• Czym jest śpiączka afrykańska i co ją wywołuje
• Jakie są dwa główne rodzaje choroby i czym się od siebie różnią
• Jak rozpoznać objawy – od grypopodobnych po zaburzenia snu
• Gdzie występuje największe ryzyko zakażenia w Afryce
• Jak skutecznie chronić się przed ukąszeniami much tse tse
• Jakie są nowoczesne metody diagnostyki i leczenia
• Dlaczego choroba jest bliska eliminacji dzięki działaniom WHO
• Jakie ryzyko istnieje dla europejskich turystów

Co to jest śpiączka afrykańska?

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza, która występuje w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Choroba jest wywoływana przez pasożyty z rodzaju Trypanosoma brucei, które przedostają się do organizmu człowieka przez ukąszenie zarażonej muchy tse tse. Nazwa pochodzi od charakterystycznych zaburzeń cyklu snu i czuwania, które pojawiają się w zaawansowanym stadium choroby. Bez odpowiedniego leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna^1,2,3.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje śpiączkę afrykańską jako jedną z zaniedbanych chorób tropikalnych. Dzięki intensywnym działaniom kontrolnym liczba nowych przypadków spadła dramatycznie z około 300 000 szacowanych przypadków w 1995 roku do mniej niż 1000 zgłoszonych przypadków w 2018 roku. Muchy tse tse występują w 36 krajach afrykańskich, narażając miliony ludzi na ryzyko zakażenia^3,4.

Jak mucha tse tse przenosi chorobę?

Mucha tse tse jest jedynym wektorem przenoszącym śpiączkę afrykańską na ludzi. Owady te występują wyłącznie w Afryce Subsaharyjskiej i żyją w lasach oraz zaroślach. Muchy są aktywne w ciągu dnia i zarówno samce, jak i samice mogą przenosić pasożyta⁵.

Gdy zarażona mucha ukąsi człowieka, wstrzykuje pasożyty do tkanki skórnej, które następnie przedostają się do układu limfatycznego i krwioobiegu. W organizmie gospodarza pasożyty rozprzestrzeniają się po całym ciele, docierając do różnych płynów ustrojowych. Nie wszystkie muchy tse tse są zarażone – odsetek zarażonych much jest stosunkowo niski, ale ryzyko infekcji wzrasta wraz z liczbą ukąszeń. Muchy są przyciągane przez jasne i bardzo ciemne kolory oraz ruch pojazdów^5,6,7.

Jakie są główne miejsca występowania muchy tse tse?

Znajomość miejsc występowania much tse tse pomaga w ocenie ryzyka zakażenia oraz planowaniu odpowiednich środków zapobiegawczych. Wiedza ta jest szczególnie istotna dla osób planujących podróże do regionów endemicznych. Muchy tse tse występują w 36 krajach Afryki Subsaharyjskiej, głównie na obszarach wiejskich. Osoby odwiedzające miasta są zazwyczaj narażone na niskie ryzyko zarażenia. Największe ryzyko zakażenia występuje w krajach takich jak:

• Angola;
• Demokratyczna Republika Konga;
• Uganda;
• Tanzania;
• Sudan;
• Malawi;
• Czad;
• Zambia^7,8.

W ciągu najgorętszej pory dnia muchy odpoczywają w zaroślach, ale ukąszą, jeśli zostaną zaniepokojone⁷.

Jakie są rodzaje śpiączki afrykańskiej?

Istnieją dwa główne rodzaje śpiączki afrykańskiej, które różnią się przebiegiem klinicznym i rozmieszczeniem geograficznym. Zrozumienie tych różnic jest ważne dla prawidłowego rozpoznania i leczenia choroby. Trypanosoma brucei gambiense powoduje śpiączkę zachodnioafrykańską, która występuje w Afryce Zachodniej i Środkowej. Ten podgatunek odpowiada za około 95% wszystkich przypadków i charakteryzuje się wolniejszym i łagodniejszym przebiegiem. Z kolei Trypanosoma brucei rhodesiense wywołuje śpiączkę wschodnioafrykańską, która występuje w Afryce Wschodniej. Ten podgatunek stanowi 5% przypadków i rozwija się bardzo szybko, a jej przebieg jest gwałtowny i ciężki³.

Które zwierzęta mogą być rezerwuarem pasożyta?

Rola zwierząt jako rezerwuarów różni się między podgatunkami i ma znaczenie dla strategii kontroli choroby. Zwierzęce rezerwuary mogą wpływać na utrzymywanie się ognisk choroby w populacjach ludzkich. W przypadku Trypanosoma brucei gambiense ludzie są głównym rezerwuarem. Dla Trypanosoma brucei rhodesiense bydło domowe i dzikie zwierzęta służą jako główne rezerwuary. Turyści odwiedzający parki narodowe są bardziej narażeni na ekspozycję w tych obszarach. Uganda jest jedynym krajem, gdzie występują obie formy choroby^3,6.

Jakie są objawy śpiączki afrykańskiej?

Objawy śpiączki afrykańskiej rozwijają się stopniowo i mogą być mylące we wczesnych stadiach. Rozpoznanie charakterystycznych symptomów jest kluczowe dla szybkiej diagnozy i leczenia.

Śpiączka afrykańska przebiega w dwóch stadiach. Pierwsze stadium występuje, gdy pasożyty są we krwi i układzie limfatycznym. Objawy zazwyczaj pojawiają się 1-3 tygodnie po ukąszeniu muchy i przypominają grypę: okresowa gorączka, bóle głowy, osłabienie i zmęczenie. Charakterystycznym objawem jest powiększenie węzłów chłonnych na szyi (objaw Winterbottoma). U niektórych pacjentów może pojawić się bolesna zmiana skórna w miejscu ukąszenia (owrzodzenie skóry)^3,5,6. Drugie stadium rozpoczyna się gdy pasożyty wnikają do ośrodkowego układu nerwowego. Najbardziej charakterystycznym objawem są zaburzenia snu – senność w dzień i bezsenność w nocy. Inne objawy neurologiczne obejmują:

• zmiany zachowania i niepokój;
• halucynacje i splątanie;
• drżenia i niewyraźną mowę;
• trudności z koordynacją;
• drgawki;
• w końcowych stadiach śpiączkę^3,5.

Bez leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna – śmierć może nastąpić w ciągu miesięcy w przypadku formy wschodniej lub lat w przypadku formy zachodniej. Różnice w przebiegu między dwoma rodzajami śpiączki afrykańskiej mają istotne znaczenie dla diagnozy i leczenia. Tempo progresji choroby może być determinujące dla rokowania. Trypanosoma brucei rhodesiense powoduje ostrą postać choroby, która szybko postępuje w ciągu kilku tygodni. Owrzodzenie skóry w miejscu ukąszenia występuje u 70-90% pacjentów. Trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem trwającym miesiące lub nawet lata. Powiększenie węzłów chłonnych na szyi jest bardziej wyraźne w tej formie. Szybki przebieg formy wschodniej wymaga natychmiastowej interwencji medycznej^3,9.

Jak diagnozuje się śpiączkę afrykańską?

Diagnoza śpiączki afrykańskiej wymaga zastosowania różnych metod laboratoryjnych. Wczesne rozpoznanie choroby jest kluczowe dla skutecznego leczenia, jednak może być utrudnione ze względu na niespecyficzne objawy we wczesnych stadiach. Diagnoza opiera się na wykryciu pasożytów w próbkach krwi, aspiracie z węzła chłonnego lub płynu mózgowo-rdzeniowego. Metody diagnostyczne różnią się między rodzajami śpiączki ze względu na różnice w biologii pasożytów – wybór odpowiedniej metody może być kluczowy dla szybkiego potwierdzenia diagnozy. W przypadku formy zachodniej stosuje się szybkie testy wykrywające przeciwciała przeciwko pasożytom. Gdy test jest dodatni, konieczne jest potwierdzenie przez znalezienie pasożytów pod mikroskopem. W przypadku formy wschodniej nie ma szybkich testów wykrywających przeciwciała. Pasożyty można zazwyczaj znaleźć w próbce krwi pod mikroskopem ze względu na ich dużą liczbę. W przypadkach z objawami neurologicznymi konieczna jest punkcja lędźwiowa (pobranie płynu z kanału kręgowego)^3,5.

Jakie są metody leczenia śpiączki afrykańskiej?

Leczenie śpiączki afrykańskiej przeszło znaczną ewolucję — od bardzo toksycznych terapii do bezpieczniejszych, skutecznych opcji. Dobór leczenia zależy od stadium choroby oraz podgatunku pasożyta. Każdy pacjent z rozpoznaniem śpiączki afrykańskiej wymaga leczenia przeciwpasożytniczego. W przypadku formy zachodniej (wywoływanej przez Trypanosoma brucei gambiense) najnowszym standardem jest feksynidazol — pierwszy doustny lek skuteczny zarówno w pierwszym, jak i drugim stadium choroby. Alternatywnie, coraz większe znaczenie zyskuje akoziborol — preparat podawany w pojedynczej dawce doustnej, wykazujący skuteczność we wszystkich stadiach zakażenia, osiągając 95% efektywności. Należy jednak pamiętać, że leczenie zwykle wymaga hospitalizacji, a po jego zakończeniu konieczne są regularne kontrole przez okres dwóch lat^3,5.

W przypadku formy wschodniej (spowodowanej przez Trypanosoma brucei rhodesiense) dostępne opcje terapeutyczne są bardziej ograniczone. W pierwszym stadium stosuje się suraminę. W drugim stadium, gdy pasożyty przekraczają barierę krew–mózg, jedyną dostępną opcją pozostaje melarsoprol — bardzo toksyczny lek arsenowy, wiążący się z wysokim ryzykiem ciężkich działań niepożądanych oraz dużą śmiertelnością. W przeciwieństwie do formy zachodniej, nie opracowano dotychczas bezpieczniejszych i równie skutecznych alternatyw w leczeniu postaci zaawansowanej tej formy choroby.

Jak można zapobiegać śpiączce afrykańskiej?

Zapobieganie śpiączce afrykańskiej opiera się na unikaniu kontaktu z muchami tse tse, ponieważ nie istnieją dostępne szczepionki. Skuteczne strategie prewencyjne wymagają zastosowania odpowiednich środków ochrony osobistej. Obejmują one praktyczne działania, które znacznie zmniejszają ryzyko zakażenia:

• noszenie odzieży o neutralnych kolorach (khaki, oliwkowy) – muchy są przyciągane przez jasne i ciemne kolory;
• używanie długich spodni i koszul z długimi rękawami;
• wybieranie odzieży o średniej grubości;
• sprawdzanie pojazdów przed wejściem;
• unikanie jazdy w otwartych pojazdach;
• unikanie zarośli w ciągu dnia;
• używanie moskitier podczas snu^5,7.

Osoby najbardziej narażone to myśliwi, mieszkańcy wiosek z zarażonym bydłem oraz turyści odwiedzający parki narodowe. Ryzyko wzrasta wraz z liczbą ukąszeń⁵.

Jaka jest aktualna sytuacja choroby?

Sytuacja epidemiologiczna śpiączki afrykańskiej znacznie się poprawiła dzięki systematycznym działaniom zdrowia publicznego. Jednak utrzymanie tego stanu wymaga ciągłej czujności. Liczba przypadków spadła z 300 000 szacowanych w 1995 roku do mniej niż 1000 w 2018 roku. W 2022 roku zgłoszono 799 przypadków formy zachodniej i 38 przypadków formy wschodniej. Demokratyczna Republika Konga odpowiada za 70% wszystkich przypadków. Każdego roku odnotowuje się przypadki choroby także u europejskich turystów, szczególnie tych odwiedzających parki narodowe w Afryce Wschodniej³.

Inne sposoby przenoszenia choroby

Oprócz ukąszeń much tse tse istnieją rzadkie alternatywne drogi przenoszenia śpiączki afrykańskiej. Chociaż występują sporadycznie, ich znajomość może być istotna w określonych sytuacjach. Możemy wśród nich wyróżnić:

• przenoszenie z matki na dziecko podczas ciąży;
• kontakt seksualny;
• transfuzja krwi;
• przeszczep narządów;
• przypadkowe zakażenie w laboratoriach^5,8.

Te drogi transmisji są bardzo rzadkie, ale podkreślają znaczenie zachowania czujności³.

Podsumowanie

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza przenoszona przez muchy tse tse, która występuje wyłącznie w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Istnieją dwa główne rodzaje choroby – forma zachodnia powodowana przez trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem, podczas gdy forma wschodnia rozwija się bardzo szybko i stanowi większe zagrożenie dla turystów odwiedzających parki narodowe. Objawy rozpoczynają się od niespecyficznych symptomów przypominających grypę, ale w zaawansowanym stadium pojawiają się charakterystyczne zaburzenia snu, od których pochodzi nazwa choroby. Zapobieganie opiera się na unikaniu ukąszeń much tse tse przez noszenie odpowiedniej odzieży o neutralnych kolorach, sprawdzanie pojazdów i unikanie obszarów zaroślowych, a w przypadku zakażenia nowoczesne leki jak feksynidazol oferują skuteczne i bezpieczne leczenie przy wczesnym rozpoznaniu.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jak rozpoznać pierwsze objawy odwodnienia organizmu
• Jakie są najczęstsze przyczyny utraty wody w organizmie
• Które grupy osób są najbardziej narażone na odwodnienie
• Dlaczego elektrolity są tak ważne przy nawadnianiu
• Jakie tabletki na odwodnienie organizmu dostępne są bez recepty
• Czym różnią się preparaty nawadniające od tabletek na pozbycie się nadmiaru wody
• Jak przygotować domowy roztwór nawadniający w sytuacji awaryjnej
• Kiedy odwodnienie wymaga konsultacji z lekarzem

Jak rozpoznać odwodnienie?

