Najczęściej przypisywanymi przez lekarzy w Polsce lekami z tej grupy są moklobemid i selegilina. Substancje te charakteryzują się dużą selektywnością i bezpieczeństwem stosowania. Określane są jako leki nowoczesne. Najstarsze preparaty zawierające inhibitory MAO zostały wycofane z lecznictwa ze względu na niebezpieczne interakcje z żywnością oraz innymi lekami [2].

Mechanizm działania

Większość leków przeciwdepresyjnych działa poprzez wpływanie na poziom serotoniny w mózgu, nazywanej czasem „hormonem szczęścia”. Nie oznacza to jednak, że dostarczają ją z zewnątrz. Sprawiają, że jej stężenie wzrasta, najczęściej dzięki blokowaniu rozpadu tej substancji. Leki przeciwdepresyjne poprawiają nastrój jedynie osobom chorym z zaburzonym poziomem neuroprzekaźników. Osoba zdrowa nie poczuje znaczącej różnicy samopoczucia po przyjęciu tych substancji.

Działanie inhibitorów MAO opiera się na blokowaniu enzymu odpowiedzialnego za rozkład neuroprzekaźników. Dzięki temu po przyjęciu leków z tej grupy w mózgu pacjenta wzrasta stężenie serotoniny, dopaminy i noradrenaliny. U osób cierpiących na depresję poziom tych cząsteczek jest zbyt niski. W związku z tym terapia inhibitorami MAO poprawia ich samopoczucie, aktywność psychomotoryczną i koncentrację [3]. 

Po jakim czasie przyjmowania inhibitorów MAO odczuwalny będzie efekt terapeutyczny?

W przypadku większości leków przeciwdepresyjnych poprawa samopoczucia jest obserwowana przez pacjenta po upływie około dwóch tygodni. Podobnie jest w przypadku inhibitorów MAO. Nie wszyscy pacjenci reagują tak samo na leki. Czasami trzeba poczekać nawet miesiąc, aby odczuć efekt terapeutyczny. Warto pamiętać, że poprawa samopoczucia wymaga regularnego codziennego przyjmowania leków przeciwdepresyjnych. Łykanie tabletek jedynie w stresujących momentach nie przynosi żadnych efektów. Inhibitory MAO przyjmuje się zazwyczaj przez sześć do dziewięciu miesięcy. Czasami zdarza się, że osoba chora na depresję musi przyjmować leki do końca życia.

Interakcje z lekami i żywnością

Inhibitory MAO w połączeniu z tyraminą, obecną w niektórych pokarmach, mogą wywoływać niebezpieczne stany zdrowotne. Substancja ta jest obecna w długo przechowywanej i fermentowanej żywności, np. serach pleśniowych, wędlinach i czerwonym winie. Interakcja między tyraminą a lekami może doprowadzić do tak zwanego “cheese effect”, objawiającego się gwałtownymi skokami ciśnienia [4].

Produkty, które powinno się wykluczyć, w trakcie przyjmowania tych preparatów, to:

• wino,
• szampan,
• sery pleśniowe i długo dojrzewające,
• kiełbasa,
• piwo,
• sos sojowy,
• suszone owoce (figi, rodzynki),
• awokado,
• czekolada [4].

Inhibitory MAO powinny być odstawione na dwa tygodnie przed planowaną operacją chirurgiczną, ponieważ łączenie ich z substancjami używanymi do wprowadzania w stan narkozy może być niebezpieczne [2].

Inhibitorów MAO nie należy łączyć z innymi lekami przeciwdepresyjnymi, ponieważ ich wspólne stosowanie może doprowadzić do niebezpiecznego zespołu serotoninowego. Ważne, aby poinformować lekarza o ich przyjmowaniu, przed rozpoczęciem terapii nowym lekiem.

Leki oraz suplementy roślinne także mogą być niebezpieczne w kombinacji z inhibitorami MAO. Nie wolno przyjmować preparatów z dziurawcem lub żeń-szeniem w trakcie przyjmowania leków przeciwdepresyjnych [1]. 

Czytaj więcej: Ayahuasca — kontrowersyjny antydepresant

Pozostałe interakcje:

• tryptany, np. Zolmitryptan STADA, Maxalt RPD, Almozen;
• dekstrometorfan, np. Acodin, Gripex Max;
• opioidy, np. Thiocodin, Solpadeine;
• cymetydyna, np. Cimetidine;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne, np Ibuprom, Nimesil.

 Częste działania niepożądane inhibitorów MAO

• kołatanie serca,
• bóle zamostkowe,
• hipertermia,
• pocenie się,
• tachykardia,
• bóle głowy,
• zaburzenia pamięci,
• problemy z koncentracją,
• zaburzenia widzenia,
• osłabienie,
• nudności,
• spowolnienie,
• wymioty,
• niepokój,
• lęk,
• dreszcze.

Astma to choroba przewlekła, dlatego istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że pacjent będzie cierpiał również na inne schorzenia. Zwiększa to ilość przyjmowanych leków, a co za tym idzie możliwość wystąpienia interakcji lekowych. Poniżej znajduje się opis najczęstszych interakcji lekowych oraz innych aspektów, o których należy pamiętać podczas farmakoterapii.

Wziewne leki na astmę — w jakie wchodzą interakcje?

Najczęściej stosowanym połączeniem w leczeniu astmy i jest budezonid i formoterol. Występuje ono pod następującymi nazwami handlowymi: Airbufo Forspiro, Bufomix Easyhaler, DuoResp Spiromax, Symbicort, Symbicort Turbuhaler. W jakie interakcje może wchodzić takie połączenie lekowe?

Leki przeciwgrzybiczne i antybiotyki makrolidowe

Poważna interakcja pojawia się podczas stosowania leków na astmę z lekami przeciwgrzybiczymi (np. ketokonazol, itrakonazol, worykonazol) lub antybiotykami makrolidowymi (klarytromycyna). Jednoczesne przyjmowanie wspomnianych substancji chemicznych doprowadza do znacznego zwiększenia stężenia budezonidu w osoczu. W efekcie po standardowej aplikacji leku w organizmie pozostaje większa ilość budezonidu przez dłuższy czas niż w klasycznej terapii. Może to prowadzić do zwiększenia działań niepożądanych [1].

Co zrobić, jeśli wspomniane połączenie jest wymagane? Po pierwsze należy poinformować lekarza prowadzącego o konieczności terapii. Być może uda się zmienić leki na preparaty z innych grup, które nie będą niosły takich komplikacji. Jeśli nie jest to możliwe, to najlepiej rozdzielić czasowo przyjmowane preparaty.

ß-blokery

Kolejna poważna interakcja podczas leczenia astmy zachodzi pomiędzy ß-blokerami a formoterolem. ß-blokery to często stosowane leki w chorobach kardiologicznych, np. w celu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi lub zmniejszenia częstości akcji serca. Są to takie substancje, jak np. metoprolol (Beto ZK, Betaloc ZOK), bisoprolol (Bibloc, Bisocard) lub nebiwolol (Ebivol, Nebicard, Nebilet). Interakcja może zachodzić nawet w przypadku podawania tych substancji do worka spojówkowego w formie kropli ocznych podczas farmakoterapii jaskry! W tym przypadku może dojść do osłabienia działania formoterolu lub nawet zwężenia oskrzeli i pogorszenia stanu pacjenta [1].

Inhibitory monoaminooksydazy (MAO)

Inhibitory monoaminooksydazy, to np. selegilina lub moklobemid. Wykorzystuje się je do leczenia Choroby Parkinsona. Jednoczesna terapia z formoterolem zwiększa ryzyko zaburzeń kardiologicznych, tj. wzrost ciśnienia tętniczego krwi, palpitacja serca bądź ból w klatce piersiowej [1].

Inne ß2-mimetyki

Jeśli stosujemy jeden lek rozszerzający oskrzela w farmakoterapii astmy to łączenie go z innym, podobnie działającym jest złym rozwiązaniem. Dochodzi wtedy do działania addytywnego, co wiąże się ze zwiększeniem intensywności efektu, jednak w tym przypadku jest to niepożądane. Dlatego, jeśli stosujesz, któryś z leków zawierający poniższe substancje lecznicze:

• SABA (krótkodziałające ß2-mimetyki):
  • fenoterol,
  • salbutamol,
  • prokaterol,
  • lewosalbutamol,
• LABA:
  • formoterol,
  • salmeterol,
  • bambuterol,

to nie używaj ich jednocześnie. Wyjątkiem od tej reguły jest alternatywna forma kontrola astmy, gdzie pacjent może przewlekle stosować, np. Symbicort Turbuhaler, a doraźnie wziewny SABA natomiast powinno to zostać uzgodnione z lekarzem prowadzącym [1-2].

Leki na zaburzenia rytmu serca

Następne leki należą do różnych grup i stosowanych są w odmiennych sytuacjach klinicznych, jednak zwiększają ryzyko zaburzeń rytmu serca. Wspomniane leki to:

• chinidyna,
• dyzopiramid,
• prokainamid,
• terfenadyna,
• Trójpierścieniowe Leki Przeciwdepresyjne (TLPD, np. amitryptylina – Amitriptylinum VP lub doksepina (Doxepin Teva).

Interakcja dotyczy formoterolu [1].

Podobnych interakcji możemy spodziewać się przy stosowaniu innych połączeń wziewnego glikokortykosteroidu z LABA, w lekach takich jak: Asaris lub Salmex [1].

Czy interakcje to jedyna rzecz, o jakiej trzeba pamiętać?

Interakcje to ważna rzecz, aby efekty terapii były prawidłowe, jednak musimy pamiętać także o innych kwestiach związanych z przyjmowaniem leków.

Po pierwsze, jeśli stosujesz wziewny glikokortykosteroid, to po każdej inhalacji powinieneś dokładnie wypłukać jamę ustną wodą, a najlepiej umyć zęby. Innym rozwiązaniem może być stosowanie komór inhalacyjnych. Wziewne glikokortykosteroidy są bezpiecznymi lekami i dają mało działań niepożądanych (szczególnie ogólnosystemowych), ale nieprawidłowa technika inhalacji może wiązać się z wystąpieniem kandydozy jamy ustnej, chrypką, utrudnionym przełykaniem lub dysfonią [3-4].

Po drugie, jeśli wziewne glikokortykosteroidy stosowane są przez długi czas oraz w dużych dawkach, to może dojść do pojawienia się ogólnych działań niepożądanych, takich jak: osteoporoza, zaćma, jaskra [3-4].

Po trzecie, przyjmowanie długodziałających ß2-mimetyków w astmie może nasilić występowanie takich działań niepożądanych, jak: ból głowy, tachykardia, kołatanie serca, nasilona kurczliwość mięśni. Czasami może dojść również do pojawienia się hipokaliemii lub hiperglikemii. Podobne działania niepożądane obserwuje się niekiedy po przyjmowaniu krótkodziałających ß2-mimetyków, np. Ventolin. Jednak tutaj skutki uboczne pojawiają się krótko po rozpoczęciu terapii astmy i w miarę dalszego stosowania leku, dochodzi do wytworzenia tolerancji, która je redukuje [3, 5-6].

Po czwarte należy pamiętać o tym, że jednoczesne stosowanie wziewnego glikokortykosteroidu i LABA nie nasila działań niepożądanych, a wręcz przeciwnie – usprawnia terapię. [3].

Po piąte, stosowanie wziewnych LAMA w terapii astmy jest również całkiem bezpieczne. Najczęstsze zgłaszane działania niepożądane to ból głowy, chrypka, kaszel, uczucie suchości w jamie ustnej [3,7].

Po szóste niezbędna jest prawidłowa aplikacja leku. Substancje stosowane w leczeniu astmy występują w różnych inhalatorach, dlatego zawsze należy zapoznać się z prawidłową techniką użytkowania.

Z niedawno opublikowanego artykułu mogliśmy się dowiedzieć, że główną przyczyną występowania depresji są zaburzenia neuroprzekaźnictwa w ośrodkowym układzie nerwowym. Przekonanie to dało początek teorii monoaminowej. Zgodnie z nią, najistotniejszą rolę odgrywają dwa neuroprzekaźniki: noradrenalina oraz serotonina, a także dopamina. Leki, które powstały w celu poprawy neuroprzekaźnictwa monoamin i doprowadzenia poziomu monoamin do normy możemy określić mianem typowych antydepresantów. Nie są to jednak jedyne grupy leków, którymi dysponujemy w walce z zaburzeniami nastroju.

Bupropion – co to za substancja?

Lek atypowy, który jest bodaj jedynym stosowanym na szeroką skalę przedstawicielem selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy. Cechuje go bardzo dobra skuteczność, łagodność działania, a także minimalne skutki uboczne. Wygaśnięcie dekadę temu patentu uczyniło go dodatkowo o wiele bardziej dostępnym. Stosowany jest do odmian depresji, w przebiegu których dominują zaburzenia w przekaźnictwie noradrenaliny i dopaminy [1].

