwiększać ryzyko uzależnienia, zwłaszcza u osób z tendencją do nadużywania leków¹⁴¹⁵.

• Gabapentyna i pregabalina: ryzyko uzależnienia, objawy odstawienne po nagłym przerwaniu leczenia¹⁴¹⁶.
• Lamotrygina: większe ryzyko ciężkich reakcji skórnych przy szybkim zwiększaniu dawki lub w połączeniu z niektórymi lekami (np. kwas walproinowy)¹¹.
• Wszystkie: mogą powodować myśli samobójcze, reakcje alergiczne, ostrożność u osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

W przypadku dzieci, gabapentyna może być stosowana już od 6. roku życia w leczeniu padaczki, natomiast lamotrygina od 2. roku życia. Pregabalina nie jest zalecana dla dzieci i młodzieży poniżej 12 lat, ze względu na brak wystarczających danych o bezpieczeństwie i skuteczności¹¹⁷³.

Stosowanie w ciąży wymaga szczególnej ostrożności. Gabapentyna może być używana w pierwszym trymestrze ciąży tylko wtedy, gdy jest to klinicznie konieczne, a dane nie wykazały znacząco wyższego ryzyka wad wrodzonych w porównaniu do innych leków przeciwpadaczkowych¹⁸. Pregabalina wiąże się z nieco wyższym ryzykiem poważnych wad wrodzonych, dlatego nie jest zalecana w ciąży, chyba że korzyści dla matki przeważają nad ryzykiem dla dziecka¹⁹. Lamotrygina może być stosowana w ciąży, ale jej dawkowanie powinno być starannie monitorowane i często wymaga dostosowania²⁰.

Wszystkie trzy leki przenikają do mleka kobiecego – podczas karmienia piersią należy zachować ostrożność, a lek stosować tylko, gdy korzyści przewyższają potencjalne zagrożenia²¹²²²⁰.

U osób starszych i pacjentów z niewydolnością nerek konieczna jest modyfikacja dawki gabapentyny i pregabaliny, ponieważ są one wydalane przez nerki. Lamotrygina może wymagać dostosowania dawki u osób z niewydolnością wątroby lub nerek²³²⁴⁸.

• Gabapentyna: od 6 lat w padaczce, ostrożność w ciąży, karmieniu piersią, niewydolności nerek¹.
• Pregabalina: od 12 lat w padaczce, niezalecana w ciąży, konieczność zmiany dawki przy niewydolności nerek¹⁷.
• Lamotrygina: od 2 lat w padaczce, możliwa w ciąży, ostrożność przy niewydolności wątroby i nerek³.

Porównanie gabapentyny, pregabaliny i lamotryginy w najważniejszych obszarach

Gabapentyna, pregabalina i lamotrygina – podsumowanie podobieństw i różnic

Gabapentyna, pregabalina i lamotrygina to leki o udowodnionej skuteczności w leczeniu padaczki, a dwie pierwsze z nich są także szeroko stosowane w terapii bólu neuropatycznego. Gabapentyna i pregabalina mają zbliżony mechanizm działania i profil działań niepożądanych, jednak pregabalina wyróżnia się wyższą biodostępnością i możliwością stosowania w leczeniu zaburzeń lękowych u dorosłych. Lamotrygina, choć również lek przeciwpadaczkowy, jest wybierana szczególnie w przypadku padaczki z napadami uogólnionymi oraz jako lek stabilizujący nastrój u osób z chorobą afektywną dwubiegunową. Różnice dotyczą także bezpieczeństwa stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z chorobami nerek i wątroby. Wybór konkretnej substancji czynnej zawsze powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb i sytuacji zdrowotnej pacjenta¹²³.