Odwodnienie występuje, gdy organizm traci więcej płynów niż przyjmuje. Woda stanowi około 60% masy ciała dorosłego człowieka i jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów¹. Jak rozpoznać, że możesz być odwodniona/y? Warto zwrócić uwagę na pierwsze oznaki odwodnienia. Twój organizm wysyła wyraźne sygnały, gdy zaczyna brakować mu wody. Najczęstsze objawy łagodnego odwodnienia to:

• uczucie pragnienia (choć u osób starszych może być osłabione);
• suchość w ustach i na języku;
• ciemniejszy kolor moczu;
• rzadsze oddawanie moczu;
• zmęczenie i osłabienie;
• bóle głowy;
• suchość skóry i oczu^2,1.

Kiedy odwodnienie staje się niebezpieczne?

Choć lekki niedobór płynów zwykle daje się szybko uzupełnić, w niektórych przypadkach odwodnienie może przybrać znacznie poważniejszą formę. Gdy organizm traci zbyt dużo wody i elektrolitów, a ich poziom nie jest na czas wyrównany, może dojść do zaburzeń funkcjonowania wielu układów, w tym krążenia i nerwowego. Dlatego tak ważne jest, by nie lekceważyć bardziej alarmujących symptomów. Przy umiarkowanym i ciężkim odwodnieniu pojawiają się poważniejsze objawy, które wymagają natychmiastowej reakcji:

• bardzo ciemny mocz lub jego brak przez wiele godzin;
• skrajne pragnienie;
• szybkie bicie serca i oddech;
• zawroty głowy, dezorientacja;
• omdlenia;
• brak elastyczności skóry^2,1,3.

Jak samodzielnie sprawdzić stan nawodnienia?

Nie zawsze mamy pod ręką specjalistyczne narzędzia czy dostęp do konsultacji lekarskiej, ale istnieją proste i szybkie metody, dzięki którym możemy we własnym zakresie ocenić, czy organizm otrzymuje wystarczającą ilość wody:

• test koloru moczu – mocz powinien być jasny lub bladożółty. Ciemny, intensywnie żółty mocz wskazuje na odwodnienie^2,3.
• test elastyczności skóry – delikatnie uszczypnij skórę na wierzchu dłoni. Jeśli powoli wraca do pierwotnego kształtu, może to świadczyć o odwodnieniu¹.
• częstotliwość oddawania moczu – jeśli oddajesz mocz rzadziej niż zwykle, może to wskazywać na odwodnienie¹.

Co powoduje odwodnienie organizmu?

Do odwodnienia dochodzi wtedy, gdy organizm traci więcej wody, niż jest w stanie uzupełnić. Taki stan może wystąpić na skutek różnych czynników związanych zarówno z codziennym stylem życia, jak i z chorobami czy warunkami środowiskowymi. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, w których utrata płynów i elektrolitów następuje gwałtownie lub przez dłuższy czas nie zostaje zrekompensowana odpowiednim nawodnieniem. Najczęstsze przyczyny odwodnienia to:

• biegunka i wymioty – prowadzą do znacznej utraty wody i elektrolitów^2,1;
• nadmierne pocenie – podczas upałów, intensywnych ćwiczeń lub gorączki^2,3;
• zwiększone oddawanie moczu – może być spowodowane przez cukrzycę lub niektóre leki^1,4.

Kto jest najbardziej narażony?

Nie wszyscy w jednakowym stopniu odczuwają skutki odwodnienia. Istnieją grupy osób, które – z powodu wieku, kondycji fizycznej, stanu zdrowia lub środowiska, w którym przebywają – są szczególnie podatne na utratę wody i mogą gorzej znosić nawet niewielki deficyt płynów. W ich przypadku szybkie rozpoznanie objawów i odpowiednia reakcja mają kluczowe znaczenie. Najbardziej narażone są:

• niemowlęta i małe dzieci – nie potrafią same zaspokoić pragnienia;
• osoby starsze – mają zmniejszone poczucie pragnienia;
• sportowcy – tracą dużo wody przez pocenie;
• osoby przebywające w gorącym klimacie;
• osoby z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca^1,4.

Dlaczego odwodnienie jest niebezpieczne?

Odwodnienie to nie tylko chwilowe uczucie suchości w ustach czy zmęczenia – w bardziej zaawansowanej postaci może prowadzić do poważnych zaburzeń funkcjonowania organizmu. Woda i elektrolity są kluczowe dla utrzymania stabilnego ciśnienia krwi, pracy serca, nerek oraz układu nerwowego. Gdy ich poziom spada zbyt mocno, organizm zaczyna reagować kryzysowo. Ignorowanie objawów odwodnienia lub zbyt późna reakcja może skutkować groźnymi powikłaniami, a w skrajnych przypadkach nawet zagrażać życiu. Nieleczone odwodnienie może prowadzić do:

• udaru cieplnego i wyczerpania cieplnego;
• problemów z nerkami, w tym kamieni nerkowych;
• drgawek spowodowanych zaburzeniami elektrolitowymi;
• wstrząsu hipowolemicznego (niskie ciśnienie krwi);
• w skrajnych przypadkach – śmierci^1,5.

Jak działają tabletki na odwodnienie organizmu?

Wiele osób sądzi, że wystarczy wypić szklankę wody, by nawodnić organizm. Tymczasem w stanach umiarkowanego lub cięższego odwodnienia sama woda często nie wystarcza. Właśnie wtedy z pomocą przychodzą preparaty elektrolitowe. Ich skład został opracowany tak, by w krótkim czasie uzupełnić nie tylko wodę, ale także niezbędne minerały, które wspierają nawodnienie na poziomie komórkowym. Takie produkty są szczególnie przydatne po intensywnym wysiłku, w czasie upałów, przy biegunce, wymiotach czy gorączce. Tabletki na odwodnienie zawierają elektrolity i inne składniki, które pomagają w szybkim nawodnieniu organizmu. Dlaczego sama woda często nie wystarcza?

Rola elektrolitów

Elektrolity to minerały o ładunku elektrycznym – takie jak sód, potas, wapń i magnez – które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania organizmu. Ich obecność w płynach ustrojowych umożliwia przewodzenie impulsów nerwowych, skurcze mięśni, a także utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Gdy organizm traci elektrolity, jego podstawowe funkcje zaczynają szwankować – od gospodarki wodnej po przewodnictwo nerwowe. Aby wspomóc regenerację i przywrócić równowagę, warto uzupełnić te kluczowe składniki. Oto, w czym pomagają:

• regulowanie równowagi płynów w organizmie;
• utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi;
• wspieranie funkcji nerwowych i mięśniowych;
• utrzymanie odpowiedniego pH krwi⁶.

Badania pokazują, że napoje zawierające elektrolity zapewniają lepszy indeks nawodnienia (BHI – Beverage Hydration Index) niż sama woda, co oznacza, że organizm zatrzymuje więcej płynu po ich spożyciu⁶.

Które napoje najlepiej nawadniają?

Choć najczęściej myślimy o wodzie jako podstawowym źródle nawodnienia, to nie każdy płyn działa na organizm w ten sam sposób. Różne napoje różnią się składem – zawartością elektrolitów, cukrów, białek czy substancji moczopędnych – co wpływa na tempo i skuteczność ich wchłaniania przez organizm. Właśnie dlatego w badaniach stosuje się wskaźnik BHI, który porównuje właściwości nawadniające różnych płynów w odniesieniu do czystej wody:

• napoje z elektrolitami mają wyższy BHI niż czysta woda;
• mleko i soki owocowe również dobrze nawadniają ze względu na zawartość elektrolitów i cukrów;
• napoje alkoholowe mogą prowadzić do odwodnienia ze względu na ich działanie moczopędne^7,6.

Jakie tabletki na odwodnienie bez recepty wybrać?

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów wspomagających nawodnienie organizmu. Tabletki na odwodnienie bez recepty są łatwo dostępne w aptekach i drogeriach. Oto najpopularniejsze z nich:

Gastrolit, proszek do przygotowania roztworu

O produkcie

• jest to lek dostępny bez recepty;
• zawiera glukozę, sód, potas, chlorki, wodorowęglan sodu;
• wskazany przy nawadnianiu w przypadku biegunki, wymiotów, odwodnienia;
• dawkowanie dla dorosłych: pierwsze 4 godziny 500–1000 ml, potem 200 ml po każdym płynnym stolcu;
• opakowanie zawiera 14 saszetek po 4,15 g;
• szybkie nawodnienie i uzupełnienie elektrolitów;
• odpowiedni dla dorosłych i dzieci;
• bez laktozy;
• łatwy do przygotowania.

Elektrolity Zdrovit Litorsal, tabletki musujące

O produkcie

• jest to suplement diety;
• zawiera sód, potas, glukozę i witaminę C;
• wskazany do nawadniania po utracie wody w wyniku upałów i intensywnego treningu;
• stosowany także przy utracie elektrolitów po nadużyciu alkoholu;
• dawkowanie: 1 tabletka musująca rozpuszczona w wodzie (200 ml), do 3 razy dziennie;
• opakowanie zawiera 24 tabletki musujące;
• dostępny w smaku cytrynowo-miętowym, a także grejfrutowym i wiśniowym;
• szybkie uzupełnienie elektrolitów;
• zawiera laktozę;
• dostępny także w innych wariantach, np. Litorsal Senior +, Litorsal Junior.

Orsalit, proszek do przygotowania roztworu doustnego

O produkcie

• jest to żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• zawierają sód, potas, glukozę, chlorki i cytrynian;
• wskazane do nawadniania przy odwodnieniu, szczególnie biegunce i wymiotach;
• dostępny w opakowaniach po 10 saszetek;
• dostępny w neutralnym smaku oraz bananowym i malinowym;
• dostępne w różnych wariantach smakowych – neutralnym, bananowym i malinowym.
• może być stosowany już od 6 miesiąca życia, a o smaku neutralnym nawet u młodszych dzieci;
• występuje także w innych wariantach, np Orsalit Nutris.

Oryal Max, tabletki musujące

O produkcie

• jest to suplement diety;
• zawiera elektrolity: sód, potas, magnez, wapń i chlorek;
• nie zawiera glukozy;
• wskazany do wspierania pracy układu nerwowego, mięśniowego i serca oraz przy znużeniu i zmęczeniu;
• dawkowanie: 1 tabletka rozpuszczona w 500 ml wody, dziennie do 2 tabletek;
• dostępny w smakach malinowym i limonkowo-cytrynowym;
• zawiera substancję słodzącą oraz pochodne mleka;
• dostępny w opakowaniach po 15 tabletek.

Uwaga! Nie mylmy tabletek na odwodnienie z preparatami stosowanymi np. na nadmiar wody w organizmie czy na obrzęki nóg! Na rynku dostępne są również preparaty o przeciwnym działaniu – wspomagające usuwanie nadmiaru wody z organizmu. Takich preparatów lub podobnych, jak np. o działaniu moczopędnym na obrzęki nóg nie należy stosować przy odwodnieniu! Przykładami takich produktów mogą być Hydrominum oraz AquaAPTEO.

Kiedy stosować tabletki na odwodnienie organizmu?

Tabletki nawadniające są szczególnie przydatne w następujących sytuacjach:

• Podczas choroby – biegunka i wymioty mogą szybko prowadzić do utraty dużych ilości płynów i elektrolitów. Preparaty nawadniające pomagają je skutecznie i szybko uzupełnić¹˒⁴.
• Podczas aktywności fizycznej – w trakcie wysiłku fizycznego organizm intensywnie się poci, co prowadzi do utraty wody i minerałów. Tabletki z elektrolitami wspomagają nawodnienie zarówno w trakcie, jak i po treningu²˒⁶.
• W upalne dni – wysokie temperatury zwiększają ryzyko odwodnienia, nawet przy małej aktywności. Elektrolity w tabletkach pomagają utrzymać równowagę wodno-elektrolitową organizmu²˒⁴.
• Dla osób starszych – seniorzy często mają osłabione poczucie pragnienia, przez co rzadziej sięgają po wodę. Regularne stosowanie tabletek z elektrolitami może wspomóc utrzymanie prawidłowego nawodnienia¹˒⁴.

Odwodnienie czy retencja wody? Ważna różnica!

Często mylimy te dwa przeciwstawne stany, choć objawy mogą być mylące, a podejście do ich leczenia zupełnie inne. Zarówno odwodnienie, jak i retencja wody wpływają na nasze samopoczucie i równowagę organizmu, jednak wymagają odmiennych działań:

• Odwodnienie – zbyt mało wody w organizmie. Objawia się pragnieniem, suchością skóry, ciemnym moczem i zmęczeniem. Wymaga zwiększenia spożycia płynów i elektrolitów^1,3.
• Retencja wody – zbyt dużo wody zatrzymanej w tkankach. Objawia się obrzękami, uczuciem ciężkości i opuchlizną. Może być spowodowana przez nadmiar soli w diecie, niektóre leki czy zmiany hormonalne⁷.

Uwaga na leki – mogą wpływać na nawodnienie!

Nie zawsze zdajemy sobie sprawę, że przyjmowane na co dzień leki mogą wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu. Niektóre z nich sprzyjają odwodnieniu, inne – przeciwnie – mogą prowadzić do zatrzymywania wody w tkankach. W obu przypadkach warto zachować czujność i świadomie dbać o odpowiedni poziom nawodnienia. Do leków mogących powodować odwodnienie zaliczamy:

• diuretyki (leki moczopędne);
• niektóre leki przeciwcukrzycowe;
• leki przeczyszczające;
• niektóre antybiotyki;
• niektóre leki przeciwdepresyjne⁷.

Z kolei leki, które mogą powodować retencję wody to:

• kortykosteroidy;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ);
• niektóre leki na nadciśnienie;
• leki hormonalne, w tym antykoncepcja⁷.

Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków, zwróć szczególną uwagę na odpowiednie nawodnienie organizmu⁷.

Jak prawidłowo nawadniać organizm?

Codzienne spożycie płynów ma kluczowe znaczenie dla zachowania zdrowia i prawidłowego funkcjonowania organizmu. Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), zalecane dzienne spożycie wody wynosi około 2,5 litra dla mężczyzn i 2,0 litra dla kobiet⁷. Warto pamiętać, że nie cała ta ilość musi pochodzić z napojów – około 75–80% pokrywamy przez płyny, a resztę dostarczają produkty spożywcze, takie jak owoce, warzywa czy zupy⁷.