Skuteczność monoterapii (podania jednego leku) depresji bupropionem potwierdzona jest wieloma badaniami klinicznymi. Przez lekarzy przypisywany jest on również często jako wsparcie terapii preparatami antydepresyjnymi z grupy SSRI. Dodatek bupropionu w tym przypadku ma na celu zwiększenie skuteczności leczenia oraz zmniejszenie ryzyka dysfunkcji seksualnych i wzrostu wagi u pacjenta [1].

Bupropion posiada unikalny mechanizm działania. Hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy. Dzięki temu wzmacnia skuteczność terapii innymi antydepresantami. Posiada też kilka korzystnych cech odróżniających go od większości leków przeciwdepresyjnych. Bupropion nie wywołuje senności i skuteczniej niż standardowe SSRI znosi objawy nadmiernego zmęczenia u pacjentów z depresją. Szczególnie istotne jest to, że nie wywołuje dysfunkcji seksualnych i wzrostu wagi. Wielu pacjentów obawia się podjęcia farmakoterapii depresji ze względu na częste pojawianie się działań ubocznych po stosowaniu większości antydepresantów [1].

Czynnikiem zniechęcającym wielu pacjentów do terapii bupropionem jest wysoka cena dostępnych w Polsce leków. Wiele osób jednak nie wie, że w aptece można nabyć tańszy zamiennik przypisanego przez lekarza preparatu, tak zwany „generyk”. W przypadku wątpliwości warto porozmawiać z magistrem farmacji, który doradzi najlepsze rozwiązanie problemu.

W jakich lekach występuje bupropion?

Bupropion jest składnikiem następujących leków na receptę:

• Zyban;
• Wellbutrin XR.

https://leki.pl/lek/zyban/

https://leki.pl/lek/wellbutrin-xr/

Bupropion i jego wpływ na poziom serotoniny

Bardzo istotną cechą mechanizmu działania bupropionu jest brak wpływu na poziomy serotoniny. Warunkuje to jego specyficzny i korzystny profil bezpieczeństwa. Substancja należy bowiem do niewielu leków przeciwdepresyjnych niepowodujących dysfunkcji seksualnych [1]. Okazało się, że bupropion nie tylko wywołuje mniejsze działania uboczne związane ze sferą seksualną, ale co więcej, pomaga złagodzić dysfunkcje seksualne. Wyniki kilku z przeprowadzonych badań wskazują poprawę funkcji seksualnych u kobiet niechorujących na depresję, cierpiących za to na hipolibidemię [2].

Co warto wiedzieć o terapii bupropionem?

Efekt przyjmowania przypisanych leków nie będzie odczuwalny od razu. Po rozpoczęciu terapii bupropionem objawy ustępują stopniowo w okresie kilku tygodni. Senność i znużenie u pacjentów z depresją najczęściej znikają, zanim pojawi się poprawa nastroju. Leczenie depresji wymaga długotrwałego przyjmowania leków oraz regularnych spotkań z lekarzem prowadzącym. Ważne, aby nigdy nie przerywać leczenia bupropionem, ani nie zmieniać dawek substancji na własną rękę, bez konsultacji z psychiatrą [4].

W przypadku leczenia bupropionem choroby afektywnej dwubiegunowej istnieje dość wysokie ryzyko przejścia pacjenta w stan manii. Jej objawami jest bardzo wysoka samoocena, zmniejszona potrzeba snu, gadatliwość i łatwość rozpraszania się. Mania jest niebezpiecznym stanem, ponieważ popycha chorego do podejmowania ryzykownych zachowań. Z tego względu w trakcie terapii bupropoionem należy regularnie kontaktować się z lekarzem. Wartym rozważenia rozwiązaniem jest także korzystanie z pomocy psychoterapeuty.

Interakcje z lekami i używkami

W trakcie przyjmowania bupropionu należy unikać picia alkoholu oraz korzystania z nielegalnych używek. Przyjmowanie tych substancji może zmniejszyć skuteczność leku. Istnieje również ryzyko napadu drgawkowego w konsekwencji zaistniałej interakcji [4].

Niektóre leki w połączeniu z bupropionem mogą wywołać napad drgawkowy. Należą do nich: niektóre antydepresanty, leki przeciwpsychotyczne, teofilina, tramadol, sterydy, leki przeciwcukrzycowe i niektóre antybiotyki. Listę przyjmowanych preparatów najlepiej omówić z lekarzem psychiatrą, który oceni potencjalne ryzyko.

Bupropionu nie należy łączyć z inhibitorami MAO. W przypadku wcześniejszego przyjmowania tych leków powinno się zachować dwutygodniowy odstęp przed rozpoczęciem terapii nowym lekiem.

Powiadom swojego lekarza o przyjmowaniu tych leków przed rozpoczęciem terapii bupropionem:

• Karbamazepina,
• Fenytoina,
• Fenobarbital,
• Cymetydyna,
• Rytonawir,
• Lopinawir,
• Nelfinawir,
• Efawirenz.

Wymienione leki mogą wpłynąć na to jak organizm reaguje na bupropion.

Kiedy nie wolno stosować bupropionu?

Bupropion nie powinien być stosowany w przypadku:

• padaczki,
• obniżonego progu drgawkowego,
• jadłowstrętu psychicznego,
• bulimii,
• nagłego odstawienia alkoholu u pacjenta z alkoholizmem [2].

Jakie działania niepożądane może powodować bupropion?

Częstymi działaniami niepożądanymi pojawiającymi się w trakcie terapii bupropionem są:

• suchość w ustach,
• zaparcia,
• bezsenność,
• lęk,
• nadmierne pocenie się,
• bezsenność,
• bóle głowy [2].

Bupropion podnosi skurczowe ciśnienie krwi o 6 mm Hg i częstość akcji serca o 7 uderzeń na minutę. U niektórych pacjentów obserwuje się nadciśnienie będące konsekwencją przyjmowania leku. Rzadkim, ale najpoważniejszym działaniem niepożądanym, jest napad drgawkowy [2,3].

Czy Zyban i Wellbutrin to pochodna amfetaminy?

Kolejną ważną cechą leku, który zresztą chemicznie jest pochodną amfetaminy, stanowi jego komponenta stymulująca. Wynika ona z hamowania wychwytu zwrotnego noradrenaliny [1]. Stąd bupropion jest atrakcyjną opcję terapeutyczną w depresji przebiegającej z zahamowaniem napędu. Co więcej, w 2004 roku lek został zatwierdzony do leczenia ADHD przez amerykańską Agencją Żywności Leków (FDA) [3]. Działanie pobudzające wykorzystuje się także w innym celu. Zgodnie z metaanalizą badań klinicznych bupropion stosowany w terapii otyłości przez okres od 6 do 12 miesięcy może skutkować spadkiem masy ciała o 2,7 kg większym, niż placebo. Jest to wynik zbliżony do tych uzyskiwanych podczas stosowania kilku innych, zarejestrowanych leków [4].

Co jeszcze warto wiedzieć o bupropionie?

Komponenta stymulująca w działaniu bupropionu wiążę się jednak także z pewnym ryzykiem. Wpływ na przekaźnictwo noradrenaliny i dopaminy upodabnia mechanizm działania leku do kokainy. Stąd naukowcy i lekarze dostrzegają potencjał uzależniający substancji. Pogląd ten opiera się jednak jedynie na doniesieniach anegdotycznych. Istnieją opisy przypadków uzależnienia od bupropionu. Uznaje się jednak, że subiektywne efekty przyjmowania bupropionu znacznie różnią się od efektów przyjmowania uzależniających stymulantów kokainy lub amfetaminy [5]. Ostatecznie zgodnie z oficjalną klasyfikacją leków psychiatrycznych amerykańskiego rządu bupropion nie uzależnia.

Najważniejszym jego efektem ubocznym jest wzrost ryzyka drgawek padaczkowych. Spowodowało to nawet wycofanie leku z rynku na pewien okres, po czym zredukowano jego zalecaną dawkę dobową. Wykazano, że 300 mg dziennie na przeciętną masę ciała nie zwiększa ryzyka nieprowokowanych drgawek [6].

Bupropion w walce w nałogiem nikotynowym

Pisząc o bupropionie nie można także pominąć jego kolejnej właściwości wyróżniającej go na tle pozostałych antydepresantów. Lek jest także antagonistą receptorów nikotynowych. W związku z tym bupropion stosuje się w celu wspomagania rzucania palenia. Ma on redukować głód nikotynowy i objawy odstawienne. Typowa terapia bupropionem trwa od 7 do 12 tygodni. Pacjent zaprzestaje używania tytoniu w czasie około 10 dni. Warto nadmienić, że lek wywołuje długofalowy wpływ w walce z nałogiem. Badania sugerują bowiem, że po roku od zażycia bupropionu prawdopodobieństwo niepalenia w grupie stosującej terapię było 1,5 razy większe niż w grupie kontrolnej. Dostępne informacje wskazują, że lek ma porównywalne działanie z nikotynową terapią zastępczą [7].

Agomelatyna – co to za substancja?

Jest to substancja, której mechanizm działania znacznie odbiega od tych typowych dla leków przeciwdepresyjnych. Kolejny lek atypowy w farmakoterapii depresji. Fakt ten czyni agomelatynę lekiem całkowicie wyjątkowym na tle pozostałych atypowych antydepresantów. Agomelatyna nie wpływa bowiem na wychwyt zwrotny neuroprzekaźników, nie jest inhibitorem monoaminooksydazy. Nie wykazuje także powinowactwa do receptorów α-adrenergicznych, β-adrenergicznych, histaminowych, cholinergicznych, dopaminergicznych i benzodiazepinowych. Profil jej działania opiera się na agonizmie receptorów melatoninowych MT1 i MT2. Ponadto jest ona antagonistą receptorów serotoninowych 5-HT2C oraz 5-HT2B. Poprzez wspomniany antagonizm wobec receptorów 5-HT2C agomelatyna odhamowuje uwalnianie noradrenaliny i dopaminy. Z tego powodu określana jest jako dysinhibitor noradrenaliny i dopaminy [8,9].

Czy agomelatyna działa podobnie do bupropionu?

Podobnie jak bupropion, agomelatyna nie powoduje zaburzeń funkcji seksualnych. Co więcej, podczas stosowania leku nie istnieje ryzyko wystąpienia objawów odstawiennych, co często ma miejsce po nagłym odstawieniu leków przeciwdepresyjnych. Wykazano także brak potencjału uzależniającego [10].

Stosowana jest w różnego rodzaju zaburzeniach depresyjnych. Ze względu jednak na jej działanie modulujące receptory melatoninowe wydaje się szczególnie wskazana u chorych, u których wraz z depresją występują zaburzenia snu. Faktycznie, u pacjentów cierpiących na depresję agomelatyna skraca czas zasypiania, wydłuża sen wolnofalowy, nie oddziałuje jednak na fazę REM [11].

W jakich lekach występuje agomelatyna?

Agomelatyna występuje m.in. w:

• Agomelatine +pharma;
• Lamegom.

https://leki.pl/lek/agomelatine-pharma/

https://leki.pl/lek/lamegom/

Antagonisty receptora NMDA

Receptor N-metylo-D-asparaginowy (NMDA) jest to receptor dla glutaminianu aktywowany przez kwas N-metylo-D-asparaginowy. Przewodzi kationy wapnia i sodu do wnętrza oraz kationy potasu na zewnątrz [12]. Antagonisty receptora NMDA, przede wszystkim ketamina, wykorzystuje się w medycynie i weterynarii w celu wywołania anestezji. Część z tych substancji, jako dysocjanty, jest też używana rekreacyjnie. Inne, na przykład memantyna, są stosowane w leczeniu zaburzeń funkcji poznawczych u osób chorych na chorobę Alzheimera.

Ketamina

W badaniach dotyczących terapii depresji sprawdzanych jest obecnie kilku przedstawicieli tej grupy związków. Ketamina jest silnym i szybko działającym atypowym lekiem przeciwdepresyjnym, chociaż jego działanie jest krótkotrwałe. Dożylny wlew ketaminy w leczeniu depresji opornej na terapię powoduje poprawę nastroju w ciągu 4 godzin. Efekt zmniejsza się po 7 dniach, a u większości pacjentów dochodzi do nawrotu w ciągu 10 dni. Głównym wyzwaniem związanym z leczeniem ketaminą jest podtrzymanie działania przeciwdepresyjnego na dłużej [13].

Esketamina

Kolejnym przykładem antagonisty receptorów NMDA jest esketamina. W 2013 roku FDA dopuściła lek atypowy pod nazwą Spravato w leczeniu depresji opornej na terapię. 3 lata później wskazania poszerzono do leczenia zaburzeń depresyjnych z towarzyszącymi myślami samobójczymi. Chemicznie jest to enancjomer ketaminy. Oprócz bycia antagonistą receptorów NMDA działa także jako inhibitor wychwytu zwrotnego dopaminy. Powoduje to wzrost aktywności dopaminy w mózgu. Najczęstsze działania tego leku atypowego niepożądane obejmują dysocjację, zawroty głowy, nudności oraz senność [14].

Psylocybina – co to za substancja?

Substancja doskonale znana ze swojego potencjału rekreacyjnego. Chemicznie należy do grupy alkaloidów tryptaminowych. Występuje naturalnie w setkach gatunków grzybów psylocybinowych, zwanych także halucynogennymi [15]. Obok LSD jest najbardziej znanym i najczęściej używanym psychodelikiem. Warto nadmienić, że historia zażywania grzybów halucynogennych sięga czterech tysięcy lat wstecz. Substancje takie jak psylocybina, DMT czy meskalina przez wieki wykorzystywano w celu indukowania mistycznych przeżyć. Enteogeny, bo tak są one określane, odegrały ogromną rolę w duchowym rozwoju wielu kultur z całego świata.

Jak działa psylocybina?

Obecnie natomiast naukowcy starają się znaleźć zastosowanie dla tych substancji na polu walki z chorobami. Psylocybina w organizmie szybko ulega rozkładowi do psylocyny, która odpowiada za działanie substancji. Opiera się one na silnym pobudzeniu receptorów serotoninowych 5-HT2A. Ponadto psylocybina jest agonistą receptorów serotoninowych 5-HT1A, 5-HT1D i 5-HT2C jednak ma to mniejszy wpływ na jej efekty farmakologiczne. Wynikiem oddziaływania na wspomniane receptory jest oczywiście znaczące wzmocnienie przekaźnictwa serotoninowego [16].

Psylocybina jako lek atypowy w terapii depresji

W 2006 roku amerykańscy naukowcy opublikowali wyniki badań donosząc o wyraźnej poprawie stanu pacjentów cierpiących na depresję po terapii psylocybiną. Efekt miał utrzymywać się do kilku dni [17]. W roku 2017 zespół badawczy z Imperial College London przeprowadził kolejne badania nad wpływem psylocybiny na osoby z depresją lekooporną. 12 pacjentów, którzy byli do tej pory nieskutecznie leczeni przynajmniej dwoma innymi lekami, otrzymało substancję w dawce 10 mg i 25 mg. Miało to miejsce w trakcie dwóch sesji z jednotygodniowym odstępem. Wszyscy badani odczuli natychmiastową poprawę, która utrzymywała się przez minimum 3 tygodnie. 7 osób nadal odczuwało pozytywny wpływ przez następne 3 miesiące. U 5 osób odnotowano remisję trwającą ponad 3 miesiące. Nie odnotowano żadnych poważnych skutków ubocznych.

W drugim badaniu, tym razem na grupie 19 osób, otrzymano równie obiecujące wyniki [18]. Oczywiście przeprowadzone testy nie mogą, póki co stanowić podstawy do wyciągania daleko idących wniosków. Wynika to z bardzo małej grupy badanej. Niemniej jednak wskazują na pewną tendencję i dają naukowcom powód, aby przyjrzeć się tej znanej od wieków, aczkolwiek niewykorzystywanej do tej pory w medycynie, substancji z o wiele większą uwagą.

Co społeczeństwo sądzi o depresji?

Przedstawiona wyżej dynamika może dzisiaj wydawać się, na szczęście, sytuacją skrajną. Ogromna w tym zasługa lekarzy psychiatrów, psychologów oraz aktywistów działających na rzecz zdrowia psychicznego. Kampanie edukacyjne (jak chociażby Twarze depresji czy Forum przeciw depresji) oraz szum medialny przyniosły zamierzony skutek i doprowadziły do wzrostu społecznej świadomości. Optyka społecznego odbioru choroby uległa zmianie, dzięki czemu chorzy, udając się po pomoc, nie narażają się na taki ostracyzm, jak jeszcze kilka dekad temu. Nie oznacza to jednak, że możemy odtrąbić jednoznaczny sukces na polu walki z depresją.

Co to jest depresja?

Depresja to choroba charakteryzująca się utrzymującym się co najmniej dwa tygodnie subiektywnie odczuwanym obniżeniem nastroju (od autora: osoba chora pozornie może wydawać się radosna) i znacznym spadkiem zainteresowania czynnościami, które zwykle sprawiały radość czy przyjemność. Oprócz smutku, depresji towarzyszy niezdolność do wykonywania codziennych, nawet prozaicznych czynności [3].

Jakie są objawy depresji?

Depresja często jest kojarzona ze smutkiem i przygnębieniem, jednak choroba ta może mieć różne oblicza. Do najczęstszych objawów depresji należą te przedstawione poniżej:

• bezsenność lub nadmierna senność;
• niepokój;
• poczucie beznadziejności;
• obniżone poczucie własnej wartości;
• utrata energii, uczucie zmęczenia;
• zmiana apetytu;
• zmniejszona koncentracja;
• podniecenie lub spowolnienie psychoruchowe;
• nieuzasadnione poczucie winy;
• zamartwianie się, nadmierna reakcja lękowa;
• myśli samobójcze lub myśli o samookaleczeniu, planowanie prób samobójczych [4].

Jakie są przyczyny depresji?

Jak dotąd, patofizjologia depresji nadal pozostaje tematem badań i nie do końca poznano jej mechanizm. Zgodnie z najnowszymi badaniami przyjmuje się, że kluczowe znaczenie mogą mieć 3 czynniki.

Biologiczne:

• zaburzenia przekaźnictwa neurotransmiterów takich, jak noradrenalina, dopamina, serotonina czy acetylocholina;
• u osób chorujących na depresję zauważono dysproporcje w wielkości struktur mózgu odpowiedzialnych za regulację emocji;
• u osób ze zdiagnozowaną chorobą obserwuje się anomalie w obrębie wydzielania czynników aktywujących i hamujących odpowiedź zapalną w organizmie;
• jesteśmy bardziej narażeni na depresję, jeśli nasi bliscy na nią cierpieli (geny).

Psychologiczne:

• traumatyczne wydarzenia (śmierć bliskiej osoby, wypadek, nieuleczalna choroba, rozwód);
• typ osobowości;
• zdolność radzenia sobie ze stresem;
• styl życia (nałogi, dieta).

Społeczne:

• brak wsparcia i samotność;
• niski status społeczny;
• epidemia koronawirusa — izolacja, praca czy nauka zdalna [5,6].

Jak rozpoznać depresję?

Rozpoznanie depresji opiera się na indywidualnym, szczegółowym zebraniu wywiadu oraz ogólnym dokładnym przyjrzeniu się stanowi psychicznemu pacjenta przez lekarza psychiatrę. Oprócz informacji dotyczących objawów pacjent udziela lekarzowi informacji na temat chorób współistniejących, stosowanych przewlekle leków i stylu życia (używek, higieny snu, codziennego narażenia na stres). Dodatkowo lekarz może zlecić badania laboratoryjne m.in.: poziom witaminy D we krwi, miedzi, cynku, a nawet poziom hormonów tarczycy [7].

Jak działają leki na depresję?

U podstaw walki z depresją leży przekonanie, że związana jest ona z zaburzeniami neuroprzekaźnictwa w ośrodkowym układzie nerwowym [1]. Najistotniejszą rolę odgrywają dwa neuroprzekaźniki: noradrenalina oraz serotonina, a także dopamina [2,3]. Wszystkie trzy neuroprzekaźniki zaliczane są chemicznie do monoamin, stąd nazwa: teoria monoaminowa. U chorych z depresją dochodzi do deficytów w przekaźnictwie jednego lub kilku z powyższych neurotransmiterów [1]. Zadaniem leków jest zatem poprawa tego procesu tak, aby osiągnąć poziom odpowiadający normie. Można do tego dojść na kilka sposób:

• hamując działanie enzymu odpowiadającego za rozkład którejś z monoamin (mówimy wtedy o lekach z grupy inhibitorów monoaminooksydazy);
• hamując wychwyt zwrotny monoamin (leki będące inhibitorami wychwytu zwrotnego noradrenaliny, serotoniny lub dopaminy);
• działając bezpośrednio na określone receptory synaptyczne (leki będące antagonistami receptorów);
• wpływając na polepszenie przekazywania sygnałów wewnątrz neuronów [4].

W praktyce dąży się zatem albo do zwiększenia ilości deficytowego neuroprzekaźnika (hamując jego rozkład lub wychwyt zwrotny) albo wprowadza do organizmu związek mający na celu oddziaływać na docelowy receptor (substancję taką nazywamy wtedy antagonistą receptora).

Jakie są silne leki na depresję na receptę?

Silne leki na depresję są dostępne wyłącznie na receptę. Wyróżnia się wśród nich kilka grup leków, w tym m.in. trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny, leki podwyższające poziom serotoniny. Poszczególne grupy leków na depresję na receptę przedstawiono poniżej.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD)

Za kamień milowy w terapii depresji można uznać wprowadzenie do lecznictwa imipraminy w roku 1957. Jest to jeden z pierwszych przedstawicieli najstarszej grupy leków przeciwdepresyjnych – trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych. Mechanizm działania TLPD polega na hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny. Prowadzi to do zwiększenia stężenia tych substancji w przestrzeniach synaptycznych. W konsekwencji uzyskujemy pożądane terapeutycznie nasilenie przekaźnictwa noradrenergicznego i serotoninergicznego. 

Pomimo że leki z tej grupy są stosunkowo stare, nadal używa się ich szczególnie w ciężkich postaciach depresji. Wynika to z ich dużej skuteczności, aczkolwiek przeważnie nie stanowią one leków pierwszego wyboru. Problemem jest ich niewielka selektywność. Wykazują one bowiem wyraźnie zaznaczone działanie także na inne receptory (muskarynowe, histaminowe oraz adrenergiczne), co prowadzi do licznych działań niepożądanych. Do najczęstszych z nich zalicza się zwiększenie masy ciała, nadmierną sedację i senność (efekt przeciwhistaminowy). Ze względu na działanie cholinolityczne może wystąpić zatrzymanie moczu, suchość w ustach czy też zaparcia. Istnieje ponadto ryzyko wystąpienia zaburzeń przewodnictwa sercowego (kardiotoksyczność). Niestety przedawkowanie leków z grupy TLPD jest niebezpieczne dla życia. Jest to konsekwencja ich wąskiego indeksu terapeutycznego — stosunek dawki toksycznej do terapeutycznej jest niewielki. 

Oprócz wspomnianej imipraminy do popularnych przedstawicieli TLPD zalicza się amitryptylinę (Amitryptylinum Vp) oraz klomipraminę (Anafranil). Z kolei doksepina (Doxepin Teva) i opipramol (Pramolam, Sympramol), pomimo przynależności do leków przeciwdepresyjnych, stosowane są głównie jako substancje przeciwlękowe oraz uspokajające, ponieważ ich działanie przeciwdepresyjne nie jest wyraźnie zaznaczone [1,5-7].

Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI)

Leki z tej grupy można określić jako „ulepszona” wersja TLPD. Mamy tu bowiem do czynienia z bliźniaczo podobnym mechanizmem działania — hamowaniem wychwytu zwrotnego noradrenaliny oraz serotoniny, natomiast dzięki zwiększonej selektywności znacznej redukcji uległo blokowanie receptorów histaminowych, muskarynowych oraz adrenergicznych. W konsekwencji pożądanemu efektowi terapeutycznemu towarzyszy mniejszy ciężar działań niepożądanych. 

Leki z tej grupy cechują się wyraźnie zaznaczonym działaniem przeciwlękowym stąd szereg wskazań wykraczających poza terapię depresji. SNRI są skuteczne w leczeniu fobii społecznej, zespołu lęku uogólnionego oraz napadów lęku panicznego. Dodatkowo znalazły zastosowanie w terapii zespołu stresu pourazowego. Warto zauważyć, iż hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny wiąże się z efektem stymulującym i pobudzającym, stąd SNRI są szczególnie przydatne w depresjach przebiegających z tzw. zahamowaniem napędu. Właściwość tę starano się także wykorzystać u pacjentów cierpiących na deficyty uwagi w przebiegu ADHD.