W przypadku odwodnienia ważne jest nie tylko ile pijemy, ale też co pijemy. Najlepszym wyborem są woda, napoje z dodatkiem elektrolitów, rozcieńczone soki owocowe oraz czyste buliony^3,4. Z kolei niektóre napoje mogą pogłębiać odwodnienie – należy unikać alkoholu, napojów z dużą ilością cukru oraz spożywania dużych ilości kawy, która działa moczopędnie^3,4.

Domowy roztwór nawadniający – awaryjny przepis

W sytuacjach nagłych, gdy nie masz dostępu do gotowych tabletek nawadniających dostępnych bez recepty, możesz szybko przygotować skuteczny roztwór elektrolitowy we własnym domu. Taki napój może pomóc uzupełnić płyny i minerały, szczególnie przy objawach lekkiego odwodnienia spowodowanego np. biegunką, wymiotami czy intensywnym poceniem. Składniki na litr napoju:

• 1 litr czystej wody;
• 1/2 łyżeczki soli (około 3 g);
• 6 łyżeczek cukru (około 24 g);
• opcjonalnie: sok z cytryny dla smaku³.

Dokładnie wymieszaj wszystkie składniki, aż do całkowitego rozpuszczenia. Pamiętaj: to rozwiązanie awaryjne – jeśli masz taką możliwość, sięgaj po gotowe preparaty elektrolitowe, które zawierają odpowiednio zbilansowane składniki.

Praktyczne wskazówki dla różnych grup wiekowych

Zapotrzebowanie na płyny oraz sposób ich uzupełniania może się różnić w zależności od wieku, stylu życia czy ogólnego stanu zdrowia. Inne potrzeby ma dziecko, inne senior, a jeszcze inne osoba aktywna fizycznie. Dlatego warto dostosować strategię nawodnienia do konkretnej grupy, aby była skuteczna i bezpieczna.

Dla dzieci:

• podawaj płyny często, ale w małych ilościach;
• używaj specjalnych preparatów nawadniających dla dzieci;
• obserwuj liczbę mokrych pieluch – powinno być co najmniej 6 dziennie^1,9.

Dla osób starszych:

• pij regularnie, nawet bez uczucia pragnienia;
• ustaw przypomnienia o piciu wody;
• spożywaj pokarmy o wysokiej zawartości wody, jak zupy i owoce^1,4.

Dla sportowców:

• nawadniaj się przed, w trakcie i po wysiłku fizycznym;
• pij 500-600 ml płynów na 2-3 godziny przed treningiem;
• podczas treningu pij 150-350 ml co 15-20 minut^2,6.

Kiedy konieczna jest pomoc medyczna?

W większości przypadków lekkie odwodnienie można opanować samodzielnie, zwiększając spożycie płynów i elektrolitów. Jednak gdy utrata wody jest znaczna lub objawy utrzymują się mimo prób nawodnienia, może to być sygnał, że sytuacja staje się poważna. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby starsze, dzieci oraz osoby z chorobami przewlekłymi, u których ryzyko powikłań jest większe. Natychmiast skontaktuj się z lekarzem, jeśli wystąpią:

• brak oddawania moczu przez 8 lub więcej godzin;
• skrajne zmęczenie, dezorientacja;
• zawroty głowy, omdlenia;
• przyspieszone bicie serca;
• gorączka powyżej 38°C utrzymująca się mimo nawadniania;
• biegunka trwająca dłużej niż 24 godziny¹˒⁵.

W przypadku ciężkiego odwodnienia lekarz może zdecydować o podaniu płynów dożylnie oraz – w zależności od przyczyny – przepisać leki przeciwwymiotne lub przeciwbiegunkowe⁸.

Pamiętaj: wybór preparatu nawadniającego powinien być dostosowany do sytuacji, stopnia odwodnienia oraz wieku osoby. Nie każdy produkt sprawdzi się w każdej okoliczności — dlatego warto znać różnice i świadomie sięgać po odpowiednie rozwiązanie. W razie wątpliwości, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem.

Podsumowanie

Prawidłowe nawodnienie organizmu to podstawa dobrego zdrowia, energii i sprawnego funkcjonowania wszystkich układów. Odwodnienie może rozwijać się niepostrzeżenie, a jego skutki – od bólu głowy po groźne powikłania – nie zawsze są od razu kojarzone z brakiem płynów. Właśnie dlatego tak ważne jest, aby umieć rozpoznać pierwsze objawy niedoboru wody, znać grupy ryzyka i wiedzieć, jak szybko oraz skutecznie uzupełnić utracone płyny i elektrolity. Dzięki odpowiednio dobranym preparatom – takim jak tabletki elektrolitowe czy roztwory nawadniające – możemy wspierać organizm w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania: podczas choroby, upałów, intensywnego wysiłku czy w starszym wieku. Warto też pamiętać, że nie wszystkie produkty działają tak samo i że niektóre – np. preparaty moczopędne – mogą przynieść więcej szkody niż pożytku, jeśli zostaną użyte nieodpowiednio. Świadome nawodnienie to nie tylko picie większej ilości wody, ale także dbanie o równowagę elektrolitową. W razie niepokojących objawów – szczególnie u dzieci, seniorów i osób przewlekle chorych – nie wahaj się zasięgnąć porady medycznej.

Bisoprolol jest β1-selektywnym beta-blokerem, co oznacza, że głównie blokuje receptory β1-adrenergiczne w sercu. Dzięki temu ma mniejszy wpływ na receptory β2-adrenergiczne znajdujące się w oskrzelach i naczyniach krwionośnych. Propranolol natomiast jest nieselektywnym β-blokerem, co oznacza, że blokuje zarówno receptory β1, jak i β2. W związku z tym ma szerszy zakres działania, ale może również powodować więcej działań niepożądanych, szczególnie u osób z astmą lub przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP) [1].

Jakie są wskazania do stosowania bisoprololu i propranololu?

Wskazaniami do stosowania obu leków są [2, 3]:

• nadciśnienie tętnicze;
• niewydolność serca;
• choroba niedokrwienna serca;
• niektóre zaburzenia rytmu serca;
• nadczynność tarczycy;
• tachykardia zatokowa;
• jaskra;
• migrena.

Propranolol poprzez swoją nieselektywność w stosunku do receptorów β działa również poza receptorami β1 w sercu. Pokonuje barierę krew-mózg, dzięki czemu może mieć działanie ośrodkowe stosowane w terapii lęku. Innym (relatywnie nowym) wskazaniem do stosowania propranololu jest leczenie naczyniaków u niemowląt.

Jakie są skutki uboczne stosowania bisoprololu i propranololu?

Do działań niepożądanych związanych ze stosowaniem bisoprololu należą [2]:

• bóle i zawroty głowy;
• nudności;
• wymioty;
• biegunka;
• zaparcia;
• bóle brzucha;
• uczucie drętwienia kończyn;
• zmęczenie;
• zmniejszenie częstości skurczów serca (bradykardia);
• skurcz oskrzeli;
• osłabienie mięśni;
• niedociśnienie ortostatyczne (związane z gwałtowną zmianą pozycji ciała);
• zaburzenia snu.

Wśród działań niepożądanych propranololu wyróżnić można [3]:

• koszmary senne, senność lub bezsenność;
• wymioty, biegunka, nudności;
• bradykardia, czyli spowolnienie akcji serca; 
• hipotonia ortostatyczna;
• przemijające uczucie zmęczenia; 
• uczucie zimnych kończyn, ich drętwienie, sinienie, mrowienie; 
• zawroty głowy, omamy, stany psychotyczne, wahania nastroju; 
• wysypki, nasilenie objawów łuszczycy, łysienie;
• suchość oczu ze zmniejszonym wydzielaniem łez; 
• napady duszności i kaszlu – u osób z astmą;
• zmniejszenie stężenia glukozy we krwi, co może powodować drgawki (zwłaszcza u dzieci i osób starszych).

Jakie dawki bisoprololu i propranololu są stosowane?

Dawki bisoprololu i propranololu zależą od wskazań terapeutycznych i stanu klinicznego pacjenta. Istnieje kilka różnych dawek bisoprololu, a najbardziej popularne to 2,5 mg, 5 mg oraz 10 mg. Dawka maksymalna bisoprololu wynosi 20 mg na dobę. Propranolol występuje w postaci tabletek zawierających 10 mg lub 40 mg leku. Dawka maksymalna propranololu wynosi 320 mg na dobę [2, 3]. 

Profile bezpieczeństwa

Profile bezpieczeństwa obu tytułowych substancji nieco się od siebie różnią. Przyjrzyjmy się temu zagadnieniu bliżej. 

Łączenie z alkoholem

Łączenie β-blokerów, takich jak bisoprolol i propranolol, z alkoholem nie jest zalecane z kilku powodów:

• nasilenie działania hipotensyjnego: alkohol ma działanie rozszerzające naczynia krwionośne, co może obniżać ciśnienie krwi. W połączeniu z β-blokerami, które również obniżają ciśnienie krwi, może to prowadzić do nadmiernego spadku ciśnienia, powodując zawroty głowy, omdlenia i zwiększone ryzyko upadków;
• wpływ na metabolizm leku: alkohol może wpływać na metabolizm β-blokerów w wątrobie, co może zmieniać stężenie leku we krwi i prowadzić do nieprzewidywalnych efektów terapeutycznych oraz wystąpienia działań niepożądanych;
• działanie na układ nerwowy: propranolol, szczególnie w wyższych dawkach, może przenikać przez barierę krew-mózg i wywoływać działania ośrodkowe, takie jak senność czy depresja. Alkohol również wpływa na układ nerwowy, co może potęgować te efekty.

Stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią

Bisoprolol wykazuje działania farmakologiczne, które mogą mieć szkodliwy wpływ na ciążę i (lub) płód/noworodka – zmniejsza przepływ łożyskowy, co wiąże się z zahamowaniem wzrostu płodu, śmiercią wewnątrzmaciczną, poronieniem lub przedwczesnym porodem. Nie zaleca się stosowania bisoprololu podczas ciąży, chyba że jest to bezwzględnie konieczne. Ta sama zasada dotyczy propranololu.  
Bisoprolol należy do kategorii ryzyka L3, czyli do grupy leków prawdopodobnie bezpiecznych w okresie karmienia piersią. Natomiast propranolol należy do kategorii ryzyka L2, czyli do grupy leków bezpiecznych podczas karmienia piersią. 

Prowadzenie pojazdów

Jest mało prawdopodobne, aby bisoprolol i propranolol miał wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania urządzeń mechanicznych.

Choroby nerek i wątroby

Brak jest danych dotyczących farmakokinetyki bisoprololu u pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca i z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby. Bisoprolol jest wydalany z organizmu dwiema drogami, 50% jest metabolizowane w wątrobie do nieczynnego metabolitu, który jest potem wydalany przez nerki. Pozostałe 50% jest wydalane w postaci niezmienionej przez nerki. Ponieważ eliminacja leku zachodzi w takim samym stopniu przez nerki i wątrobę, nie ma konieczności modyfikacji dawkowania u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby lub z niewydolnością nerek [2].
W przypadku propranololu – okres półtrwania (czas po którym połowa dawki jest usuwana z organizmu) propranololu ulega wydłużeniu u osób ze znaczną niewydolnością nerek lub wątroby – należy zachować ostrożność podczas rozpoczynania leczenia i doboru dawki początkowej [3].

Seniorzy

Tak – to leki, które mogą być stosowane w tej grupie pacjentów. 

Jakie są leki zawierające bisoprolol i propranolol?

Bisoprolol jest dostępny w postaci tabletek powlekanych: Bibloc, Bisocard, Bisoprolol VP, Bisopromerck, Bisoratio, Concor, Concor cor, Corectin, Coronal, Sobycor.
Propranolol natomiast dostępny jest w postaci tabletek: Propranolol WZF oraz tabletek powlekanych: Propranolol Accord. 

Podsumowanie

Leków oddziałujących na układ krążenia jest bardzo dużo. W obrębie jednej grupy leków mamy do dyspozycji wiele opcji terapeutycznych i nie jest “wszystko jedno” którą z opcji wybierzemy. Tak jest również w przypadku bisoprololu oraz propranololu – leków należących do grupy tak zwanych β-blokerów. 

Obie substancje należą do grupy tzw. niesteroidowych leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych (NLPZ). Oznacza to, że poza działaniem przeciwbólowym (które wykazuje np. paracetamol) mają jeszcze dodatkowe działanie przeciwzapalne, co jeszcze bardziej zmniejsza ból i obrzęki. Mechanizm działania tych związków polega na hamowaniu tworzenia się substancji w naszym organizmie odpowiedzialnych za zapalenie, ból i gorączkę. Czy diklofenak jest szkodliwy? Warto wiedzieć, że stosowanie diklofenaku niesie ze sobą potencjalnie większe ryzyko ze strony układu krążenia (w tym serca) i wątroby, natomiast ketoprofen może silniej oddziaływać negatywnie na przewód pokarmowy i nerki. Dlatego wybór między tymi lekami powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta i jego stanu zdrowia. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat działania i stosowania obu substnacji, to zapraszamy do dalszej części artykułu [1].

Co lepiej stosować doustnie, diklofenak czy ketoprofen? 

Obie substancje jako leki z grupy NLPZ stosowane doustnie mają szereg przeciwwskazań oraz możliwych działań niepożądanych. Nie powinny być stosowane bez kontroli przez pacjentów z niewydolnością wątroby czy nerek, chorobą wrzodową, cierpiących na nadciśnienie czy inne choroby układu krążenia. Ciężka niewydolność nerek stanowi przeciwwskazanie do stosowania wszystkich leków z grupy NLPZ [2].