Spośród działań niepożądanych szczególnie dotkliwe są zaburzenia funkcji seksualnych będące wynikiem oddziaływania serotoninergicznego. Pacjenci skarżą się na problemy z osiągnięciem orgazmu i ejakulacji, zmniejszeniu ulega także libido. Ponadto dochodzi do spadku łaknienia oraz wahań ciśnienia tętniczego. Szczególnie początkowym okresie leczenia może dojść do epizodów pobudzenia psychoruchowego oraz problemów ze snem. Generalnie działania niepożądane stają się w trakcie terapii coraz łagodniejsze, by po około tygodniu ustąpić całkowicie. Niekiedy utrzymują się ze znacznym nasileniem przez cały okres leczenia, co jest wskazaniem do przerwania leczenia stosowanym preparatem. Spośród SNRI największą popularnością cieszy się niewątpliwie wenlafaksyna (Alventa, Efectin, Faxigen, Velaxin), która zresztą jest jednym z najczęściej stosowanych w Polsce antydepresantów. Innymi przedstawicielami tej grupy są duloksetyna (Depratal, Dutilox) czy też milnacipran [1,5-8].

Ważną właściwością wszystkich leków przeciwdepresyjnych, których mechanizm polega na inhibicji wychwytu zwrotnego monoamin (a więc przedstawionych powyżej TLPD, SNRI, NRI oraz omawianych dalej SSRI) jest to, że kliniczna poprawa nastroju następuje po upływie kilku tygodni (przeważnie od czterech do sześciu) od rozpoczęcia terapii [7-9].

SSRI oraz NRI – selekstywne inhibitory wychywtu zwrotnego monoamin

Do tej pory mowa była o hamowaniu wychwytu zwrotnego dwóch monoamin, czyli noradrenaliny i serotoniny. Istnieje jednak odrębne grupa leków, których mechanizm działania skupia się na jednej z nich. W przypadku noradrenaliny są to selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny (NRI), których jedynym w zasadzie przedstawicielem jest reboksetyna. Nie jest to jednak zbyt popularny lek na polskim rynku. Zupełnie inaczej sytuacja wygląda w przypadku selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Można zaryzykować stwierdzenie, że jest to najpopularniejsza grupa leków przeciwdepresyjnych zarówno w Polsce, jak i na świecie. W wielu przypadkach klinicznych to właśnie preparat z grupy SSRI stanowi lek pierwszego wyboru. Szczególnie w leczeniu depresji umiarkowanych i łagodnych oraz u pacjentów z chorobami układu krążenia. Słynny z wielu odniesień popkulturowych Prozac (a w zasadzie fluoksetyna), określany często mianem pigułki szczęścia, to jeden z licznych przedstawicieli tej kategorii antydepresantów. Oprócz fluoksetyny (Seronil, Bioxetin, Fluoxetin) do grupy tej należy m.in.: sertralina (Asertin, Zoloft), fluwoksamina (Fevarin), paroksetyna (Paxtin, Parogen), citalopram (Cital, Citabax) oraz escitalopram (Escitil, Mozarin). 

SSRI – leki podwyższające poziom serotoniny

SSRI działają w sposób zbliżony do inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny. Transporter serotoniny najsilniej hamuje paroksetyna, następnie citalopram (2,5 razy słabiej w tej samej dawce), fluwoksamina i sertralina (ok. 6 razy słabiej) oraz fluoksetyna (ponad 20 razy słabiej). Natomiast największą selektywność hamowania transportera serotoniny w odniesieniu do transportera noradrenaliny wykazuje citalopram, następnie sertralina (5 razy słabiej), fluwoksamina i paroksetyna (ok. 8 razy słabiej) oraz fluoksetyna (ok. 70 razy słabiej). SSRI są dobrze tolerowane oraz bezpieczne (szeroki indeks terapeutyczny). 

Oprócz działania przeciwdepresyjnego wyraźnie zaznaczona jest komponenta przeciwlękowa oraz odhamowująca. Paradoksalnie, na początku leczenia mogą jednak nasilić lęk i niepokój, dlatego zalecana jest ostrożność u pacjentów z silnie zaznaczonym lękiem. Skuteczność terapeutyczna SSRI u pacjentów w ciężkich stanach depresyjnych z myślami samobójczymi jest ograniczona. Leki te uważa się obecnie za produkty pierwszego wyboru w leczeniu zaburzeń lękowych (podobnie jak SNRI — w lęku napadowym i uogólnionym). Cechuje je brak potencjału uzależniającego. Znajdują ponadto zastosowanie w leczeniu nerwicy natręctw, bulimii, jadłowstrętu psychicznego, uzależnienia od alkoholu oraz bólu psychogennego. Najczęstsze działania niepożądane występujące w trakcie terapii SSRI to biegunka, wymioty i mdłości. Ponadto może dojść do zmniejszenia łaknienia i utraty masy ciała. Podobnie jak w przypadku SNRI pacjenci mogą doświadczyć pobudzenia i niepokoju oraz znacznych zaburzeń funkcji seksualnych [1,5,6,9].

Pozostałe leki stosowane w terapii depresji

Leki z grupy inhibitorów monoaminooksydazy (IMAO) wprowadzono do lecznictwa w połowie lat 50. XX wieku. Ze względu jednak na dużą toksyczność oraz niebezpieczne interakcje zostały szybko wyparte przez nowsze generacje. Mechanizm ich działania opiera się na hamowaniu działania enzymu odpowiadającego za rozkład monoamin — monoaminooksydazy. Podobnie jak w przypadku inhibicji wychwytu zwrotnego prowadzi to do nasilenia przekaźnictwa serotoniny i noradrenaliny. Obecnie w zasadzie jedynym przedstawicielem tej grupy antydepresantów jest moklobemid (Moklar, Aurorix). Psychiatrzy stosują go w leczeniu depresji z obniżonym napędem psychoruchowym oraz w leczeniu fobii społecznej. Skuteczność moklobemidu zbliżona jest do TLPD. Znosi uczucie zmęczenia oraz poprawia koncentrację. Nie wpływa na masę ciała oraz funkcje seksualne, jednak może powodować niepokój, pobudzenie psychoruchowe, bezsenność oraz drżenie [1,5,6].

Spośród leków o receptorowym mechanizmie działania można wyróżnić mirtazapinę oraz mianserynę. Oba leki to antagoniści receptora alfa2. Blokowanie tego receptora prowadzi do aktywacji przekaźnictwa serotoniny i noradrenaliny. Mirtazapina cechuje się skutecznością zbliżoną do amitryptyliny i klomipraminy, aczkolwiek jest mniej toksyczna. Stosuje się ją w depresjach zarówno z pobudzeniem jak i zahamowaniem psychoruchowym. Mianseryna profilem działania również przypomina amitryptylinę. Ze względu na właściwości przeciwlękowe i uspokajające jest szczególnie zalecana w depresji z pobudzeniem i lękiem [1,5,6].

Leczysz się na depresję? O tym musisz pamiętać!

1. Podczas wizyty poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach oraz suplementach diety. Jest to ważne, ze względu na poważne ryzyko interakcji między lekami.
2. Leki antydepresyjne dają efekt terapeutyczny po 2-4 tygodni (nie spodziewaj się efektów po kilku dniach terapii).
3. Pierwsze tygodnie leczenia mogą być trudne ze względu na pojawiające się działania niepożądane leków. Poproś bliskich, przyjaciół o wsparcie i nie przerywaj terapii.
4. Leki przyjmuj o stałych porach, zgodnie z zaleceniami lekarza psychiatry. Nigdy nie zmieniaj dawki oraz częstotliwości dawkowania na własną rękę.
5. Nastaw się na długotrwałe leczenie (około 180 dni i więcej) pamiętając o fakcie, że leki przeciwdepresyjne nie uzależniają.
6. Pod żadnym pozorem nie odstawiaj leków z dnia na dzień. Może wystąpić wówczas zagrażający twojemu zdrowiu i życiu zespół odstawienny (objawy to m.in.: zaburzenie świadomości, zaburzenie widzenia, omamy wzrokowe i słuchowe, silne napady lęku i agresji, otępienie, objawy grypopodobne, silne pocenie się, problemy z chodzeniem, splątanie, utrata przytomności, drgawki, myśli samobójcze).

Kondycja psychiczna Polaków a pandemia

W październiku 2020 roku, w ramach kampanii #NASZAwtymGŁOWA, Instytut LB Medical wraz z SW Research przeprowadził badanie ankietowe “Kondycja psychiczna Polaków” wśród 1046 respondentów. Wyniki sondażu są jednoznaczne — co drugi Polak w ostatnich 2 latach doświadczył obniżenia nastroju trwającego dłużej niż kilka dni, a 65% osób biorących udział w badaniu, w ostatnich 2 latach doświadczyła wyczerpania i zmęczenia. Analizując wyniki badania, można wysunąć wnioski, że obecnie na kondycję psychiczną Polaków wpływają między innymi:

• sytuacja finansowa — 66% respondentów zadeklarowało o wysokim lub decydującym wpływie;
• sytuacja w domu, relacje z bliskimi — 63%; 
• problemy najbliższych — 62%;
• zdrowie — 61%;
• sytuacja w pracy — 60%;
• relacje z przyjaciółmi, znajomymi — 54%;
• sytuacja epidemiczna związana z COVID-19 — 50%;
• sytuacja na rynku pracy — 46%. 

Niestety, depresja jest nadal tematem tabu i boimy się przyznać się do choroby. Aż 40% respondentów nie skorzystało ze zwolnienia lekarskiego w związku ze zdiagnozowaną depresją, podając za przyczynę takiego postępowania wstyd, lęk przed utratą pracy, bycie ocenionym przez innych.

Gdzie szukać pomocy z depresją?

Teraźniejszość nas nie rozpieszcza. Wciąż trwająca epidemia koronawirusa, niezaplanowana izolacja od bliskich, lęk przed zachorowaniem, ograniczony kontakt bezpośredni z ludźmi, rówieśnikami (praca zdalna, nauka zdalna), dezinformacja, teorie spiskowe, brak poczucia bezpieczeństwa, brak odpoczynku, utrata bliskich, utrata pracy — to tylko nieliczne czynniki, które mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie psychiczne.

Jeśli obserwujesz u siebie trwający niezmiennie spadek nastroju, anhedonię (brak odczuwania przyjemności), stronisz od kontaktów z ludźmi, masz poczucie beznadziei, a codzienne “wstanie z łóżka” jest problemem, nie bój się wyciągnąć rękę po pomoc. Samo nie przejdzie! Nie naciśniesz przycisku “wyloguj” i smutek nagle zniknie. Pamiętaj, że zawsze możesz porozmawiać o swoich dolegliwościach i samopoczuciu ze swoimi bliskimi, z zaufanym przyjacielem,  lekarzem czy nawet z farmaceutą. Jeśli jednak preferujesz kontakt anonimowy, skorzystaj z następujących propozycji profesjonalnego wsparcia: 

• 116 123 — Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym, bezpłatnie, czynny w godzinach: 14.00-22.00;
• 116 111 — Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, bezpłatnie, czynny całą dobę;
• 22 594 91 00 — Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji,  czynny środę i czwartek w godzinach: 17.00-19.00;
• 800 108 108 — Telefon wsparcia, czynny od poniedziałku do piątku w godzinach: 14.00-20.00;
• 22 635 09 54 — Telefon zaufania dla osób starszych, czynny w poniedziałki, środy i czwartki w godzinach: 17.00-20.00.

Jak pomóc choremu na depresję?

1. Zachęć bliską osobę do kontaktu z lekarzem, psychoterapeutą i zaoferuj, że udasz się z nią na wizytę.
2. Jeśli bliska osoba przyjmuje leki przeciwdepresyjne, dopilnuj, by stosowała je zgodnie, z zaleceniami lekarza (jeśli leki kończą się, pomóż skontaktować się z lekarzem w celu wypisania nowej recepty).
3. Bądź cierpliwy i wytrwały. Powrót do zdrowia bliskiej Ci osoby może potrwać nawet kilka miesięcy.
4. Pomóż w codziennych obowiązkach, dopilnuj, by chory miał odpowiednio zbilansowaną dietę oraz dbał o jakość snu.
5. Zachęcaj do regularnej aktywności fizycznej, zaproponuj spacer czy przejażdżkę rowerową.
6. Jeśli bliska Ci osoba rozważa samookaleczenie, bądź już raz targnęła się na swoje życie, nie zostawiaj jej samej. Jeśli zauważasz pogorszenie się stanu zdrowia, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym terapię bliskiej Ci osoby, a w międzyczasie usuń z zasięgu chorego ostre i niebezpieczne przedmioty i zabezpiecz domową apteczkę.
7. Zadbaj również o siebie — staraj się nadal robić to, co daje Ci radość i wewnętrzny spokój.

“Dla tych, którzy błąkali się po ciemnych borach depresji i znają jej niewysłowioną, agonalną naturę, ich powrót z otchłani jest jak droga poety, wspinającego się krok po kroku z czarnych czeluści piekieł, aby w końcu wydostać się na „jasny świat”, gdzie każdy, kto powrócił do zdrowia, prawie zawsze odzyskuje wewnętrzną równowagę i zdolność odczuwania radości.” — William Styron, Dotyk ciemności: kronika obłędu.