Diklofenak czy ketoprofen – który wybrać? Z uwagi na mechanizm działania leku oraz małą częstość występowania działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego, u pacjentów z bólem przewlekłym szczególnie przydatny jest diklofenak, choć o leczeniu długotrwałym pacjenta decyduje lekarz. Należy jednak pamiętać, że diklofenak charakteryzuje się ryzykiem dla wątroby, bezpośrednio uszkadzając jej komórki. Jeśli chodzi o serce, to też nie jest idealnie. Wyniki badań wskazują, że stosowanie diklofenaku u pacjentów z chorobami układu krążenia czterokrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań sercowo-naczyniowych [1,2].

Czy ketonal jest przeciwzapalny? Tak, ketoprofen (substancja czynna Ketonalu) ma silne działanie przeciwzapalne i może być odpowiednim wyborem w leczeniu bólu ze względu na wysoką skuteczność i korzystny profil bezpieczeństwa. W dawce do 200 mg/dobę jest względnie bezpieczny dla przewodu pokarmowego. Może być dobrym wyborem zwłaszcza u pacjentów z ryzykiem sercowo-naczyniowym, którzy przyjmują aspirynę w małych dawkach (np. Acard) [2].

Nie można zatem jednoznacznie określić, która substancja jest lepsza, gdyż wszystko zależy od stanu zdrowia pacjenta, wydolności jego narządów i chorób towarzyszących. A jak wygląda sytuacja w kwestii diklofenaku i ketoprofenu, ale stosowanego miejscowo, np. Ketonal żel czy Voltaren Max?

Który żel przeciwbólowy działa lepiej? 

Diklofenak występuje w składzie wielu popularnych żeli dostępnych bez recepty, np. Voltaren Max, Dicloziaja. Natomiast ketoprofen jest składnikiem produktów wydawanych na receptę lekarską (np. Ketonal żel, Fastum żel), m.in. ze względu na ryzyko cięższych działań niepożądanych. Ketonal żel czy Voltaren – co wybrać? Według przeglądu obejmującego wiele badań dotyczących miejscowo działających leków przeciwzapalnych, diklofenak i ketoprofen charakteryzowały się statystycznie podobną skutecznością, znacznie wyższą od placebo (próby kontrolnej). Zatem oba leki są w przybliżeniu równie skuteczne w łagodzeniu bólu. Używając preparatu do stosowania zewnętrznego należy pamiętać, że mogą powodować reakcje alergiczne zależne od światła (po narażeniu na promienie słoneczne). Dlatego po ich zastosowaniu nie należy wystawiać skóry bezpośrednio na słońce [3].

Jakie są skutki uboczne diklofenaku i ketoprofenu w tabletkach?

Możliwymi najczęstszymi efektami ubocznymi diklofenaku w tabletkach czy kapsułkach są [4]:

• często (1 na 10-100 przypadków): ból i zawroty głowy, nudności, wymioty, biegunka, niestrawność, bóle brzucha, wzdęcia, zmniejszenie apetytu, wysypka, podwyższony poziom enzymów wątrobowych w badaniach krwi;
• rzadko (z częstością 1 do 10000-1000 przypadków): nadwrażliwość na lek, reakcje anafilaktyczne (np. niedociśnienie tętnicze i wstrząs), senność, zawał serca, niewydolność i kołatanie serca, ból w klatce piersiowej (w dużych dawkach i stosowany długotrwale) astma, zapalenie płuc, krwawienia z przewodu pokarmowego, krwawe wymioty, smoliste stolce, choroba wrzodowa żołądka i/lub dwunastnicy (z możliwym krwawieniem), żółtaczka, zaburzenia czynności wątroby, pokrzywka, obrzęki. 

Przy stosowaniu ketoprofenu w tabletkach, z największą częstością mogą pojawić się następujące efekty uboczne [7]:

• bardzo często (powyżej 1 na 10 przypadków): zwiększenie wyników testów czynności wątroby do wartości granicznych;
• często (w 1 na 10-100 przypadków): astenia, złe samopoczucie, niestrawność, nudności, ból brzucha, wymioty. 

Dla wątroby większe ryzyko działań niepożądanych niesie ze sobą stosowanie diklofenaku niż ketoprofenu, natomiast dla nerek i przewodu pokarmowego mniej bezpieczne jest stosowanie ketoprofenu niż diklofenaku [1,4,7].

Jakie są skutki uboczne żelu z ketoprofenem lub diklofenakiem?

Po zastosowaniu żelu z diklofenakiem na skórę, ilość substancji, która ulega wchłonięciu do krążenia ogólnego jest niewielka, dlatego też prawdopodobieństwo wystąpienia ogólnych działań niepożądanych jest niskie. Możliwe efekty uboczne diklofenaku w żelu obejmują najczęściej łagodne i przemijające objawy skórne w miejscu zastosowania [5]:

• często (w 1 do 10-100 przypadków): wysypka, wyprysk, rumień, zapalenie skóry, świąd;
• rzadko (1 do 1000-10000 pacjentów) może dojść do pęcherzykowego zapalenia skóry.

W przypadku stosowania żeli z ketoprofenem obserwowano przypadki miejscowych reakcji skórnych rozprzestrzeniających się na ciele poza miejsce aplikacji produktu leczniczego. Najczęściej zdarzającymi się efektami niepożądanymi są [6]:

• Niezbyt często (1 do 100-1000 przypadków) może wystąpić rumień, świąd, wyprysk, pieczenie w miejscu zastosowania;
• Rzadko  (1 do 1000-10000 przypadków): ciężkie reakcje nadwrażliwości na światło, takie jak wyprysk pęcherzowy lub pryszczykowaty.

Porównanie wskazań postaci doustnych

Wskazaniami do stosowania diklofenaku w postaci doustnej są: ból mięśni, bóle reumatyczne, ból głowy, ból zęba, ostry ból okolicy lędźwiowo-krzyżowej (ból pleców), bóle menstruacyjne, a także leczenie objawów grypy i przeziębienia, takich jak ból (w tym gardła) i gorączka [4].

Wskazaniem do stosowania ketoprofenu doustnie jest krótkotrwałe objawowe leczenie ostrego bólu o nasileniu lekkim lub umiarkowanym, takiego jak np.: bóle mięśniowe, kostno-stawowe, ból głowy, ból zębów, bolesne miesiączkowanie, ból spowodowany nadwyrężeniami i zwichnięciami [7].

Wskazania do stosowania substancji w żelu

Wskazaniami do stosowania diklofenaku w postaci doustnej są: ból mięśni, bóle reumatyczne, ból głowy, ból zęba, ostry ból okolicy lędźwiowo-krzyżowej (ból pleców), bóle menstruacyjne, a także leczenie objawów grypy i przeziębienia, takich jak ból (w tym gardła) i gorączka [5].

Wskazaniem do stosowania ketoprofenu doustnie jest krótkotrwałe objawowe leczenie ostrego bólu o nasileniu lekkim lub umiarkowanym, takiego jak np.: bóle mięśniowe, kostno-stawowe, ból głowy, ból zębów, bolesne miesiączkowanie, ból spowodowany nadwyrężeniami i zwichnięciami [8].

Jak dawkować diklofenak i ketoprofen w tabletkach?

Diklofenak tabletki bez recepty są dostępne w różnych dawkach. Zalecane dawkowanie diklofenaku w postaci doustnej u dorosłych i dzieci powyżej 14 lat to jedna kapsułka co 4 do 6 godzin. Nie należy stosować dawki większej niż 75 mg (3 kapsułki 25 mg) w ciągu doby. Diklofenak w tabletkach czy kapsułkach jest przeznaczony do krótkotrwałego leczenia: 5 dni w leczeniu bólu oraz do 3 dni w leczeniu gorączki, bez konsultacji z lekarzem. Czas działania diklofenaku to około 4-5 h [1,4].

W przypadku produktów z ketoprofenem, dorośli i młodzież w wieku powyżej 15 lat powinni dawkować lek w schemacie: 1 kapsułka co 8 godzin. Bez konsultacji z lekarzem nie należy stosować produktu leczniczego dłużej niż przez 5 dni. Kapsułki należy przyjmować podczas posiłków. Można jednocześnie przyjmować leki zobojętniające kwas solny w żołądku, co pozwoli na zmniejszenie ryzyka szkodliwego działania ketoprofenu na przewód pokarmowy. Czas działania ketoprofenu to około 6-8 godzin [1,7].

Jak dawkować diklofenak i ketoprofen w żelu?

Żele z diklofenakiem powinny być stosowane nie dłużej niż 14 dni w przypadku nadwyrężeń i reumatyzmu tkanki miękkiej u osób dorosłych i młodzieży powyżej 14 lat, bez konsultacji z lekarzem. Natomiast w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów u osób dorosłych preparatów nie należy stosować dłużej niż 21 dni. W przypadku braku poprawy lub nasilenia się objawów, należy skonsultować się z lekarzem po 7 dniach stosowania. Żele w stężeniu substancji czynnej 23,2 mg/g działają 12 godzin i należy je stosować 2 razy na dobę [5,9].

Postaci miejscowe z ketoprofenem stosuje się 1 do 2 razy na dobę, należy nanieść cienką warstwę żelu (pasek żelu o długości od 3 cm do 5 cm) na skórę w obrębie bolesnego miejsca i delikatnie wmasować w celu ułatwienia wchłaniania. Jeśli po 7 dniach stosowania produktu leczniczego objawy nie ustąpią, nasilą się lub pojawią się nowe, pacjent powinien zgłosić się do lekarza. Nie należy stosować leków z ketoprofenem w postaci miejscowej u dzieci w wieku do 15 lat [6].

Który jest bezpieczniejszy – diklofenak czy ketoprofen?

Zarówno diklofenak, jak i ketoprofen, mają pewne ogranicza w stosowaniu u niektórych grup pacjentów. Różnią się także profilami bezpieczeństwa.

Ciąża

Dane z badań wskazują, że stosowanie leków z grupy NLPZ we wczesnym okresie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia i rozwoju wad rozwojowych serca oraz wytrzewienia jelit u płodu. W przypadku bezwzględnej konieczności stosowania NLPZ w drugim trymestrze ciąży można podawać przede wszystkim ibuprofen lub diklofenak. W pierwszym i drugim trymestrze ciąży nie należy podawać ketoprofenu, chyba że jest to bezwzględnie konieczne [1,7]. Trzeci trymestr ciąży jest przeciwwskazaniem do stosowania wszystkich leków z grupy NLPZ, zatem zarówno diklofenaku jak i ketoprofenu, ze względu na toksyczne działanie na płuca, serce i nerki dziecka. U matki i noworodka stosowanie leków z grupy NLPZ pod koniec ciąży może prowadzić do wydłużenia czasu krwawienia oraz hamowania skurczów macicy, co powoduje opóźnienie lub przedłużanie się porodu [1,4,7].

Karmienie piersią

Diklofenak, podobnie jak inne leki z grupy NLPZ, przenika do mleka kobiecego. Dlatego też leków doustnych z diklofenakiem nie należy stosować podczas karmienia piersią, gdyż istnieje ryzyko wystąpienia działań niepożądanych u niemowlęcia. Ze względu na brak dostępnych danych dotyczących przenikania ketoprofenu do mleka kobiecego, nie zaleca się stosowania produktu leczniczego u kobiet karmiących piersią [4,7]. 

Osoby starsze

U osób w podeszłym wieku konieczne jest zachowanie ostrożności ze względu na zwiększone ryzyko ciężkich działań niepożądanych. Jeśli konieczne jest przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, należy zastosować najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas [4,7].

Choroby nerek

Zaleca się ostrożność podczas stosowania zarówno diklofenaku jak i ketoprofenu u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek. Bardzo ciężka (schyłkowa) niewydolność nerek jest przeciwwskazaniem do stosowania leków z diklofenakiem. Podobnie ciężka niewydolność nerek jest przeciwwskazaniem do stosowania ketoprofenu [4,7].

Choroby wątroby

Leki zawierające diklofenak są przeciwwskazane u pacjentów z niewydolnością wątroby. Zaleca się ostrożność podczas stosowania tych produktów u pacjentów z łagodnymi i umiarkowanymi zaburzeniami czynności wątroby. Ciężka niewydolność wątroby jest przeciwwskazaniem do stosowania zarówno diklofenaku jak i ketoprofenu [4,7]. 

Prowadzenie pojazdów

Pacjenci, u których po zastosowaniu diklofenaku czy ketoprofenu występują zaburzenia widzenia, zawroty głowy, senność, drgawki lub inne zaburzenia dotyczące ośrodkowego układu nerwowego powinni wstrzymać się od kierowania pojazdami lub obsługiwania maszyn podczas leczenia preparatami z tymi substancjami czynnymi [4,7].

Interakcje z alkoholem

Podczas przyjmowania wszystkich leków z grupy NLPZ nie powinno się pić alkoholu ze względu na ryzyko wystąpienia interakcji, prowadzących np. do krwawień z przewodu pokarmowego.

W jakich postaciach występują leki z diklofenakiem i ketoprofenem?

Diklofenak jest zawarty w lekach o różnych postaciach i drogach podania, dostępnych na receptę (np. roztwór do wstrzykiwań, czopki, tabletki/kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu, krople do oczu), jak i bez recepty (np. aerozol na skórę, kapsułki, tabletki, krem, żel, roztwór do płukania jamy ustnej i gardła, plastry lecznicze). 

Ketoprofen jest zarejestrowany zarówno w produktach na receptę w wielu postaciach farmaceutycznych i drogach podania (tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu, roztwór do wstrzykiwań, roztwór doustny, aerozol na skórę) jak i bez recepty (tabletki, granulat do sporządzania roztworu doustnego, saszetki, tabletki musujące, granulat powlekany).

Diklofenak i ketoprofen – preparaty i zamienniki

Diklofenak w żelu jest dostępny w kilku stężeniach. Należy pamiętać, że odpowiednikami są tylko produkty o tej samej mocy (stężeniu, zawartości substancji czynnej w jednostce dawkowania). Przykłady leków wraz z ilością substancji czynnej na gram produktu to:

• Diclotica, żel, 10 mg/g;
• Veral, żel, 10 mg/g;
• Dicloziaja, żel, 11,6 mg/g;
• Olfen Max, 20 mg/g;
• Voltaren Max, żel, 23,2 mg/g.