Zespół serotoninowy — jak sama nazwa wskazuje, stanowi gamę różnego rodzaju symptomów. Bardzo charakterystyczna jest tzw. triada objawów, wśród których można wymienić:

• zaburzenia wegetatywne (gorączka, przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego, rozszerzenie źrenic, biegunka, nudności i wymioty);
• zmianę stanu psychicznego (nadmierne pobudzenie, niepokój);
• dolegliwości nerwowo-mięśniowe (mimowolne skurcze, napięcie mięśniowe).

Wiele informacji na temat stanu zdrowia pacjenta mogą dostarczyć również badania laboratoryjne. W przypadku zespołu serotoninowego obserwuje się leukocytozę (podwyższoną ilość białych krwinek) oraz wzrost stężenia kinazy kreatynowej (CPK) wskazującego na uszkodzenie komórek mięśniowych. W ciężkim stanie może dojść do podniesienia poziomu aminotransferaz (prób wątrobowych) i rozwoju zasadowicy metabolicznej. Zaawansowany zespół serotoninowy jest realnym zagrożeniem dla życia pacjenta [1,2].

Jakie są przyczyny zespołu serotoninowego?

Do wykształcenia zespołu serotoninowego dochodzi zwykle z kilku powodów. Jednym z nich jest nieświadome lub świadome przedawkowanie leków zwiększających stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Drugą przyczynę stanowi polifarmakoterapia oraz tzw. interakcje farmakodynamiczne, czyli np. jednoczesne zażywanie leków wykazujących ten sam lub podobny mechanizm działania, wiążący się z nasileniem przekaźnictwa serotoninergicznego. 

Innym powodem są interakcje farmakokinetyczne powiązane z oddziaływaniem na specyficzne izoenzymy, które mają niebagatelny wpływ na proces przekształcania leków w ustroju (interakcje leków przeciwdepresyjnych z różnych grup – np. SSRI: fluoksetyna (np. Seronil), sertralina (np. Zoloft), paroksetyna (np. ParoGen) z SNRI: wenlafaksyną (np. Faxolet ER) lub duloksetyną (Dulsevia) [2].

Jakie są leki podwyższające poziom serotoniny?

W literaturze można znaleźć szereg przypadków pacjentów, u których doszło do wykształcenia zespołu serotoninowego. Wszystkie te osoby łączy wspólny mianownik — zażywanie leków podwyższających stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Ryzyko wystąpienia dolegliwości zwiększa się w momencie przyjmowania środków z kilku różnych grup, np. selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (m.in. Bioxetin, Citabax, Citronil, Mozarin) wraz z trazodonem (Trittico) lub inhibitorami monoaminooksydazy (Segan, Aurorix) [1].

Jednak jak wynika z opracowań naukowych, zespół serotoninowy może wystąpić również podczas łącznego przyjmowania leków przeciwbólowych (np. Tramal) oraz środków przeciwwymiotnych (np. Metoclopramidum, Setronon) [2]. Co ciekawe, znany jest przypadek pacjentki leczonej fluoksetyną i trazodonem (leki przeciwdepresyjne), która z powodu infekcji dróg oddechowych przyjmowała preparat Gripex Max. Już po kilku godzinach wystąpiły u niej pierwsze objawy zatrucia serotoniną, a mianowicie: silny ból głowy, gorączka, zlewne poty, wymioty oraz biegunka. Przyczyną takiego stanu było niebezpieczne połączenie leków przeciwdepresyjnych z działającym przeciwkaszlowo dekstrometorfanem (który również zwiększa stężenie serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym) [3,4].

Wśród leków nasilających przekaźnictwo serotoninergiczne można wyróżnić również: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina: Alventa, Faxolet, duloksetyna: Depratal), leki przeciwdrgawkowe (np. kwas walproinowy: Convulex, kwas walproinowy i walproinian sodu: Depakine Chrono), a także leki przeciwmigrenowe (alkaloidy sporyszu, np. ergotamina: Ergotaminum Filofarm oraz tryptany, np. sumatryptan: Cinie, almotryptan: Almozen, zolmitryptan: Zolmiles) [2].

Ile trwa zespół serotoninowy?

Czas trwania zespołu serotoninowego może się różnić w zależności od kilku czynników, ale generalnie objawy mogą ustąpić w ciągu 24 do 72 godzin po zaprzestaniu stosowania leków wywołujących stan oraz wprowadzeniu odpowiedniego leczenia. W niektórych przypadkach, jeśli leki mają dłuższy okres półtrwania lub zespół jest ciężki, objawy mogą utrzymywać się dłużej. Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie i leczenie, aby zminimalizować ryzyko poważnych powikłań.

Co zrobić w przypadku wystąpienia syndromu serotoninowego?

Zespół serotoninowy to stan potencjalnie zagrażający życiu, spowodowany nadmiarem serotoniny w mózgu. W przypadku podejrzenia syndromu serotoninowego należy natychmiast zaprzestać przyjmowania leków zwiększających poziom serotoniny i skontaktować się z lekarzem lub udać się na izbę przyjęć. Leczenie obejmuje podawanie leków blokujących działanie serotoniny, chłodzenie ciała, podawanie płynów dożylnie oraz monitorowanie funkcji życiowych. W poważniejszych przypadkach może być konieczna hospitalizacja.

Podsumowanie

Zespół serotoninowy to stan wynikający z nadmiaru serotoniny w układzie nerwowym, często spowodowany stosowaniem leków antydepresyjnych. Objawy obejmują zaburzenia wegetatywne (gorączka, tachykardia), zmiany psychiczne (pobudzenie, niepokój) oraz problemy nerwowo-mięśniowe (drżenie, skurcze). Przyczyny to głównie przedawkowanie leków lub ich niebezpieczne kombinacje. Leczenie polega na natychmiastowym odstawieniu leków zwiększających poziom serotoniny i objawowej terapii pod kontrolą lekarza.

Działanie Ayahuaski: DMT

Ayahuasca jest jedynym tradycyjnie stosowanym psychodelikiem, w którym składniki hamujące enzymy zawarte w jednej roślinie (β-karboliny) są używane w celu ułatwienia doustnego działania psychoaktywnych składników w innej roślinie (DMT). Aktywność psychotropowa ayahuaski polega na obwodowej inaktywacji MAO przez β-karboliny zawarte w mieszaninie.

Serotonina (5-hydroksytyptamina, 5-HT) jest neuroprzekaźnikiem obecnym w komórkach układu pokarmowego, nerwowego i płytkach krwi (trombocytach). Jej prekursorem jest aminokwas, L-tryptofan. Jest więc pochodną tryptaminy, podobnie jak silny alkaloid DMT. Serotonina (a także DMT) jest metabolizowana przez enzym monoaminooksydazę (MAO). Badania wykazały podwyższenie poziomu serotoniny w płytkach krwi po podaniu ayahuaski. Poziom serotoniny wzrasta również po zastosowaniu leków przeciwdepresyjnych.

Monoaminooksydaza (MAO) jest enzymem, który odpowiada za deaminację oksydacyjną czyli eliminację m.in. serotoniny. β-karboliny działają selektywnie wobec MAO-A (występującej w tkance nerwowej) w porównaniu z MAO-B (w tkankach nienerwowych). Wiąże się to z ich wysokim powinowactwem do MAO w mózgu w porównaniu z MAO z wątroby. Uważa się, że ten mechanizm odpowiada za główne działanie uspokajające dużych dawek β-karbolin. Mogą one zwiększać poziom monoamin (serotoniny, dopaminy  i noradrenaliny) w mózgu. Hamowanie MAO w tkankach peryferyjnych chroni psychoaktywną DMT w naparze przed pierwszym etapem degradacji w jelicie i wątrobie, a tym samym czyni go aktywnym po podaniu doustnym. Ułatwia to dotarcie DMT do układu krążenia. To z kolei umożliwia dotarcie DMT do miejsca działania w ośrodkowym układzie nerwowym w nienaruszonej postaci, dając efekty psychodeliczne.

Działanie Ayahuaski: β-karboliny

β-karboliny to odwracalne inhibitory monoaminooksydazy (IMAO). Spośród alkaloidów harmala głównym inhibitorem MAO jest harmina. Badania na zwierzętach wykazały również działanie przeciwdepresyjne harminy po podaniu podjęzykowym. Stwierdzono również, że po 7 dniach od podania tego alkaloidu nastąpiło odwrócenie anhedonii, objawu depresji wynikającej z przewlekłego stresu. Harmalina występuje w napoju w śladowych ilościach. THH, druga pod względem ilości β-karbolina w napoju, działa również jako IMAO. Może zatem wydłużać okres półtrwania DMT poprzez blokowanie jego wychwytu wewnątrzneuronowego, a tym samym jego inaktywację przez MAO. Głównym zadaniem THH jest jednak słabe blokowanie wychwytu serotoniny do neuronu. Powoduje to większą dostępność serotoniny w synapsie. Jest to podstawowy mechanizm działania leków przeciwdepresyjnych stosowanych w praktyce klinicznej. Serotonina może osłabiać subiektywne skutki doustnego spożycia DMT poprzez konkurowanie z nim o miejsca receptorów postsynaptycznych.

Wpływ Ayahuaski na receptory serotoninowe

Substancje psychodeliczne nazywane są również halucynogenami serotoninergicznymi, gdyż wpływają przede wszystkim na receptory serotoninowe (5-HT). DMT jest agonistą receptorów serotoninowych o działaniu halucynogennym i glutaminergicznym. Stymuluje więc receptory odpowiedzialne za działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe. W obrębie mózgu, w korze ruchowej lub przedczołowej, występują neurony piramidowe. To głównie na tych neuronach występuje receptor 5-HT2A odpowiedzialny za działanie psychodeliczne. Gdy substancja halucynogenna pobudza ten receptor, uwalnia się glutaminian z komórek piramidowych kory. Glutaminian stanowi główny neuroprzekaźnik pobudzający, zapewniający prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Odpowiada on za pamięć i zdolność uczenia się. Wyższe stężenie DMT w mózgu zwiększa transmisję glutaminergiczną i powoduje większą aktywność glutaminergiczną. W sytuacji gdy do synaps oraz poza synapsy wydzielany jest glutaminian w nadmiernych ilościach, może dojść do stresu oksydacyjnego i uszkodzenia komórek nerwowych. Substancje psychodeliczne aktywujące ten neuroprzekaźnik mogą mieć więc potencjał toksyczny. Stąd wynika ostrożność w ich stosowaniu [1-3].

Z nadmiernym wydzielaniem glutaminianu związany jest stres, jeden z czynników wywołujących depresję. Choć etiologia depresji nie została jeszcze do końca poznana, leczenie tego zaburzenia bazuje na regulacji poziomu neuroprzekaźników, takich jak glutaminian, serotonina i dopamina. Odpowiadają one za wiele funkcji mózgu, w tym za regulację nastroju. Istnieją pewne przesłanki, że psychodeliki mogą przywracać właściwą budowę całych sieci neuronalnych, które uległy „zubożeniu” w depresji. To może tłumaczyć zmiany przekonań, nabytych w toku życia schematów myślenia, otwarcie się na świat obserwowane po zastosowaniu psychodelików [10]. Większa aktywność mózgu, neurogeneza oraz plastyczność neuronalna mogą wyjaśniać długotrwałe efekty przeciwdepresyjne wytwarzane przez substancje psychodeliczne [1,2].

Potencjał Ayahuaski w leczeniu depresji i uzależnień

U osób pijących ten napar stwierdzono długotrwały wzrost gęstości receptorów (wychwytu serotoniny) — miejsc wiązania citalopramu [6]. Citalopram to lek przeciwdepresyjny i przeciwlękowy. Działa jako selektywny i silny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny. Jego długotrwałe stosowanie nie wywołuje tolerancji na hamowanie wychwytu serotoniny. Badania na szczurach wykazały, że przewlekłe stosowanie inhibitorów wychwytu 5-HT zmniejsza zarówno gęstość miejsc wiązania, jak i RNA transportera serotoniny u szczurów. Wzrost gęstości miejsc wiązania dla miejsca pobierania w ludzkich płytkach krwi był skorelowany ze starością, a także ciemną fazą cyklu dobowego u królików. Być może wzrost miejsc wychwytu 5-HT (wzrost poziomu serotoniny) u osób starszych jest związany z naturalnym przebiegiem zaniku neuronów. Możliwe też, że pewna grupa osób posiada naturalne predyspozycje do wysokich gęstości receptorów [4,5].