Diklofenak w kapsułkach/tabletkach bez recepty jest dostępny w różnych mocach w następujących produktach:

• Voltaren Acti, tabletki powlekane, 12,5 mg;
• Voltaren Express, kapsułki miękkie, 12,5 mg;
• Voltaren Acti forte, tabletki powlekane, 25 mg;
• Voltaren Express Forte, kapsułki miękkie, 25 mg.

Czy istnieje Ketoprofen żel bez recepty albo jakieś jego zamienniki bez recepty? Ketoprofen w żelu jest dostępny tylko w lekach na receptę. Nie ma Ketonalu w żelu jako zamiennik bez recepty. Zarejestrowane w naszym kraju produkty z tą substancją czynną do miejscowego stosowania na skórę to np.:

• Fastum, żel 25 mg/g;
• Ketoprofenum Fastum, żel 25 mg/g;
• Ultrafastin, 25 mg/g.

Jeśli chodzi o zamienniki Ketonalu bez recepty, to tutaj jest już więcej opcji. Ketoprofen w tabletkach lub w kapsułkach dostępnych bez recepty możemy znaleźć w następujących preparatach:

• Ketokaps, 25 mg, kapsułki miękkie;
• Ketokaps Max, 50 mg, kapsułki miękkie;
• Ketolek, 50 mg, kapsułki twarde;
• Ketonal Active, 50 mg, kapsułki twarde;
• Okitask, 25 mg, tabletki powlekane.

Który NLPZ jest najsilniejszy? 

Ogólnie diklofenak i ketoprofen nie różnią się istotnie skutecznością. Oba są zaliczane do silnych leków z grupy NLPZ i mają mocne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Mają inny wpływ na różne narządy, różny czas działania i częstość dawkowania, stąd można rozróżnić ich cechy, jednak ciężko uznać obiektywnie, która substancja jest lepsza, gdyż to zależy od konkretnego pacjenta, jego ogólnego zdrowia i schorzeń. Przeważnie do długotrwałego stosowania bardziej zalecany jest diklofenak, choć ma gorszy wpływ na wątrobę i układ krążenia (w tym serce) niż ketoprofen. Z kolei ketoprofen może bardziej niż diklofenak uszkadzać nerki i przewód pokarmowy [1-3]. 

Stosowanie odpowiedniej substancji powinno zostać ustalone w oparciu o choroby towarzyszące i stan wydolności narządów konkretnego pacjenta. Wybór, którą substancję pacjent powinien stosować długotrwale należy do lekarza. Preparaty bez recepty są przeznaczone tylko to krótkotrwałego stosowania. Zewnętrznie natomiast dostaniemy bez recepty tylko żele z diklofenakiem. Jednak warto wiedzieć, że gdy mamy wiele chorób towarzyszących czy niewydolność narządów jak nerki czy wątroba, warto stosować preparaty do stosowania miejscowego w formie żelu, a nie doustne tabletki/kapsułki. Wtedy mniej substancji wchłania się do krwi i jest znacznie mniejsze ryzyko niepożądanych działań.

Podsumowanie

Diklofenak i ketoprofen to typowi przedstawiciele popularnej grupy leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Obie omawiane substancje mają silne działanie, choć mają też wiele przeciwwskazań do stosowania oraz charakteryzują się znaczącym ryzykiem działań niepożądanych. Jednak czasem stosowanie tych substancji może być konieczne ze względu na ból jakiego doświadczamy, np. w wyniku kontuzji sportowych czy zwyrodnień stawów. Obie substancje występują w lekach w postaci doustnej i miejscowej, choć ketoprofen w żelu jest dostępny tylko na receptę. Preparaty bez recepty są wskazane jedynie do krótkotrwałego stosowania bez konsultacji lekarskiej. O długotrwałym leczeniu tymi substancjami lub ketoprofenem w żelu decyduje lekarz. 

Co to są benzodiazepiny?

Potoczna nazwa „benzodiazepiny” (BDZ) oznacza grupę leków o podobnej budowie chemicznej i wspólnym mechanizmie działania, ale o zróżnicowanym czasie działania i metabolizmie. W praktyce klinicznej, z mechanizmu działania tej grupy leków wynika, że wszystkie benzodiazepiny (w tym diazepam i alprazolam) wywierają działanie uspokajające, przeciwlękowe, nasenne, amnestyczne, miorelaksacyjne i przeciwdrgawkowe [1]. 

Kiedy stosuje się benzodiazepiny?

Kliniczne zastosowanie BDZ obejmuje sytuacje od doraźnej interwencji u chorych z epizodem drgawek po terapię osób cierpiących na bezsenność. W psychiatrii używa się tych leków w terapii pacjentów z ostrymi stanami lękowymi, manią, pobudzeniem, objawami związanymi z odstawieniem substancji psychoaktywnych, bezsennością lub katatonią (zespół zaburzeń motorycznych, prowadzący do nadmiernej pobudliwości lub osłupienia). Pomimo tak szerokiego spektrum skuteczności BDZ są przedmiotem dyskusji w związku z ich niewłaściwym stosowaniem, nadużywaniem oraz dużym potencjałem uzależniającym [1]. 

Kto jest narażony na ryzyko uzależnienia?

Tak, niektóre osoby są szczególnie podatne na uzależnienie. Są to na przykład: pacjenci z nieprawidłową osobowością, osoby mające w wywiadzie inne uzależnienia, osoby w stresie koncentrujące się bardziej na emocjach niż na zadaniu, osoby niemające wsparcia społecznego (po przejściach lub ofiary przemocy) i osoby starsze.

Czy diazepam i alprazolam mogą uzależniać?

Tak – zażywanie tych leków nierzadko prowadzi do rozwinięcia uzależnienia, dlatego większość wytycznych i standardów leczenia rekomenduje wykorzystywanie tej grupy preparatów tylko w sytuacjach koniecznych, w jak najmniejszych skutecznych dawkach i przez jak najkrótszy czas. Jeśli chodzi o potencjał uzależniający dwóch wymienionych leków, to alprazolam posiada zdecydowanie większy potencjał uzależniający niż diazepam [2]. 

Co różni diazepam od alprazolamu?

Podstawowe różnice między diazepamem a alprazolamem są następujące [2]:

• diazepam to benzodiazepina długo działająca. Jej okres półtrwania (czas po którym stężenie leku we krwi maleje o połowę) wynosi 32-47 godzin, a jego aktywnych metabolitów aż 100 godzin. Alprazolam natomiast to benzodiazepina o średnim czasie działania. Jej okres półtrwania wynosi od 5-17 godzin. Właśnie dlatego diazepam nie powinien być stosowany u starszych osób. To osoby, które często cechują się dużą zawartością tkanki tłuszczowej, która powoduje, że okres półtrwania diazepamu jest jeszcze dłuższy niż wspomniane 47 godzin. Uważa się, że okres półtrwania diazepamu jest proporcjonalny do wieku pacjenta, który przyjmuje ten lek;
• dawką diazepamu stosowaną w leczeniu bezsenności jest dawka od 2-5 mg, natomiast dawka alprazolamu stosowana w tym samym wskazaniu  wynosi od 0,25-0,5 mg.

Czy można zamienić diazepam na alprazolam?

Takie postępowanie jest dopuszczalne, jednak nie można zrobić tego w sposób 1:1. Należy zastosować odpowiednią dawkę, która będzie dawką równoważną, zgodnie z zasadą, że dawka równoważna 10 mg diazepamu wynosi od 1-1,5 mg alprazolamu [3]. 

Bezpieczeństwo stosowania alprazolamu i diazepamu

Zarówno alprazolam, jak i diazepam, mają pewne ograniczenia w stosowaniu. Poznajmy je.

Czy diazepam i alprazolam można łączyć z alkoholem?

Nie – podczas leczenia tymi lekami nie można spożywać alkoholu.

Stosowanie w ciąży i w czasie karmienia piersią

Podstawowe zasady stosowania leków psychotropowych w ciąży to:

• stosowanie ich w czasie organogenezy (pierwsze 12 tyg. rozwoju płodu) tylko wtedy, gdy lekarz oceni, że korzyści dla mamy znacznie przewyższają ryzyko dla płodu;
• stosowanie najniższej skutecznej dawki;
• odstawienie leków, gdy kobieta jest w remisji choroby, a ryzyko zaostrzenia jest niewielkie;
• zmiana leku na najlepiej zbadany pod kątem bezpieczeństwa przed zajściem w ciążę.

Benzodiazepiny powinny być unikane w trakcie karmienia piersią. Używanie leków sedatywnych przez kobiety może spowodować zmniejszenie  interakcji z dzieckiem lub zaniedbanie jego potrzeb.. Ostatecznie w razie konieczności zaleca się stosowanie benzodiazepin o krótkim czasie półtrwania, na przykład. lorazepam.

Jakie są skutki uboczne diazepamu i alprazolamu?

Skutki uboczne stosowania benzodiazepin to: nasilona senność, uspokojenie i spowolnienie psychoruchowe. Przyjmując więc lek na bezsenność z tej grupy, warto mieć na uwadze, że mogą wystąpić skutki uboczne, które wpływają na wykonywanie codziennych aktywności. Benzodiazepiny, szczególnie w początkowym okresie leczenia, mogą powodować mniej lub bardziej uciążliwe działania niepożądane, takie jak:

• dezorientacja;
• rozdrażnienie:
• problemy z koncentracją;
• zaburzenia lękowe;
• bóle i zawroty głowy;
• zaparcia;
• zaburzenia widzenia.

Jakie są leki zawierające diazepam i alprazolam?

Diazepam dostępny jest w postaci tabletek (Diazepam Grindeks, Relanium), tabletek powlekanych (Neorelium), roztworu do wstrzykiwań (Relanium, Neorelium), mikrowlewka doodbytnicza (Relsed). Alprazolam dostępny jest również w postaci tabletek (Afobam, Alpragen, Alprazolam Aurovitas, Alprox, Xanax, Zomiren) oraz tabletek o przedłużonym uwalnianiu (Xanax SR) i zmodyfikowanym uwalnianiu (Zomiren SR). 

Dla kogo jest zwykła tabletka, a dla kogo tabletka SR?

Zwykła tabletka jest wskazana, gdy potrzebne jest uzyskanie szybkiego efektu przeciwlękowego, a więc kiedy wskazane jest uzyskanie doraźnego działania uspokajającego przed jakimś wydarzeniem lub w jego trakcie, gdy dana osoba chce odzyskać kontrolę nad emocjami i zachowaniem, a także w przerywaniu napadów lęku panicznego. Formulacja o przedłużonym działaniu ma zastosowanie w sytuacjach, kiedy potrzebne jest dłuższe działanie leku, na przykład gdy zakładamy, że ma być stosowany codziennie w okresie wyżej wskazanych 4–6 tygodni. Pozwala to na uniknięcie konieczności podawania dawek leku o zwykłym okresie działania i pogorszeń samopoczucia przy spadku stężenia leku, który może występować pomiędzy poszczególnymi dawkami [3].

Podsumowanie

Benzodiazepiny nie są lekami „na problemy życiowe” i nie powinny być zażywane przewlekle. Ich stosowanie wymaga nie tylko wiedzy lekarza, lecz także świadomości pacjenta. Terapia powinna być prowadzona w porozumieniu z pacjentem, tak aby nie zniknął on z zasięgu współpracy z lekarzem. 

Jest to mimowolny i nieskoordynowany skurcz drobnych grup mięśniowych, który występuje w momencie nagłej zmiany temperatury ciała, najczęściej związany z uczuciem zimna. W przypadku infekcji, dreszcze często przebiegają razem z gorączką. Bardziej niepokojące są jednak dreszcze, które występują bez gorączki. Szczególnie jeżeli ich przyczyna nie jest znana [1].

Jakie są przyczyny dreszczy?

Do najczęstszych przyczyn występowania dreszczy należą:

• infekcje wirusowe, bakteryjne, grzybicze lub pasożytnicze;
• zmarznięcie np. w wyniku niskiej temperatury i nieodpowiedniego ubioru;
• w przypadku wystąpienia niedocukrzenia w przebiegu cukrzycy;
• reakcje alergiczne np. po użądleniu przez owady;
• zapalenie pęcherza moczowego lub w ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek;
• rozpad guza nowotworowego;
• niskie ciśnienie lub zbyt słabe krążenie krwi;
• zaburzenia lękowe, depresja czy nerwica;
• menopauza;
• nadużywanie alkoholu;
• zmęczenie i zbyt mała ilość snu;
• skutek uboczny leków np. ostry zespół odstawienia opioidów [2].

Dreszcze w nocy – co oznaczają?

Nie ma jednej przyczyny, która może powodować dreszcze w nocy. Tak naprawdę może je powodować każda z wymienionych wyżej przyczyn. Najczęściej jednak dreszcze w nocy są związane z nasilającymi się właśnie w godzinach wieczornych i nocnych, objawami infekcji. Z reguły są one związane z podnoszącą się wtedy temperaturą ciała (gorączką) [1]. 

Nagły atak zimna i dreszcze w przypadku gorączki

Dreszcze pojawiające się w przypadku gorączki są patologicznym zjawiskiem spowodowanym przenikaniem do krwi toksyn, wydzielanych podczas infekcji czy np. rozpadu guza nowotworowego. Są to tak zwane substancje gorączkotwórcze, które jednocześnie powodują, że organizm odczuwa jakby nagły atak zimna. Dzieje się tak pomimo faktu, że organizm jest rozpalony i ma podwyższoną temperaturę ciała, czyli wręcz przeciwnie do stanu, kiedy dreszcze są efektem np. wychłodzenia. Co ciekawe, ten typ dreszczy występuje najczęściej [3].

Dreszcze bez gorączki – może warto zdiagnozować przyczynę?

Jeżeli dreszcze występują pomimo braku gorączki i znanej przyczyny (np. organizm jest wyziębiony i przemoczony), to może być to sygnał, aby udać się do lekarza w celu diagnozy. Z reguły lekarz stawia diagnozę na podstawie wywiadu lekarskiego, czasami konieczne są badania krwi w celu zweryfikowania podejrzenia (infekcja, nowotwór itd.). Pomocna może być również analiza moczu (np. podejrzenie problemu z nerkami) lub prześwietlenie płuc (np. w przypadku zapalenia płuc). Przyczyny dreszczy mogą być różne, czasami infekcje przebiegają bez gorączki. Jeżeli ona nie występuje, poszukiwanie potencjalnej przyczyny może nie być łatwe [2].

Dreszcze u dziecka – jak odróżnić je od drgawek?

Przyczyny dreszczy u dzieci są analogiczne jak u dorosłych i najczęściej wiążą się z gorączka i infekcją. Jednakże dzieci częściej niż dorośli, mają problem z określeniem, jakie mają dokładnie objawy. Podobnie jak u dorosłych, dreszcze najczęściej są spowodowane narastającą gorączką podczas infekcji. U dzieci jednak istnieje inny problem. Zestresowany rodzic może pomylić np. dreszcze z drgawkami. W przypadku dreszczy nie dochodzi jednak do utraty przytomności (jak w przypadku drgawek). Drgawki mogą wystąpić np. podczas napadów padaczkowych. Drgawki dodatkowo nie są zależne od woli pacjenta, a podczas napadu drgawkowego z reguły dochodzi do zaburzeń świadomości lub nawet utraty przytomności. Dodatkowo, po napadzie drgawkowym, zwykle ma się niepamięć wsteczną, czyli nie jest się w stanie przypomnieć przebiegu napadu drgawkowego. Taki stan powinien być jak najszybciej zdiagnozowany przez lekarza [1]. 

Co zrobić w przypadku dreszczy?

Postępowanie w przypadku dreszczy może odrobinę się różnić, w zależności od przyczyny ich wystąpienia i od tego, czy jest obecna gorączka, czy nie. Gdy narasta gorączka powinno się zdjąć dodatkowe okrycie i podać choremu leki przeciwgorączkowe (np. paracetamol czy ibuprofen). Z kolei jeżeli nie występuje gorączka, a jedynie uczucie zimna, pacjenta powinno się dodatkowo ubrać lub przykryć np. kocem. W każdym przypadku pacjentowi należy podawać dużo płynów (poza przypadkiem gdy występuje obfite pocenie się) np. naparu z bzu czarnego czy ciepłej herbaty z dodatkiem soku malinowego.

Dreszcze, które są efektem zmęczenia, najlepiej wyeliminować odpoczynkiem np. drzemką;

W przypadku infekcji bakteryjnej z wysoką gorączką lekarz może zalecić konieczność zastosowania antybiotyku. Jeżeli zaś są wynikiem zmian hormonalnych w przebiegu menopauzy, lekarz powinien zalecić odpowiednią hormonalną terapią zastępczą [1,2].

Podsumowanie

Każdy człowiek wie, czym są dreszcze. Większość ludzi niejednokrotnie doświadczyła ich osobiście. Pomimo że mogą mieć wiele różnych przyczyn, to najczęściej są spowodowane narastającą gorączką lub przemarznięciem. W zależności od ich przyczyny można sobie z nimi radzić na różne sposoby. Mimo że nie są przyjemne, to nie są jednocześnie zagrożeniem dla życia. Niemniej jednak, w przypadku ich wystąpienia bez wyraźnego powodu, warto poszukać ich przyczyny. Czasami mogą być sygnałem poważnej choroby np. nowotworu lub infekcji nerek.

W przeciwieństwie do dorosłych pacjentów, u których większość napadów ma charakter uogólniony, u dzieci napady mają bardzo zróżnicowany charakter. Wiele z nich przez długi czas może przebiegać w sposób niezauważalny dla otoczenia, szczególnie wśród najmłodszej grupy pacjentów, co sprawia, że niekiedy upływa nawet kilka miesięcy, zanim rodzice zgłoszą się do specjalisty. Padaczka jest schorzeniem przewlekłym i społecznie wciąż stygmatyzującym. Z tego względu wymaga ona jak najszybciej wdrożenia skutecznego leczenia farmakologicznego oraz wsparcia psychologicznego pacjentów i ich rodzin.

Co to jest padaczka?

Padaczka jest przewlekłą chorobą mózgu. Objawia się występowaniem spontanicznych nawracających napadów padaczkowych, które powstają w wyniku nieprawidłowej i nadmiernej czynności bioelektrycznej komórek nerwowych mózgu. Przebieg napadu zależy od lokalizacji i wielkości obszaru mózgu, w którym występują nieprawidłowe wyładowania bioelektryczne.

Jakie są przyczyny padaczki u dzieci?

• Uszkodzenia mózgu w okresie życia płodowego (np. wady rozwojowe mózgu), przy porodzie i w dalszych latach życia na skutek: niedotlenienia mózgu, stanów zapalnych (np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, toksoplazmoza, cytomegalia), urazów czaszki, guzów mózgu, zaburzeń metabolicznych.
• Czynniki genetyczne- wrodzona predyspozycja do napadów padaczkowych, która może występować też u innych członków rodziny.
• Padaczka o nieznanej przyczynie — u około 50% osób z padaczką, pomimo badań nie udało się ustalić jej przyczyny.

Jak wygląda rozpoznanie padaczki?

Rozpoznanie padaczki może być wyłącznie przez lekarza neurologa na podstawie:

• Dokładnego wywiadu dotyczącego m.in. przebiegu ciąży, porodu, rozwoju psychoruchowego dziecka, przebytych chorób i urazów, opisu przebiegu napadów, występowania padaczki w rodzinie,
• Badania elektroencefalograficznego (EEG),
• Badania obrazowego (rezonans magnetyczny mózgu),
• Badania krwi,
• Badania genetyczne– dostępne nowoczesne badanie WES. Pozwala ono na przeanalizowanie całego materiału genetycznego.

Czym należy kierować się przy wyborze leków przeciwpadaczkowych u dzieci?

Przy wybieraniu leku przeciwpadaczkowego dla dziecka należy kierować się przede wszystkim względami skuteczności i bezpieczeństwa jego użycia. Idealny lek dla dziecka powinien mieć potwierdzoną skuteczność i bezpieczeństwo w badaniach na dzieciach, w monoterapii, a także szeroki zakres działania przeciwpadaczkowego.

Dodatkowo powinien cechować się takimi parametrami farmakokinetycznymi, które zapewniłyby możliwość szybkiego nasycenia. Istotną cechą jest także brak wpływu na funkcje poznawcze i układ hormonalny, szczególnie u dziewcząt. Lek taki powinien być przygotowany w postaciach, które łatwo podać dzieciom, oraz mieć odpowiedniki o przedłużonym działaniu.

Przy wybieraniu leków przeciwpadaczkowych należy wziąć pod uwagę ich powinowactwo do określonych typów napadów padaczkowych oraz w przypadku łączenia leków ich powinowactwo do receptorów.

Jakie są zasady leczenia padaczki?

Przeważająca część pacjentów cierpiących na padaczkę wymaga regularnego i długotrwałego podawania leków przeciwpadaczkowych. Celem leczenia powinno być utrzymanie normalnego stylu życia, możliwego dzięki pełnej kontroli napadów, bez występowania objawów niepożądanych.

1. Leczenie rozpoczyna się od jednego leku przeciwpadaczkowego, tzw. monoterapia. To pozwoli uzyskać kontrolę napadów i uniknąć działań niepożądanych u większości chorych (ok. 60%), a także umożliwia szybkie wykrycie pojawiających się zjawisk tolerancji lub wpływu leczenia na funkcje poznawcze.
2. Zazwyczaj, szczególnie u dzieci, lek wprowadza się powoli, zaczynając od małych dawek i stopniowo je zwiększając, zwykle w ciągu 2-4 tygodni, aż do całkowitej założonej dawki.
3. Ocenę skuteczności leczenia należy przeprowadzić 2-4 tygodnie po osiągnięciu dawki całkowitej. W ocenie częstości napadów niezbędne jest też prowadzenie tzw. dzienniczka napadów.
4. W przypadku braku należytej kontroli napadów należy zwiększyć dawkę leku do dawki maksymalnej lub do wystąpienia objawów ubocznych leku.
5. Gdy pomimo leczenia nie ma poprawy, zamienia się dotychczasowy lek na inny, a następnie stopniowo odstawić poprzedni.  W przypadku częściowej poprawy należy rozważyć dodanie drugiego leku przeciwpadaczkowego.

Jakie są leki przeciwpadaczkowe dla dzieci?

Leki blokujące kanały sodowe — ich działanie ma na celu zapobiegnięcie wytworzeniu się ponownego potencjału czynnościowego i wywołania kolejnego wyładowania na inne obszary mózgu. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Karbamazepina — jest lekiem z wyboru w leczeniu napadów częściowych i napadów toniczno-klonicznych.
• Fenytoina — stosowana w leczeniu napadów częściowych, stanów padaczkowych i napadów uogólnionych.
• Kwas walproinowy — oraz jego sole stosowane są w leczeniu wszystkich postaci padaczki.
• Lamotrygina — wskazana jest w terapii napadów częściowych oraz wtórnie uogólnionych toniczno-klonicznych.
• Okskarbazepina — wykorzystywana  w leczeniu napadów częściowych u osób dorosłych i dzieci po 6. roku życia.

Leki blokujące kanały wapniowe — zmniejszają częstotliwość rytmicznych wyładowań oraz hamują wydzielania neuroprzekaźników pobudzających. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Etosuksymid — to lek stosowany z wyboru w napadach nieświadomości, napadach mioklonicznych oraz toniczno-klonicznych.
• Levetiracetam — lek stosowany w monoterapii oraz terapii skojarzonej napadów częściowych u osób powyżej 16. roku życia.

Leki aktywujące przekaźnictwo GABA-ergiczne — leki z tej grupy zapobiegają powstawaniu oraz szerzeniu się aktywności drgawkowej mózgu. Leki zaliczane do tej grupy to:

• Wigabatryna — stosowana w leczeniu napadów częściowych, opornych na leczenie innymi lekami.
• Tiagabin — jest lekiem przeznaczonym do stosowania w skojarzonym leczeniu napadów częściowych lub wtórnie uogólnionych, opornych na leczenie innymi lekami.

Leki blokujące przekaźnictwo glutaminergiczne — leki z tej grupy wpływają na zahamowanie pracy receptorów, z którymi łączą się aminokwasy pobudzające- kwas L-glutaminowy i kwas asparaginowy. Lekiem zaliczanym do tej grupy jest:

• Topiramat- lek ten może być stosowany już od 2. roku życia w napadach częściowych, a także u osób dorosłych w leczeniu bólu migrenowego.

Czy padaczka jest uleczalna?

Obecnie padaczka uważana jest za chorobę możliwą do wyleczenia lub co najmniej zaleczenia. Najistotniejsze jest to, aby w momencie pojawienia się pierwszych objawów tej choroby jak najszybciej uzyskać właściwą diagnozę i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Padaczka i jej leczenie zaburzają pracę mózgu, a co za tym idzie, ograniczają możliwości poznawcze człowieka. Ma to szczególne znaczenie w okresie rozwojowym, kiedy poszczególne funkcje rozwijają się i doskonalą. Odpowiednio zaprogramowana i wcześnie podjęta terapia umożliwia wyrównanie rozpoznanych deficytów, odzyskanie utraconych funkcji, a przez to zapewnienie dzieciom z padaczką pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Leki stosowane w leczeniu padaczki pozwalają zredukować lub całkowicie wyeliminować drgawki związane z padaczką oraz ograniczają rozprzestrzenianie się wyładowań elektrycznych na inne części mózgu. Wszystko to zazwyczaj pozwala opanować padaczkę. Dla pacjentów, którzy nie reagują na leki, padaczka może być wówczas leczona na inne sposoby np. stymulacja nerwu błędnego, zabieg chirurgiczny na tkance mózgowej, a także dieta ketogenna.

Jakie są konsekwencje nieleczonej padaczki?

Skutki zupełnego braku terapii obejmują przede wszystkim dalsze postępowanie choroby, możliwe zwiększenie częstotliwości i/lub intensywności napadów, trwałe uszkodzenia lub zaburzenia neurologiczne, a skrajnych przypadkach nawet śmierć.

Podsumowanie

W ostatnich latach prowadzonych jest wiele wieloośrodkowych, zaawansowanych projektów nad tą chorobą i choć odkrywamy nowe czynniki i poznajemy odpowiedzi na nowe pytania, to jednak dużo z nich wciąż pozostaje pod znakiem zapytania.

Konwencjonalne „stare” leki przeciwpadaczkowe nadal odgrywają dominującą rolę w terapii padaczki i nadal pozostają lekami pierwszego rzutu. Nowe leki niewątpliwie przyczyniły się do zwiększenia odsetka pacjentów wolnych od napadów oraz tych ze znaczną poprawą, jednak w ocenie długoterminowej nie spełniły pokładanych nadziei. Oczywiście poszukiwania nowych cząsteczek są kontynuowane, ponieważ nadal puste jest miejsce idealnego leku przeciwpadaczkowego.

Oksytocyna jest neurohormonem będącym 9-aminokwasowym neuropeptydem wytwarzanym przez podwzgórze. Obecność oksytocyny oraz jej receptorów obserwuje się w strukturach mózgu istotnych dla nawiązywania i podtrzymywania relacji społecznych oraz rozwoju zaburzeń depresyjnych. Oksytocyna to hormon miłości. Kojarzy się ją przede wszystkim z porodem i narodzinami. To neuroprzekaźnik, który umacnia więź matki z dzieckiem, stymuluje zaufanie, uległość, przywiązanie.

Oksytocyna jako hormon miłości. Do czego jest potrzebna?