Możliwe jest, że β-karboliny są powiązane z etiologią alkoholizmu (czytaj także: Uzależnienie od alkoholu — jak wyjść z nałogu?). Badania obejmujące sześciotygodniowy cykl codziennego podawania THH wykazały wzrost gęstości centralnych receptorów serotoninowych w korze przedczołowej mózgu. Odstawienie THH spowodowało stopniowy jej powrót do poprzedniego poziomu w ciągu kilku tygodni. Stwierdzono, że poważny deficyt miejsc wychwytu serotoniny w korze czołowej jest skorelowany z agresywnymi zaburzeniami u alkoholików. Jeśli więc THH jest w stanie specyficznie odwrócić ten deficyt, może mieć zastosowanie w leczeniu tego zespołu [4].

Ayahuasca — wyniki badań

„Projekt Hoasca”

Pierwszym badaniem oceniającym długotrwały wpływ ayahuaski na organizm był tzw. „Projekt Hoasca”. Przeprowadzili go w latach 1991-1996 naukowcy z Brazylii, Stanów Zjednoczonych i Finlandii. Grupą badaną byli członkowie największego brazylijskiego kościoła ayahuaskowego — União do Vegetal (UDV). Stosowali oni ayahuaskę regularnie, co najmniej raz na dwa tygodnie.

U części badanych zdiagnozowano wcześniej poważne zaburzenia depresyjne i fobiczne zaburzenia lękowe. Wielu borykało się z problemami związanymi z nadużywaniem alkoholu i przemocą, jak również zażywaniem narkotyków (kokainy, amfetaminy). Okazało się, że zarówno wspierające środowisko społeczne, jak i udział w rytualnym spożywaniu ayahuaski miało pozytywny i długoterminowy wpływ na zdrowie. Nastąpiła u nich poprawa zdrowia psychicznego i fizycznego, jak również znaczna poprawa w kontaktach interpersonalnych, zawodowych i rodzinnych [10]. Świadczą o tym wyniki, jakie uzyskała grupa UDV w porównaniu z grupą kontrolną. U tej pierwszej zaobserwowano niższy poziom depresji, a także wyższy poziom ugodowości, otwartości, opanowania, zdyscyplinowania, optymizmu i uważności. Stwierdzono również pozytywny wpływ ayahuaski na nastrój, większą zdolność do patrzenia z dystansem na własne myśli i emocje. Większość zaprzestała spożywania alkoholu, tytoniu i narkotyków (z wyjątkiem konopi indyjskich). Uzyskała też lepsze wyniki w testach pamięci krótkotrwałej i koncentracji [6,7].

Działanie

Napój z ayahuaski ma mocno gorzki smak. Działanie obserwuje się po 30-40 minutach, a maksimum osiąga po około 2 godzinach i zanika po 6 [1]. Badania farmakokinetyczne wykazały, ze wysokie stężenie alkaloidów w osoczu (zwłaszcza DMT) wiąże się z maksymalnym czasem psychoaktywności [7] oraz silniejszymi efektami subiektywnymi. Ponadto, porównywalne poziomy DMT w osoczu podawanego pozajelitowo dały wyraźniejsze efekty niż te odnotowane po podaniu doustnym napoju. Szybkie podanie wywołuje przejściowy stan zmienionej świadomości, w tym pobudzenie wzrokowe i słuchowe, synestezje, introspekcje psychologiczne. Towarzyszy temu duży rozrzut w uczuciach (od smutku do euforii), poczucie oświecenia i wdzięczności.

Ayahuasca powoduje wzrost ciśnienia skurczowego i rozkurczowego krwi, wzrost tętna, wahania liczby oddechów na minutę, rozszerzenie źrenic, nudności, wymioty. Gwałtowny wzrost poziomu hormonów: kortyzolu, hormonu wzrostu i prolaktyny jest odpowiedzią na podanie DMT typową dla agonistów serotoninergicznych [4]. Zadaniem dopaminy w przednim płacie przysadki mózgowej jest hamowanie uwalniania prolaktyny. Odnotowany wzrost poziomu prolaktyny sugeruje spadek poziomu dopaminy w tej strukturze [5].

Minimalizacja szkód i maksymalizacja korzyści

Redukcja objawów depresyjnych i lękowych po jednorazowym podaniu pojawia się po 80 minutach i utrzymuje się do 21 dni po spożyciu. Ayahuasca wydaje się być skuteczna w leczeniu nawracającego zaburzenia depresyjnego. Pożądane efekty przeciwdepresyjne uzyskuje się również po podaniu niższych dawek, poniżej progu psychodelicznego (tj. nie powodującego doświadczenia psychodelicznego, tzw. tripu) [9]. Ilości β-karbolin obecnych w typowej dawce ayahuaski znacznie przekraczają próg aktywności jako IMAO.

Ayahuasca jest szybko działającym środkiem przeciwdepresyjnym. Jej składniki działają natychmiast po spożyciu (zarówno DMT, jak i β-karboliny to alkaloidy krótko działające). Może mieć znaczenie w leczeniu depresji lekoopornej, zaburzeń osobowości, w radzeniu sobie z traumą. Stosowana przez długi czas może mieć pozytywny wpływ na zapobieganie depresji i napadów paniki [8]. Z obserwacji wynika, ze ayahuasca nie wpływa na jakość snu, hamuje i skraca czas trwania fazy REM. Tak samo działają leki przeciwdepresyjne [5].

Kobiety w ciąży

Rytualne stosowanie ayahuaski nie wydaje się być związane ze szkodliwymi skutkami psychospołecznymi zwykle powodowanymi przez narkotyki [8]. Kontrowersje budzić może stosowanie napoju przez kobiety w ciąży i laktacji oraz dzieci (w sesjach UDV mogą brać udział dzieci od 13. roku życia). W chwili obecnej nie ma jednak wyraźnych naukowych dowodów na toksyczne skutki stosowania ayahuaski przez kobiety w ciąży. W dalszym ciągu nie wiadomo czy prenatalna ekspozycja na ayahuaskę wpływa na rozwój neurologiczny i psychologiczny dzieci i młodzieży [4,5].

Rozwój tolerancji

Kwestią sporną nadal pozostaje rozwój tolerancji, a więc zapotrzebowanie na coraz większe dawki. Może się to wiązać z większym ryzykiem występowania działań niepożądanych. Psychodeliki powodują bowiem szybką tolerancję receptora serotoninowego 5-TH2A. Kolejną sprawą jest ryzyko uzależnienia (czytaj także: Leki na uspokojenie — bezpieczeństwo stosowania). Psychodeliki z grupy pochodnych tryptaminy (DMT) zwiększają bowiem poziom dopaminy w układzie nagrody. To powoduje poprawę nastroju i szansę na „wyjście” z depresji [10]. Badania przedkliniczne wykazały znaczenie harminy w procesie uzależnienia od dopaminy i narkotyków. Jednym z najtrudniejszych problemów do rozwiązania jest możliwość wystąpienia epizodów psychotycznych oraz doświadczenia śmierci klinicznej po spożyciu. Ayahuasca może wejść w interakcje chemiczne z lekami przeciwdepresyjnymi lub substancjami podobnymi do selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny lub tryptofanu, powodując powstanie zespołu serotoninowego [5].

Status prawny

Choć w Stanach Zjednoczonych wzrasta rekreacyjne i religijne wykorzystanie ayahuaski, a popularność zdobywa „turystyka ayahuaskowa” w Amazonii, stan prawny roślin źródłowych pozostaje niejasny. W świecie zachodnim ayahuasca jest wciąż trudno dostępna ze względu na fakt, że widnieje w rejestrze substancji kontrolowanych. Jedynie rząd Brazylii zatwierdził jej rytualne stosowanie w kontekście praktyk religijnych. W pozostałych krajach prawny status quo chciały zmienić spory dotyczące poszanowania wolności religijnej. Bezskutecznie.

W Polsce zasady i tryb postępowania w zakresie przeciwdziałania narkomanii określa Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii wraz z późniejszymi zmianami. W związku z zaistniałym problemem dostępności w 2008 roku tzw. „dopalaczy” w naszym kraju, wprowadzono do ustawy podczas nowelizacji 20 marca 2009 roku listę substancji roślinnych. Wśród nich wymieniono gatunki Banisteriopsis caapi oraz Psychotria viridis służące do produkcji ayahuaski.

Potencjał Ayahuaski

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na depresję cierpi obecnie około 350 milionów ludzi. Szacunki te nie uwzględniają osób, które nie zostały zdiagnozowane, często z obawy przed stygmatyzacją społeczeństwa. Istnieje obawa, że w przeciągu kilku lat depresja może stać się najczęściej występującą chorobą na świecie. Mając na uwadze powyższe, oraz rozwój nauki możemy wykorzystać w słusznej sprawie substancje psychoaktywne, które od tysięcy lat człowiek pozyskuje z roślin. Przemysłowi farmaceutycznemu nie jest to do końca na rękę, a przed badaczami naturalnych psychodelików jeszcze szereg wyzwań i barier do pokonania. Przede wszystkim, konieczne są dalsze badania dotyczące farmakologii, toksyczności i możliwych niebezpieczeństw, jakie niesie spożywanie ayahuaski. W badaniach potencjału leczniczego ayahuaski niezwykle istotna jest kwestia redukcji szkód, a także maksymalizacji korzyści. Wiedzę, którą człowiek dysponuje od tysięcy lat, trzeba uzupełnić. Istnieje bowiem luka w narzędziach, które trzeba jeszcze wykorzystać i w pytaniach, które należy jeszcze zadać.

Porównanie: wenlafaksyna, duloksetyna i sertralina – co je łączy?

Wenlafaksyna, duloksetyna oraz sertralina to leki przeciwdepresyjne wykorzystywane przede wszystkim w leczeniu depresji i zaburzeń lękowych. Wszystkie te substancje wpływają na poziom neuroprzekaźników w mózgu – głównie serotoniny, a w przypadku wenlafaksyny i duloksetyny także noradrenaliny¹²³. Dzięki temu pomagają łagodzić objawy depresji oraz lęku, poprawiając samopoczucie i funkcjonowanie codzienne.

Wszystkie trzy leki należą do tzw. nowoczesnych antydepresantów, czyli grupy leków o udowodnionej skuteczności i względnie korzystnym profilu bezpieczeństwa. Dodatkowo, są stosowane nie tylko w leczeniu depresji, ale również w innych zaburzeniach psychicznych, choć zakres tych wskazań jest nieco inny dla każdej substancji⁴⁵³.

Podobieństwa kluczowe

• Wszystkie leki stosowane są doustnie, w postaci tabletek lub kapsułek⁶⁷⁸.
• Są przeznaczone głównie dla osób dorosłych⁹¹⁰¹¹.
• Wpływają na poziom serotoniny, co pozwala łagodzić objawy depresji i lęku¹²³.
• Stosowanie wymaga regularnych wizyt kontrolnych i indywidualnego dostosowania dawki¹²⁷¹³.

Kiedy stosuje się wenlafaksynę, duloksetynę i sertralinę?

Każda z tych substancji ma swoje specyficzne wskazania. Wenlafaksyna jest stosowana głównie w leczeniu depresji, zaburzeń lękowych (w tym lęku napadowego i uogólnionego), fobii społecznej oraz zapobieganiu nawrotom depresji⁴. Duloksetyna, poza leczeniem depresji i lęku uogólnionego, ma również zastosowanie w leczeniu bólu neuropatycznego (szczególnie u osób z cukrzycą) oraz u kobiet z wysiłkowym nietrzymaniem moczu⁵. Sertralina jest z kolei stosowana nie tylko w depresji i lęku, ale również w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych (ZO-K), zespole lęku pourazowego (PTSD) oraz u dzieci i młodzieży z ZO-K³.

Podstawowe różnice we wskazaniach

• Wenlafaksyna – depresja, zapobieganie nawrotom depresji, lęk napadowy, uogólnione zaburzenia lękowe, fobia społeczna⁴.
• Duloksetyna – depresja, lęk uogólniony, ból w neuropatii cukrzycowej, wysiłkowe nietrzymanie moczu u kobiet⁵.
• Sertralina – depresja, zapobieganie nawrotom, lęk napadowy, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (także u dzieci), zespół lęku społecznego, PTSD³.

Warto zwrócić uwagę, że duloksetyna jako jedyna z porównywanych tu substancji jest stosowana w leczeniu bólu neuropatycznego oraz nietrzymania moczu u kobiet, natomiast sertralina ma szerokie wskazania psychiatryczne, również dla młodszych pacjentów⁵³. Wenlafaksyna natomiast nie jest zalecana dla dzieci i młodzieży, a jej skuteczność i bezpieczeństwo w tej grupie wiekowej nie zostały potwierdzone⁹.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne – co je różni?