Trzeba wiedzieć, że naturalna oksytocyna różni się od tej syntetyzowanej. Jest cyklicznym hormonem peptydowym, czyli takim, który uwalnia się w określonym momencie – najczęściej w chwili bliskiego kontaktu z drugą osobą. Wyrzut oksytocyny u kobiet następuje pod wpływem estrogenów lub właśnie stymulacji zmysłowej – na przykład w wyniku podrażnienia receptorów szyjki macicy, pochwy oraz brodawek sutkowych. Dzięki temu wzmagają się skurcze porodowe i rozkręca się laktacja, choć działanie oksytocyny ma znacznie szersze spektrum.

Czy oksytocyna jest ważna również dla mężczyzn?

Oksytocyna, współpracując z innymi hormonami i neuroprzekaźnikami, takimi jak testosteron, dopamina oraz noradrenalina, powoduje odczuwanie miłości. W efekcie generowany jest miłosny stan uniesienia, swego rodzaju narkotyczny trans, ale nie jest dla nas żadnym szkodliwym czynnikiem. Hormon miłości jest wytwarzany nie tylko u kobiet. Oksytocyna u mężczyzn uwalnia się podczas orgazmu i jest niezbędna, aby plemniki mogły trafić do jajowodu, a więc, by doszło do zapłodnienia [1].

Jakie działanie ma oksytocyna?

Najbardziej znaną funkcją oksytocyny jest jej kluczowy udział w prawidłowym przebiegu porodu. Podrażnienie receptorów w szyjce macicy oraz jej rozciąganie w czasie akcji porodowej, powoduje wyrzut dużej ilości oksytocyny. Na skutek tego indukowane są silne skurcze macicy, co wpływa na szybkość, z jaką urodzi się dziecko. Podobne obserwacje opisano podczas aktu płciowego – mięśnie macicy i jajowodów kurczą się pod wypływem wydzielanej oksytocyny, co ułatwia plemnikom przemieszczanie się do jajowodu, gdzie dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej.

Reasumując – oksytocyna jest bardzo ważna nie tylko podczas narodzin dziecka, ale już podczas jego poczęcia (oksytocyna dla mężczyzn). Co więcej, powstawanie mleka w piersiach jest również ściśle związane z okołoporodowym wyrzutem oksytocyny, co dodatkowo jest potęgowane przez stymulację brodawek sutkowych przez dziecko. Dzięki hormonowi kurczą się mięśnie przewodów mlecznych i wypływa nagromadzone w nich mleko. Proces ten jest dowodem na to, że prawidłowa laktacja i produkcja mleka zależna jest od stężenia oksytocyny.

Czym jest syntetyczna oksytocyna?

Syntetyczna oksytocyna używana jest do indukowania bądź wspomagania porodów. Podaje się ją w dwóch przypadkach:

• na wywołanie porodu, czyli jako substancję indukującą poród – w tej sytuacji oksytocyna jest podawana kobiecie, u której nie doszło do rozpoczęcia czynności skurczowej.
• w trakcie porodu, który rozpoczął się naturalnie, jako środek stymulujący macicę do pracy – gdy poród nie postępuje w spodziewanym przez personel tempie, lekarz może zasugerować podanie syntetycznej oksytocyny. W Polsce oksytocyna jest również podawana rutynowo po porodzie jako substancja pomagająca zapanować nad krwawieniem poporodowym.

Jakie są skutki uboczne po podaniu syntetycznej oksytocyny?

Możemy wyróżnić następujące działania niepożądane po zastosowaniu syntetycznej oksytocyny: poczucie zmieszania, drgawki, trudności z oddychaniem, zawroty głowy, szybkie albo nieregularne bicie serca, ból głowy, pokrzywka, ból brzucha i/lub miednicy, wysypka, swędzenie skóry, słabość, zwiększone krwawienie z dróg rodnych, nagłe przybieranie na wadze, wymioty, nudności, nadciśnienie / wysokie ciśnienie krwi, pęknięcie macicy.

Czy jest oksytocyna w tabletkach?

Nie – oksytocynę stosuje się w formie wlewu dożylnego oraz iniekcji domięśniowej. Dawka, która stosowana jest w leczeniu, zależna jest od wieku, kondycji kobiety oraz płodu. Oksytocyna podawana jest pod ścisłą kontrolą lekarza, który ustala skuteczną dawkę substancji oraz czas podawania.

Tasiemiec to długi, płaski i segmentowany pasożyt, który może żyć i odżywiać się w jelitach swojego żywiciela, takiego jak człowiek.

Jeśli chodzi o najczęściej spotykane ludzkie pasożyty, to możemy wyróżnić kilka gatunków, takich jak:

1. Tasiemiec nieuzbrojony (Taenia saginata).
2. Tasiemiec uzbrojony (Taenia solium).
3. Tasiemiec azjatycki (Taenia asiatica) [1].

Jak wygląda tasiemiec?

Jak wygląda tasiemiec? Jego wygląd bardzo dobrze oddaje nazwa. Ma kształt tasiemki – ciało jest płaskie i długie. Ciało tasiemca ma budowę segmentową i jest podzielone na mniejsze części, tzw. proglotydy. Z każdego segmentu mogą powstać nowe tasiemce, gdyż zachodzi tam produkcja jaj. Poszczególne typy tasiemców różnią się długością, ilością segmentów i zawartością jaj w segmentach, co przedstawia Tabela 1.

Tabela 1. Porównanie tasiemców [2,3].

Najdłuższy z tasiemców jest nieuzbrojony. Tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony są podobne do siebie. Oprócz tego, że tasiemiec uzbrojony jest krótszy niż nieuzbrojony, to posiada również na przedniej części ciała, tzw. skoleksie, haczyki i przyssawki, dzięki którym może przyczepić się, np. do ściany jelita. Co ciekawe, mimo że nazwa tasiemiec nieuzbrojony świadczyłaby o braku jakichkolwiek elementów czepnych, to posiada też 4 przyssawki [2].

Jak zarazić się tasiemcem? Poznaj jego cykl rozwojowy

W cyklu rozwojowym tasiemców wyróżnia się żywicieli pośrednich i ostatecznych. Żywicielem ostatecznym są ludzie. W przypadku tasiemca nieuzbrojonego żywicielem pośrednim jest bydło, a tasiemca uzbrojonego – świnie. Najłatwiej złapać tasiemca poprzez zjedzenie zainfekowanego i surowego bądź niedogotowanego mięsa lub wypicie skażonej wody. Można się nimi także zarazić poprzez kontakty fekalno-oralne [2,3].

Przyjmijmy człowieka jako punkt zerowy. Jak wygląda wydalanie tasiemca z organizmu? Proglotydy pełne jaj zostają wydalone z organizmu wraz z kałem. Jaja mogą przetrwać nawet miesiące w niesprzyjających warunkach otoczenia! Jeśli świnie lub bydło zjedzą pokarm zanieczyszczony jajami, to dochodzi w ich organizmie do rozwoju larw – onkosfer – które deponują się w mięśniach. Po zjedzeniu mięsa z larwami przez człowieka cykl się powtarza [4].

Po czym poznać, że mam tasiemca? Objawy tasiemczycy u dzieci i dorosłych

Choroby pasożytnicze nie kojarzą się dobrze, jednak objawy tasiemczycy czasami mogą być nawet niezauważalne dla pacjenta. Najczęściej chorzy skarżą się na problemy żołądkowe,  np.:

• ból brzucha,
• utrata apetytu,
• nagły spadek wagi.

Może się też tak zdarzyć, że dojdzie do wydalenia tasiemca z organizmu. Najczęściej w postaci segmentów, które widoczne są w kale, jednak w niektórych przypadkach może dojść do wydalenia większej części tasiemca [5].

W przypadku tasiemca nieuzbrojonego objawy mogą być poważniejsze, gdyż zwykle jest on dłuższy. Natomiast tasiemiec uzbrojony może przedostać się nawet do mózgu lub oka. Taka choroba nosi miano wągrzycy. Jej efektem może być uszkodzenie mięśni, oczu lub drgawki [3,5].

Czy można zauważyć człony lub jaja tasiemca w kale?

Jaja lub człony tasiemca mogą być widoczne w kale, gdy są wydalane wraz z wypróżnieniem. W szczególności można zauważyć głowę tasiemca, która ma przyssawki i hakowate struktury służące do przyczepiania się do jelit.

Jak diagnozuje się tasiemczycę?

Tasiemczyca jest diagnozowana poprzez połączenie objawów klinicznych i badań laboratoryjnych. Pierwsze podejrzenie tasiemczycy może wynikać z wywiadu medycznego oraz występujących symptomów. Aby potwierdzić diagnozę, pobiera się próbki kału, które następnie analizuje się pod kątem obecności jaj lub segmentów tasiemca. Dodatkowe badania diagnostyczne, takie jak badanie krwi, badania obrazowe takie jak ultrasonografia lub zdjęcia rentgenowskie, czy też endoskopia, mogą również być stosowane do wykrycia i zidentyfikowania konkretnego gatunku tasiemca. Ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem w celu prawidłowego postawienia diagnozy oraz wyboru odpowiedniego leczenia.

Jak pozbyć się tasiemca? Leczenie

Jak skutecznie pozbyć się tasiemca? Niezbędna będzie farmakoterapia. Do leczenia tasiemczycy stosuje się 3 substancje chemiczne:

1. Niklozamid.
2. Prazykwantel.
3. Albendazol [1].

Dwa pierwsze leki nie są dostępne w Polsce w formie preparatów dla ludzi. Istnieją jedynie leki dla zwierząt, które oprócz nich zawierają dodatek innych substancji wspomagających pozbycie się tasiemca.

W Polsce dostępny jest albendazol (Zentel). W innych krajach dostępne są leki z niklozamidem lub prazykwantelem, dlatego przedstawiamy ich dawkowanie w Tabeli 2.

Tabela 2. Dawkowanie leków na tasiemca [1,3,6].

W przypadku terapii albendazolem, jeśli nie doszło do całkowitego wyleczenia, to lek na tasiemca podaje się ponownie po 3 tygodniach [6].

Czego nie lubi tasiemiec?

Niektórzy twierdzą, że istnieją pewne składniki pokarmowe, których tasiemiec nie lubi. Według tego ich spożywanie może pomóc w wydaleniu tasiemca z organizmu. Z drugiej strony powinny też istnieć składniki, które tasiemiec lubi.

Uważa się, że dieta bogata w słodycze, słodziki i cukry – głównie proste – oraz składniki wysokoprzetworzone sprzyja bytowaniu tasiemców.

Czego nie lubi tasiemiec? Przeciwnych smaków, czyli potraw pikantnych i kwaśnych. Jednak pamiętajmy o tym, że zmiana diety nie pomoże nam pozbyć się pasożytów. Jedynym składnikiem, którego faktycznie nie lubią tasiemce są leki, i to na nich powinniśmy bazować w leczeniu tasiemczycy.

Jakie są domowe sposoby na tasiemca?

Domowe sposoby na pozbycie się tasiemca nie są zalecane, ponieważ mogą być nieskuteczne i potencjalnie niebezpieczne. Najskuteczniejszym sposobem na pozbycie się tasiemca jest skonsultowanie się z lekarzem, który może przepisać odpowiednie leki dostosowane do konkretnego rodzaju zakażenia tasiemcem.

Jakie mogą być powikłania tasiemczycy?

Tasiemczycę wywołaną przez ludzką postać tasiemca jest trudno zdiagnozować, ponieważ jej objawy są niespecyficzne i mogą być mylone z innymi chorobami. Jednakże, zaniedbanie leczenia lub brak leczenia tasiemczycy może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:

1. Wysiękowe zapalenie opon mózgowych — pasożyty z narządów wewnętrznych przenikają do mózgu i powodują stan zapalny opon mózgowych.
2. Jaskra – zwiększone ciśnienie wewnątrzgałkowe skutkujące uszkodzeniem nerwu wzrokowego, co prowadzi do utraty widzenia.
3. Hepatomegalia – powiększenie wątroby, może być spowodowane tasiemczycą wątroby lub składowiskiem jaj tasiemca w narządzie wewnętrznym.
4. Obecność torbieli w różnych narządach, co jest wynikiem przechodzenia larw przez tkanki organizmu, np. wątroby, płuc, mózgu.

Jak zapobiegać zakażeniu tasiemcem?

Aby zapobiec zakażeniu tasiemcem, powinno się przestrzegać pewnych zasad higieny. Oto kilka sposobów, które mogą pomóc w zapobieganiu zakażeniu tasiemcem:

1. Należy dokładnie myć ręce mydłem i ciepłą wodą przed jedzeniem oraz po toalecie, zmianie pieluchy lub pracy w ogrodzie;
2. Należy spożywać mięso, ryby i owoce morza tylko po odpowiednim ugotowaniu lub przypieczeniu, aby zabić larwy tasiemca;
3. Należy myć owoce i warzywa przed spożyciem, aby usunąć bakterie i insekty, które mogą przenosić jaja tasiemca;
4. Jeśli masz zwierzęta domowe, zadbaj o ich higienę i regularne leczenie przeciwko pasożytom, ponieważ one również mogą przenosić tasiemce. Należy unikać karmienia ich surowym mięsem lub odpadkami spożywczymi [7-9].

Należy jednak pamiętać, że te środki ostrożności mogą pomóc w zapobieganiu zakażeniu tasiemcem, ale nie gwarantują całkowitej ochrony.

Padaczka, znana również jako epilepsja, to przewlekła choroba mózgu, która powoduje zaburzenia czynności neuronów i prowadzi do napadów padaczkowych. Napady padaczkowe są konsekwencją czasowych, gwałtownych i wzmożonych wyładowań bioelektrycznych w neuronach mózgu. Mogą one manifestować się różnymi objawami, takimi jak drgawki, utrata przytomności, lub inne symptomy psychiczne, wegetatywne i somatyczne. Padaczka może mieć różne przyczyny, zarówno genetyczne, jak i wtórne, czyli spowodowane innymi chorobami lub urazami mózgu. Diagnoza padaczki opiera się na obserwacji objawów pacjenta i badaniach dodatkowych, takich jak EEG (elektroencefalografia).

Padaczka jest chorobą przewlekłą, ale można ją kontrolować za pomocą odpowiedniego leczenia, które może obejmować farmakoterapię, terapię dietetyczną lub, w niektórych przypadkach, procedury chirurgiczne. Ważne jest również wsparcie społeczne i edukacja pacjenta oraz jego bliskich, aby pomóc w radzeniu sobie z chorobą i zapobiec ewentualnym powikłaniom emocjonalnym i społecznym.

Leki na padaczkę — co należy o nich wiedzieć?

Epilepsja jest chorobą neurologiczną, polegającą na zaburzeniu przekazywania impulsów elektrycznych między komórkami nerwowymi. Do głównych zadań leków przeciwdrgawkowych należy zminimalizowanie prawdopodobieństwa ataku epilepsji lub ewentualnie zmniejszenie jego intensywności. Mogą one stabilizować błony komórkowe neuronów (przeciwdziała to rozprzestrzenianiu się impulsów) lub przywracać równowagę pomiędzy neuroprzekaźnikami pobudzającymi i hamującymi. Leki przeciwpadaczkowe zawsze powinny być dobierane indywidualnie dla każdego pacjenta [1,2].

Jakie są klasyczne leki na padaczkę?

Najstarsze leki przeciwpadaczkowe pierwszej generacji to m.in. wymienione fenobarbital, fenytoina, etosuksymid, ale również m.in. prymidon (np. Mizodin). Z kolei do leków drugiej generacji zaliczamy głównie benzodiazepiny, karbamazepinę czy walproiniany [1,2].

Pochodne dibenzoazepiny

Benzodiazepiny działają poprzez stabilizację błony neuronów, blokując kanały sodowe. Dodatkowo hamują rozprzestrzenianie się impulsów poprzez uwalnianie przekaźników. Trzeba pamiętać, że leki z tej grupy nasilają działanie innych środków nasennych oraz wchodzą w interakcję z lekami zwiotczającymi mięśnie. Co gorsze, mogą być uzależniające, a co więcej, nie wolno ich łączyć z narkotykami i alkoholem.

Przykładowe leki z tej grupy to np.:

• okskarbazepina np. Karbagen czy Oxepilax;
• karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol;
• lorazepam np. Lorafen;
• klonazepam np. Clonazepamum TZF czy Antelepsin;
• diazepam np. Relsed czy Relanium [1,2].

Pochodne mocznika

Najbardziej znanym przedstawicielami należącym do tej grupy jest fenytoina (np. Phenytoinum WZF). Jest podawana dożylnie, a jej podawanie powinno być monitorowane ze względu na występujące przy przedawkowaniu objawy neurotoksyczne. Pochodne mocznika blokują kanały sodowe, zmniejszając przepuszczalność błony neuronu dla sodu. Fenytoina jest stosowana w częściowych i uogólnionych napadach padaczkowych [2,3].

Sulfonamidy

Są to leki moczopędne, a  ich działanie polega na hamowaniu aktywności enzymu anhydrazy węglanowej. Powoduje to w konsekwencji zahamowanie wytwarzania jonów wodoru i prowadzi do hamowania resorpcji jonów sodu w kanalikach nerkowych, co powoduje stabilizację błon komórkowych. Przykładowe leki to zonisamid np. Zonisamidum Glenmark czy sultiam np. Ospolot [2,3].

Imidy

Ta grupa leków blokuje kanały wapniowe w neuronach, przez co zapobiega wydzielaniu katecholamin i rozprzestrzenianiu się impulsów. Najbardziej znanym przedstawicielem jest etosuksymid np. Petinimid [2,3].

Leki wpływające na GABA

Głównym reprezentantem tej grupy jest gabapentyna (np. Gabacol czy Gabagamma), która zwiększa produkcję i uwalnianie GABA, dzięki czemu nasila przewodnictwo GABA-ergiczne, a aktywność bioelektryczna neuronów jest zahamowana. Z kolei wigabatryna (np. Vigabatrin czy Sabril) blokuje rozkład GABA, jako inhibitor GABA-aminotransferazy. Dodatkowo walproiniany, takie jak kwas walproinowy (np. Convulex czy Depakine) czy walproinian magnezu (np. Dipromal) prowadzą do syntezy enzymów GABA [2,3].

Barbiturany

Barbiturany są kojarzone najczęściej z ich wpływem uspokajającym i nasennym. Część z nich może być również wykorzystana jako leki przeciwpadaczkowe, ale to zastosowanie jest mocno ograniczone przez ich działania euforyzujace i uzależniające. Pod żadnym pozorem nie wolno ich łączyć z etanolem, bo może to doprowadzić do zapaści. Należą do nich m.in. fenobarbital (np. Luminalum), metylofenobarbital (Prominalum) czy benzobarbital (np. Benzonal) [2,3].

Jakie są nowe leki na padaczkę? III generacja leków przeciwpadaczkowych

Bardziej interesującą grupę stanowią nowe leki przeciwdrgawkowe, które są określane jako III generacja. Do najważniejszych leków tej grupy należą:

• wigabatryna, analog GABA, preparaty to m.in. Vigabatrin czy Sabril;
• zonisamid, działa na zależne od potencjału elektrycznego kanały wapniowe i sodowe, moduluje proces hamowania w neuronach w układzie GABA-ergicznym oraz stymuluje neurotransmisję dopaminergiczną i serotoninergiczną, np. Zonisamidum Glenmark;
• lamotrygina ma działanie podobne do karnbamazepiny i fenytoiny, ale dodatkowo ma działania hamujące na uwalnianie glutaminianu w synapsach np. Lamitrin czy Symla;
• gabapentyna nasila przewodnictwo GABA-ergiczne np. Gabacol czy Gabagamma;
• topiramat blokuje kanały sodowe zależne, zwiększa aktywność GABA, wykazuje antagonizm wobec receptora dla kwasu glutaminowego, np. Oritop czy Topamax;
• tiagabina blokuje transporter kwasu gamma-aminomasłowego GAT-1, np. Gabitril;
• okskarbazepina jest prolekiem karbamazepiny, np. Karbagen czy Trileptal;
• lewetiracetam wpływa na stężenie jonów wapnia w komórkach nerwowych, np. Keppra czy Normeg;
• styrypentol nasila hamowanie GABA-ergiczne i zwiększa stężenie kwasu gamma-aminomasłowego, np. Diacomit;
• pregabalina, analog GABA np. Egzysta, Pragiola.

Należy pamiętać, że leki przeciwpadaczkowe nowszej generacji mają lepszy profil farmakokinetyczny i z reguły są lepiej tolerowane przez pacjentów, ale ich skuteczność nie jest znacznie wyższa niż leków starszych. Z tego względu dalej ok. 30% pacjentowi cierpi na tzw. padaczkę lekooporną, czekając na nowe leki [1,2].

Jaki jest najnowszy lek na padaczkę?

W 2021 r. do obrotu został dopuszczony nowy, bardzo obiecujący lek — cenobamat. Jest on stosowany w leczeniu uzupełniającym napadów ogniskowych z wtórnym uogólnieniem lub bez dla dorosłych pacjentów, u których stosowano już 2 leki, które nie przyniosły poprawy. Jest to nowa cząsteczką wykazująca wyjątkowy podwójny i komplementarny mechanizm działania (pozytywny allosteryczny modulator receptorów GABA w miejscu wiążącym substancje inne niż benzodiazepiny, jak i preferencyjny bloker długotrwałego prądu sodowego). Z tego względu jest skuteczny zarówno w zapobieganiu napadom drgawkowym, jak i w ograniczeniu ich szerzenia. Był to wyczekiwany lek, szczególnie przez pacjentów, u których nie uzyskano dostatecznej kontroli napadów ogniskowych przy użyciu dostępnych metod leczenia. Oczywiście są podejmowane dalsze kroki, nowe terapie są nadal poszukiwane, aby pomóc jak największej grupie pacjentów z padaczką oporną [4].

Czy leki przeciwpadaczkowe są bezpieczne? Skutki uboczne leków na padaczke

Każdy lek może mieć działania niepożądane. Z reguły leki działające na ośrodkowy układ nerwowy, takie jak, chociażby leki przeciwdrgawkowe, mogą powodować dużo skutków ubocznych, szczególnie jeżeli są źle dobrane dla konkretnego pacjenta. Na szczęście w przypadku leków stosowanych w epilepsji, poza okresem rozpoczęcia leczenia i momentami zwiększania dawki, najczęściej skutki uboczne nie są groźne. Przykładowe działania niepożądane leków przeciwdrgawkowych to:

• zawroty i bóle głowy;
• nadmierne uspokojenie i wahania nastroju;
• problemy z koncentracją i pamięcią;
• zbyt duże wyciszenie i uspokojenie;
• alergie skórne;
• niewydolność wątroby i nerek;
• przyrost masy ciała;
• niedokrwistość [2].

Jak bezpiecznie stosować leki na padaczke?

Aby bezpiecznie stosować leki przeciwpadaczkowe, ważne jest przestrzeganie wskazówek i wytycznych lekarza. Oto kilka ogólnych wskazówek:

1. Przestrzegaj zalecanej dawki: Stosuj leki zgodnie z zaleceniami lekarza. Nie zmieniaj dawki ani nie przerywaj stosowania leku bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem.
2. Regularnie przyjmuj leki: Leki te wymagają zazwyczaj regularnego przyjmowania w ustalonych godzinach, aby utrzymać odpowiednie stężenie leku we krwi. Pomijanie dawek lub nieregularne przyjmowanie może obniżyć skuteczność leku.
3. Zwracaj uwagę na możliwe skutki uboczne: Leki przeciwpadaczkowe mogą powodować różne skutki uboczne, takie jak zawroty głowy, senność czy zmiany nastroju. Ważne jest, aby być świadomym możliwych skutków ubocznych i zgłaszać wszelkie obawy lekarzowi.
4. Unikaj alkoholu i innych substancji: Niektóre leki przeciwpadaczkowe mogą oddziaływać z alkoholem lub innymi substancjami, co może zwiększać ryzyko wystąpienia skutków ubocznych lub zmniejszać skuteczność leku. Skonsultuj się z lekarzem w sprawie potencjalnych interakcji z innymi lekami lub substancjami.
5. Regularnie monitoruj stan zdrowia: Lekarz może zalecić regularne badania krwi lub inne badania kontrolne, aby upewnić się, że lek działa skutecznie i nie powoduje negatywnych skutków dla zdrowia.
6. Informuj o stosowanych lekach: Ważne jest poinformowanie wszystkich dostawców opieki zdrowotnej, włącznie z dentystami czy specjalistami, że stosujesz leki przeciwpadaczkowe. Ta informacja może być istotna, gdy rozważane są inne leki lub metody leczenia.

O czym powinni pamiętać pacjenci chorujący na padaczkę?

Oto ogólne zalecenia dla pacjentów z padaczką, które mogą pomóc w zarządzaniu chorobą:

1. Unikaj czynników wywołujących napady: U wielu osób z padaczką istnieją określone czynniki, które mogą wywoływać napady. Mogą to być takie czynniki jak brak snu, stres, alkohol czy jasne światło. Jeśli potrafisz zidentyfikować czynniki, które wywołują u Ciebie napady, staraj się ich unikać lub minimalizować.
2. Utarzaj regularny rytm snu: Regularny sen jest ważny dla ogólnego zdrowia, a także może mieć wpływ na kontrolę napadów padaczkowych. Staraj się utrzymywać regularny rytm snu, dbaj o odpowiednią ilość snu i stwórz komfortową atmosferę do spania.
3. Unikaj nadmiernego stresu: Stres może wpływać na częstość i nasilenie napadów padaczkowych. Dlatego warto stosować techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, głębokie oddychanie lub joga, aby redukować stres. Ważne jest także zapewnienie sobie odpowiedniego wsparcia emocjonalnego.
4. Unikaj alkoholu i substancji psychoaktywnych: Alkohol i niektóre substancje psychoaktywne mogą obniżać próg padaczkowy i zwiększać ryzyko wystąpienia napadów. Stosuj umiar w spożywaniu alkoholu i unikaj nielegalnych narkotyków.
5. Regularnie odwiedzaj lekarza: Regularne wizyty kontrolne u lekarza są ważne, aby ocenić skuteczność leczenia i dostosować dawkę leków, jeśli to konieczne. Lekarz może również przeprowadzić badania dodatkowe, takie jak EEG, w celu monitorowania aktywności mózgu.
6. Informuj otoczenie o swojej padaczce: Ważne jest, aby bliscy i ludzie w Twoim otoczeniu byli świadomi Twojej padaczki i wiedzieli, jak reagować w przypadku napadu. Udziel im odpowiednich informacji i instrukcji dotyczących udzielania pierwszej pomocy, jeśli będziesz tego potrzebować.
7. Prowadź zdrowy tryb życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta i unikanie złych nawyków mogą wspomagać ogólne zdrowie i samopoczucie. To również może wpływać na kontrolę napadów padaczkowych.

Należy jednak pamiętać, że każdy przypadek padaczki jest inny, dlatego ważne jest indywidualne podejście i ścisła współpraca z lekarzem w celu opracowania planu leczenia dostosowanego do Twoich potrzeb.

Podsumowanie

Leki przeciwdrgawkowe dzielą się na 3 generacje. Niestety, pomimo że ma przestrzeni lat udawało się wprowadzić do lecznictwa wiele nowych leków, to odsetek pacjentów opornych na leczenie pozostaje w dalszym ciągu duży. Leki nowszej generacji mają jednak dużą zaletę w stosunku do swoich poprzedników. Są one z reguły dużo lepiej tolerowane przez pacjentów. Dodatkowo nowe leki takie jak cenobamat, dają nadzieję pacjentom z padaczką lekooporną. Być może w najbliższych latach wszystkim pacjentom cierpiącym na padaczkę uda się pomóc.