Wenlafaksyna i duloksetyna należą do grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI), natomiast sertralina to selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI)¹²³. Oznacza to, że wszystkie trzy substancje zwiększają ilość serotoniny w mózgu, ale tylko wenlafaksyna i duloksetyna wyraźnie wpływają również na noradrenalinę.

• Wenlafaksyna – silnie hamuje wychwyt serotoniny i noradrenaliny, słabo dopaminy¹.
• Duloksetyna – podobnie jak wenlafaksyna, działa na serotoninę i noradrenalinę, ale różni się profilem farmakokinetycznym (szybkość wchłaniania, metabolizm w wątrobie)².
• Sertralina – działa przede wszystkim na serotoninę, wpływ na noradrenalinę jest znikomy³.

Pod względem farmakokinetyki, wenlafaksyna i duloksetyna różnią się m.in. czasem wchłaniania i wydalania z organizmu oraz metabolizmem w wątrobie. Duloksetyna jest metabolizowana przez enzymy CYP1A2 i CYP2D6, a jej wydalanie może być zaburzone u osób z problemami wątroby¹⁴. Wenlafaksyna natomiast jest przekształcana głównie do aktywnego metabolitu O-demetylowenlafaksyny, a jej wydalanie zależy głównie od sprawności nerek¹⁵. Sertralina jest metabolizowana głównie w wątrobie i jej okres półtrwania wynosi około 24 godziny⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co zwrócić uwagę?

Wszystkie trzy leki mają kilka wspólnych przeciwwskazań, takich jak nadwrażliwość na substancję czynną oraz zakaz stosowania razem z nieodwracalnymi inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) ze względu na ryzyko zespołu serotoninowego¹⁶¹⁷¹⁸.

Różnice pojawiają się przy szczegółowych przeciwwskazaniach:

• Wenlafaksyna – nie stosować u osób z ciężką niewydolnością wątroby lub nerek; nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży¹⁹⁹.
• Duloksetyna – nie stosować u osób z niewydolnością wątroby i ciężką niewydolnością nerek oraz u kobiet karmiących piersią; przeciwwskazane jest stosowanie z silnymi inhibitorami CYP1A2 (np. fluwoksaminą)¹⁷.
• Sertralina – nie stosować u osób z ciężką niewydolnością wątroby, a u osób starszych lub z ryzykiem hiponatremii należy zachować szczególną ostrożność¹¹.

Wspólne dla tych leków jest także ryzyko wystąpienia zespołu serotoninowego, zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu innych leków wpływających na serotoninę²⁰²¹¹⁸.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Wenlafaksyna, duloksetyna i sertralina różnią się pod względem bezpieczeństwa stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i pacjentów z zaburzeniami pracy wątroby lub nerek.

• Dzieci i młodzież: Wenlafaksyna i duloksetyna nie są zalecane w tej grupie wiekowej⁹¹⁰. Sertralina natomiast może być stosowana u dzieci powyżej 6. roku życia w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych²².
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Wszystkie trzy leki można rozważyć w ciąży jedynie wtedy, gdy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko dla dziecka. Duloksetyna nie jest zalecana w okresie karmienia piersią²³, wenlafaksyna i sertralina przenikają do mleka kobiecego, więc także wymagają ostrożności²⁴¹⁸.
• Osoby starsze: U wszystkich leków należy zachować ostrożność ze względu na większe ryzyko działań niepożądanych, takich jak hiponatremia czy zaburzenia pracy serca⁹¹⁰¹¹.
• Pacjenci z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby: W przypadku ciężkiej niewydolności nerek lub wątroby stosowanie tych leków jest przeciwwskazane lub wymaga znacznej ostrożności oraz indywidualnego dostosowania dawki¹⁹²⁵¹¹.

Podsumowanie: kiedy wybrać wenlafaksynę, duloksetynę, a kiedy sertralinę?

Wybór pomiędzy wenlafaksyną, duloksetyną i sertraliną zależy od rozpoznania, wieku pacjenta, innych chorób oraz indywidualnej tolerancji na leki. Wenlafaksyna i duloksetyna są szczególnie skuteczne w leczeniu depresji i lęków, ale duloksetyna ma dodatkowe zastosowanie w leczeniu bólu neuropatycznego i nietrzymania moczu u kobiet. Sertralina jest często wybierana, gdy występują zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, PTSD lub konieczność leczenia dzieci i młodzieży.

Charakterystyka porównywanych substancji czynnych

Sumatryptan, almotryptan i zolmitryptan to substancje czynne należące do grupy tryptanów – nowoczesnych leków przeciwmigrenowych stosowanych doraźnie w celu łagodzenia napadów migreny. Ich mechanizm działania polega na pobudzaniu określonych receptorów serotoninowych (5-HT1B/1D), co prowadzi do zwężenia rozszerzonych naczyń krwionośnych w mózgu oraz zmniejszenia aktywności nerwu trójdzielnego, który jest odpowiedzialny za występowanie bólu podczas napadu migreny¹²³. Wszystkie trzy substancje są stosowane w doraźnym leczeniu napadów migreny z aurą lub bez aury i nie powinny być używane profilaktycznie⁴⁵⁶.

• Sumatryptan dostępny jest w wielu postaciach – tabletek, aerozolu do nosa oraz roztworu do wstrzykiwań podskórnych⁷⁸⁹.
• Almotryptan oraz zolmitryptan występują głównie w formie tabletek doustnych lub tabletek rozpuszczających się w jamie ustnej¹⁰¹¹.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po tryptany?

Wszystkie omawiane leki są stosowane w doraźnym leczeniu napadów migreny. Jednak zakres ich wskazań i grupy wiekowe, dla których są przeznaczone, mogą się różnić:

• Sumatryptan jest stosowany w leczeniu napadów migreny z aurą lub bez aury oraz – jako jedyny z tej trójki – w leczeniu klasterowego bólu głowy (tzw. bólu głowy Hortona) w przypadku podania podskórnego¹². Przeznaczony jest głównie dla dorosłych.
• Almotryptan oraz zolmitryptan są stosowane wyłącznie w leczeniu napadów migreny z aurą lub bez aury u dorosłych. Nie są wskazane do leczenia innych typów bólów głowy⁵⁶.

W przypadku dzieci i młodzieży żaden z tych leków nie jest rutynowo zalecany – nie wykazano skuteczności i bezpieczeństwa ich stosowania w tej grupie wiekowej¹³¹⁴. Sumatryptan, almotryptan i zolmitryptan nie są przeznaczone do stosowania profilaktycznego, czyli nie zapobiegają wystąpieniu kolejnych napadów, a jedynie łagodzą już trwający ból.

^12561314

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje działają przez pobudzanie receptorów serotoninowych 5-HT1B/1D. Efektem jest zwężenie rozszerzonych naczyń krwionośnych w obrębie mózgu oraz zahamowanie przewodzenia bodźców bólowych w nerwie trójdzielnym¹²³. Różnią się jednak czasem wchłaniania, długością działania i wydalaniem z organizmu:

• Sumatryptan w postaci doustnej działa po około 30 minutach, a po podaniu podskórnym – nawet po 10-15 minutach¹¹⁶. Jego okres półtrwania to ok. 2 godziny, a biodostępność doustna wynosi ok. 14% (podskórnie – aż 96%)¹⁷¹⁸.
• Almotryptan wchłania się szybko, osiągając maksymalne stężenie we krwi po ok. 1,5–3 godzinach, a jego biodostępność wynosi ok. 70%. Okres półtrwania to ok. 3,5 godziny¹⁹.
• Zolmitryptan osiąga 75% maksymalnego stężenia już w ciągu godziny od podania, a efekt działania zaczyna być odczuwalny po ok. 1 godzinie²⁰. Jego okres półtrwania to ok. 2,5–3 godziny.

Wszystkie leki są metabolizowane głównie w wątrobie, ale w przypadku zaburzeń czynności tego narządu ich wydalanie może być wydłużone. U osób z niewydolnością nerek almotryptan i zolmitryptan wymagają modyfikacji dawki lub nie powinny być stosowane w ogóle w ciężkich przypadkach²¹²².

^{12316171819202122}

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie trzy leki mają podobne przeciwwskazania do stosowania. Nie powinny być używane u osób:

• z nadwrażliwością na daną substancję lub składniki pomocnicze,
• po zawale serca lub z chorobą niedokrwienną serca,
• z udarem mózgu lub przemijającym niedokrwieniem mózgu w wywiadzie,
• z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby,
• z niekontrolowanym lub ciężkim nadciśnieniem tętniczym,
• przy jednoczesnym stosowaniu innych tryptanów, ergotaminy lub jej pochodnych oraz inhibitorów monoaminooksydazy (MAO)²³²⁴²⁵.

Warto zwrócić uwagę na szczególne środki ostrożności:

• Almotryptan i zolmitryptan nie są zalecane u osób z ciężkimi zaburzeniami nerek, a zolmitryptan jest dodatkowo przeciwwskazany przy bardzo niskim klirensie kreatyniny²¹²².
• U osób z grup ryzyka chorób serca (np. palacze, osoby z cukrzycą, kobiety po menopauzie, mężczyźni powyżej 40 r.ż.) przed rozpoczęciem terapii należy rozważyć ocenę układu krążenia²⁶²⁷.

Wszystkie te substancje mogą powodować przejściowy ból i uczucie ucisku w klatce piersiowej, niekiedy o znacznym nasileniu. Takie objawy należy odróżnić od poważnych dolegliwości sercowych i w razie wątpliwości zaprzestać stosowania leku²⁸²⁹³⁰.

^{23242521222627282930}

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Podobieństwa i różnice dotyczą także bezpieczeństwa stosowania w szczególnych grupach:

• Kobiety w ciąży: Sumatryptan może być rozważany w ciąży jedynie wtedy, gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu. Dla almotryptanu i zolmitryptanu dane są bardzo ograniczone – ich stosowanie w ciąży nie jest rutynowo zalecane³¹³²³³.
• Karmienie piersią: Sumatryptan przenika do mleka matki – zaleca się unikanie karmienia piersią przez 12 godzin po podaniu leku. Almotryptan i zolmitryptan również mogą przenikać do mleka, więc należy rozważyć przerwę w karmieniu po przyjęciu leku³⁴³²³³.
• Kierowcy i obsługujący maszyny: Wszystkie leki mogą powodować senność, dlatego należy zachować ostrożność podczas prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn³⁵³⁶³⁷.
• Osoby z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby: W przypadku sumatryptanu w łagodnych lub umiarkowanych zaburzeniach wątroby/nerek konieczna jest ostrożność. W ciężkich zaburzeniach czynności wątroby lub nerek leki te są przeciwwskazane³⁸²¹²².

Porównanie sumatryptanu, almotryptanu i zolmitryptanu – zestawienie najważniejszych cech

Sumatryptan, almotryptan i zolmitryptan – skuteczne leczenie napadów migreny

Sumatryptan, almotryptan i zolmitryptan to skuteczne leki do doraźnego leczenia migreny. Wybór konkretnej substancji zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta, postaci leku, szybkości działania oraz bezpieczeństwa stosowania w określonych grupach chorych. Sumatryptan, jako jedyny, może być stosowany w postaci wstrzyknięć i aerozolu do nosa, co daje mu przewagę u pacjentów z silnymi nudnościami i wymiotami podczas napadu migreny. Wszystkie leki z tej grupy mają podobne przeciwwskazania i wymagają ostrożności u osób z chorobami serca, zaburzeniami wątroby czy nerek, a także w ciąży i podczas karmienia piersią. Należy pamiętać, że tryptany nie są lekami zapobiegającymi migrenie, lecz mają za zadanie przerwać trwający napad bólu głowy⁴⁵⁶.

Jakie leki porównujemy i co je łączy?

W tym porównaniu skupiamy się na trzech substancjach czynnych stosowanych w leczeniu depresji: mirtazapina, mianseryna oraz trazodon. Wszystkie te leki należą do grupy tzw. innych leków przeciwdepresyjnych, które wykazują działanie na układ nerwowy, łagodząc objawy depresji i poprawiając nastrój¹²³. Charakteryzują się korzystnym wpływem na sen, mogą działać uspokajająco i często są wybierane w przypadku, gdy inne leki nie przynoszą oczekiwanych rezultatów lub są źle tolerowane⁴⁵⁶. Podobieństwa dotyczą także tego, że nie są zalecane do stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat⁷⁸⁹. Każdy z tych leków dostępny jest w formie tabletek podawanych doustnie, a ich działanie przeciwdepresyjne pojawia się po kilku tygodniach regularnego stosowania¹⁰⁸⁹.

Kiedy stosuje się mirtazapinę, mianserynę i trazodon?

Wszystkie trzy substancje są wykorzystywane przede wszystkim do leczenia epizodów depresji u osób dorosłych. Mirtazapina jest zalecana w przypadku dużej depresji, a jej skuteczność wykazano szczególnie w leczeniu długotrwałym, co jest ważne dla pacjentów wymagających dłuższej terapii¹. Mianseryna stosowana jest w objawach depresyjnych o różnym podłożu, gdy konieczne jest leczenie farmakologiczne². Z kolei trazodon polecany jest przy depresji, zwłaszcza jeśli towarzyszy jej lęk lub zaburzenia snu³¹¹.

• Stosowanie u dzieci i młodzieży: Żaden z tych leków nie jest zalecany dla osób poniżej 18 roku życia ze względu na brak wystarczających danych o skuteczności i bezpieczeństwie, a także ryzyko wystąpienia zachowań samobójczych lub wrogości⁷¹²⁹.
• Stosowanie u osób starszych: Wszystkie leki mogą być stosowane u pacjentów w podeszłym wieku, jednak zaleca się ostrożne dobieranie dawek i uważne monitorowanie reakcji na leczenie, szczególnie na początku terapii⁷⁸⁹.
• Postaci i drogi podania: Mirtazapina i mianseryna są podawane doustnie w formie tabletek. Trazodon dostępny jest również w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu, co pozwala na rzadsze przyjmowanie leku⁹.

Jak działają te substancje czynne?

Mirtazapina działa poprzez blokowanie określonych receptorów w mózgu, co prowadzi do zwiększenia ilości noradrenaliny i serotoniny – związków odpowiedzialnych za dobre samopoczucie⁴. Dodatkowo blokuje ona receptory histaminowe, co wywołuje efekt uspokajający i ułatwia zasypianie. Mianseryna również zwiększa ilość noradrenaliny w mózgu i oddziałuje na receptory serotoninowe, jednak jej działanie antycholinergiczne jest minimalne, co czyni ją lepiej tolerowaną przez osoby starsze i z chorobami serca¹⁴. Trazodon natomiast blokuje receptory serotoninowe 5-HT2 i hamuje wychwyt zwrotny serotoniny, wykazując także działanie uspokajające i poprawiające sen⁶.

• Mirtazapina: Działa głównie poprzez wpływ na receptory alfa2 i serotoninowe, nie wywiera istotnego działania antycholinergicznego i nie wpływa znacząco na układ sercowo-naczyniowy w dawkach terapeutycznych¹⁵.
• Mianseryna: Oprócz działania przeciwdepresyjnego wykazuje właściwości przeciwlękowe i poprawiające sen, działa uspokajająco przez blokowanie receptorów histaminowych H1⁵.
• Trazodon: Działa przeciwdepresyjnie, przeciwlękowo i nasennie, a jego mechanizm opiera się na hamowaniu wychwytu serotoniny i blokowaniu receptorów 5-HT2⁶.

Różnice w farmakokinetyce

Każda z tych substancji różni się pod względem tego, jak długo działa w organizmie i jak jest przetwarzana:

• Mirtazapina: Dobrze i szybko wchłania się po podaniu doustnym, a jej okres półtrwania (czas, po którym połowa dawki zostaje usunięta z organizmu) wynosi 20-40 godzin, co pozwala na podawanie raz dziennie¹⁶.
• Mianseryna: Ma dłuższy okres półtrwania (21-61 godzin), przez co także można ją stosować raz dziennie¹⁷.
• Trazodon: Okres półtrwania jest krótszy (5-13 godzin), jednak dostępne są także postaci o przedłużonym uwalnianiu, dzięki czemu można ograniczyć liczbę dawek w ciągu dnia¹⁸¹⁹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co je różni?

Wszystkie omawiane leki nie powinny być stosowane u osób z nadwrażliwością na dany składnik oraz podczas równoczesnego przyjmowania inhibitorów monoaminooksydazy (MAO)²⁰²¹²². Istnieją jednak różnice w szczegółowych przeciwwskazaniach:

• Mirtazapina: Przeciwwskazana w przypadku ciężkich zaburzeń wątroby, ostrożność przy zaburzeniach nerek, padaczce, chorobach serca, cukrzycy oraz podczas ciąży i karmienia piersią – tu decyzja należy do lekarza⁷²³.
• Mianseryna: Nie powinna być stosowana przy ciężkiej niewydolności wątroby, padaczce, manii, w przypadku żółtaczki oraz u dzieci i młodzieży²¹.
• Trazodon: Przeciwwskazany w ostrej fazie zawału serca, u osób pod wpływem alkoholu lub leków nasennych, a także przy nadwrażliwości na składnik leku²².

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Podczas wyboru leku przeciwdepresyjnego lekarz bierze pod uwagę nie tylko skuteczność, ale także bezpieczeństwo u osób z różnymi schorzeniami czy w określonych sytuacjach życiowych:

• Dzieci i młodzież: Żaden z tych leków nie jest przeznaczony dla osób poniżej 18 lat⁷¹²⁹.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Mirtazapina i mianseryna mogą być stosowane tylko wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyści przewyższają ryzyko. Dane o bezpieczeństwie stosowania trazodonu w ciąży są ograniczone, ale badania nie wykazały wyraźnego zagrożenia dla płodu²³²⁴²⁵.
• Osoby z chorobami nerek i wątroby: W przypadku mirtazapiny i mianseryny konieczne może być dostosowanie dawki. Trazodon również wymaga ostrożności przy zaburzeniach tych narządów⁷⁸¹³.
• Osoby prowadzące pojazdy: Wszystkie te leki mogą powodować senność i spowolnienie reakcji, szczególnie na początku leczenia. Zaleca się zachowanie ostrożności przy prowadzeniu pojazdów i obsłudze maszyn²⁶²⁷²⁸.

Podsumowanie – podobieństwa i różnice w praktyce

Podsumowując, mirtazapina, mianseryna i trazodon to leki o podobnych wskazaniach, ale różniące się szczegółami dotyczącymi mechanizmu działania, bezpieczeństwa stosowania w określonych grupach pacjentów oraz profilem działań niepożądanych. Wybór odpowiedniego leku zależy od indywidualnych potrzeb i stanu zdrowia pacjenta, a decyzja powinna być zawsze podejmowana przez lekarza na podstawie szczegółowego wywiadu i oceny ryzyka.

Wortioksetyna, duloksetyna i wenlafaksyna – co je łączy?

Wortioksetyna, duloksetyna oraz wenlafaksyna to leki stosowane przede wszystkim w leczeniu depresji u dorosłych. Wszystkie należą do nowoczesnych leków przeciwdepresyjnych i wykazują wpływ na neuroprzekaźniki w mózgu, takie jak serotonina i noradrenalina¹²³. Są to substancje wykorzystywane w terapii depresji, a niektóre z nich – jak duloksetyna i wenlafaksyna – mają również zastosowanie w leczeniu innych schorzeń, np. zaburzeń lękowych czy bólu przewlekłego²³. Łączy je także to, że wszystkie podawane są doustnie i nie są przeznaczone do stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat z powodu braku wystarczających danych dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa⁴⁵⁶.

Wskazania – kiedy stosuje się poszczególne substancje?

Wortioksetyna jest wskazana wyłącznie w leczeniu dużych epizodów depresyjnych u dorosłych¹. Duloksetyna i wenlafaksyna mają szersze zastosowanie: duloksetyna może być stosowana nie tylko w depresji, ale również w zaburzeniach lękowych, bólu w neuropatii cukrzycowej i w wysiłkowym nietrzymaniu moczu u kobiet²⁷, natomiast wenlafaksyna znajduje zastosowanie także w leczeniu uogólnionych zaburzeń lękowych, fobii społecznej czy lęku napadowego³. Wszystkie te substancje są przeznaczone do stosowania głównie u dorosłych.

• Wortioksetyna – leczenie dużych epizodów depresyjnych u dorosłych¹.
• Duloksetyna – depresja, zaburzenia lękowe, ból neuropatyczny, wysiłkowe nietrzymanie moczu²⁷.
• Wenlafaksyna – depresja, zaburzenia lękowe, fobia społeczna, lęk napadowy³.

Mechanizm działania i wpływ na organizm

Wszystkie trzy substancje wpływają na poziom neuroprzekaźników w mózgu, ale każda z nich działa w nieco inny sposób:

• Wortioksetyna działa głównie poprzez wpływ na układ serotoninowy, zarówno przez blokowanie wychwytu zwrotnego serotoniny, jak i przez bezpośrednią modulację receptorów serotoninowych. Ma to wpływ nie tylko na nastrój, ale również na funkcje poznawcze⁸.
• Duloksetyna hamuje wychwyt zwrotny zarówno serotoniny, jak i noradrenaliny, co przekłada się na poprawę nastroju, ale też zmniejszenie odczuwania bólu, co wykorzystuje się w leczeniu bólu neuropatycznego².
• Wenlafaksyna jest inhibitorem wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny, a w wyższych dawkach także dopaminy. Dzięki temu działa przeciwdepresyjnie i przeciwlękowo³.

Pod względem farmakokinetycznym (czyli sposobu, w jaki lek jest wchłaniany, rozprowadzany i wydalany), substancje te różnią się m.in. czasem działania i sposobem metabolizowania przez organizm. Wortioksetyna ma długi okres półtrwania, co pozwala na przyjmowanie jej raz dziennie, a jej metabolizm zależy głównie od enzymu CYP2D6. Duloksetyna i wenlafaksyna również są podawane raz dziennie, ale ich metabolizm może być zaburzony np. u osób z chorobami wątroby lub nerek⁹¹⁰¹¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co zwrócić uwagę?

Wszystkie te substancje mają podobne przeciwwskazania – nie powinny być stosowane u osób z nadwrażliwością na dany lek oraz w połączeniu z niektórymi innymi lekami, zwłaszcza z inhibitorami monoaminooksydazy (MAO), ze względu na ryzyko poważnych działań niepożądanych, takich jak zespół serotoninowy¹²¹³¹⁴. Duloksetyna i wenlafaksyna są dodatkowo przeciwwskazane u osób z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek oraz z chorobami wątroby, podczas gdy wortioksetyna może być stosowana z większą ostrożnością u tych pacjentów⁴¹⁵¹⁶.

• Wortioksetyna nie powinna być łączona z niektórymi lekami (np. nieodwracalnymi inhibitorami MAO), a u osób z napadami drgawkowymi czy niestabilną padaczką wymaga ostrożności¹⁷.
• Duloksetyna jest przeciwwskazana u osób z ciężką niewydolnością nerek i wątroby oraz u osób z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym¹³.
• Wenlafaksyna nie powinna być stosowana u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek i wątroby oraz w połączeniu z nieodwracalnymi inhibitorami MAO¹⁴.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie wortioksetyny, duloksetyny i wenlafaksyny u dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia jest niewskazane ze względu na brak wystarczających dowodów na skuteczność i bezpieczeństwo oraz ryzyko zwiększenia myśli samobójczych w tej grupie wiekowej⁴⁵⁶. U osób starszych należy zachować ostrożność przy stosowaniu wszystkich tych leków, zwłaszcza w przypadku duloksetyny i wenlafaksyny, gdzie istnieje większe ryzyko działań niepożądanych, np. wzrostu ciśnienia krwi lub zaburzeń czynności nerek i wątroby¹⁵⁶.

W ciąży i podczas karmienia piersią stosowanie wszystkich tych leków wymaga dokładnej oceny korzyści i ryzyka. Dane dotyczące bezpieczeństwa wortioksetyny w ciąży są ograniczone, a stosowanie duloksetyny i wenlafaksyny może być związane z ryzykiem powikłań, takich jak krwotok poporodowy czy zespół odstawienny u noworodka¹⁸⁵⁶. Przy zaburzeniach funkcji nerek lub wątroby wortioksetyna wydaje się być najbezpieczniejsza, ponieważ zwykle nie wymaga modyfikacji dawki, w przeciwieństwie do duloksetyny i wenlafaksyny⁴¹⁵¹⁶.

Porównanie: Wortioksetyna, duloksetyna, wenlafaksyna – najważniejsze cechy

Wortioksetyna – nowoczesny wybór w leczeniu depresji

Podsumowując, wortioksetyna, duloksetyna i wenlafaksyna to leki o podobnych wskazaniach, ale różnią się mechanizmem działania, profilem bezpieczeństwa i zastosowaniem u szczególnych grup pacjentów. Wortioksetyna wyróżnia się korzystnym profilem działań niepożądanych, mniejszym ryzykiem zaburzeń seksualnych i objawów odstawiennych oraz mniejszą liczbą przeciwwskazań u osób z chorobami nerek czy wątroby¹⁹⁹. Duloksetyna i wenlafaksyna, choć skuteczne i szeroko stosowane, wymagają większej ostrożności u osób z niektórymi schorzeniami przewlekłymi. Wybór odpowiedniego leku powinien zawsze być dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta, uwzględniając jego ogólny stan zdrowia oraz inne przyjmowane leki.