Magnez i potas to bardzo ważne mikroelementy naszego organizmu. Odpowiadają za prawidłową pracę komórek mięśniowych i nerwowych. Magnez jest niezbędnym elementem do rozwoju kości. Niedobory magnezu mogą zaburzać funkcjonowanie układu nerwowego i sercowo-naczyniowego. Brak magnezu może być przyczyną nieregularnego rytmu serca lub nadmiernego ciśnienia tętniczego krwi. Główną rolą potasu jest utrzymanie prawidłowej pracy układu nerwowego i przewodnictwa nerwowego. Wraz z magnezem odpowiada, np. za pracę serca. Oprócz tego magnez i potas to duet na skurcze i zmęczenie [1,2].

Ile nam potrzeba magnezu i potasu?

Jeśli jest to możliwe, zawsze powinniśmy uzupełniać niedobory naturalnymi produktami, czyli z diety. Jednak ile faktycznie powinniśmy przyjmować magnezu i potasu na dobę? W przypadku magnezu zaleca się dostarczanie około 400 mg Mg2. Jeśli chodzi o potas, to dorosły człowiek powinien przyjmować około 3 g potasu na dobę [1,2].

No dobrze, ale które produkty żywnościowe są bogate w te minerały? Magnez w dużych ilościach znajduje się w zielonych warzywach, orzechach, pestkach i produktach pełnoziarnistych oraz wodzie wysokomagnezowej. Jeśli chodzi o potas, to spore jego ilości znajdziemy w owocach i warzywach, mięsie, nabiale i orzechach. Co zrobić, jeśli ciężko dostarczyć te składniki z diety? Które tabletki z magnezem i potasem są najlepsze [1,2]?

Jak wybrać dobry magnez z potasem?

W przypadku preparatów z tymi minerałami mamy dość szerokie pole wyboru. W aptece znajdziemy leki z magnezem i potasem oraz suplementy diety. Do wyboru mamy również tabletki, kapsułki oraz tabletki musujące. Niektóre produkty będą miały większe stężenie omawianych składników, a niektóre mniejsze, dzięki czemu łatwo dopasować odpowiednią dawkę. Jaki magnez z potasem będzie dobry? Zerknijcie na poniższe wybrane produkty.

Leki z magnezem i potasem

W aptece można się często spotkać ze stwierdzeniem, że pacjent chce magnez lub potas w formie leku, a nie suplementu diety. W przypadku tych preparatów jest wybór i istnieją dwie znane tabletki z magnezem i potasem jako lek.

Aspargin, tabletki

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• zawiera organiczną formę potasu i magnezu – dobra przyswajalność;
• dość małe tabletki;
• brak powlekania – trudniejsze w połykaniu;
• dość małe dawki – trzeba przyjąć nawet do 6 tabletek na dobę;
• występuje w opakowaniach o różnej wielkości.

Magnokal Asparaginian, tabletki

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• małe tabletki;
• produkt bezlaktozowy;
• preparat bez dodatku cukru;
• zawiera dobrze przyswajalne formy;
• produkt w buteleczce.

Magnezowo-potasowe suplementy diety

Jeśli zrezygnujemy z wyboru leku z magnezem i potasem, to mamy do dyspozycji wiele preparatów jako suplementy diety. Niektóre z nich zasługują na uwagę, gdyż zawierają wysoce przyswajalne formy składników aktywnych. Ponadto występują w różnych formach: kapsułek, tabletek, tabletek musujących, a nawet shotów do picia.

Olimp Chela-Mag B6 Skurcz, kapsułki

O produkcie

• suplement diety;
• zawiera dobrze przyswajalną formę magnezu;
• oprócz magnezu i potasu ma w składzie witaminę B6;
• jeśli kapsułki sprawiają trudność w połknięciu, to można je otworzyć i wysypać zawartość;
• dość duże stężenie potasu i magnezu w 1 kapsułce;
• nie zawiera laktozy i cukru;
• produkt hipoalergiczny;
• istnieją inne wersje preparatu, tj. w formie tabletek musujących i jednodawkowych shotów do picia.

Potazek MAG, kapsułki

O produkcie

• suplement diety;
• dobrze przyswajalna forma magnezu;
• preparat o przedłużonym uwalnianiu substancji czynnych;
• nie zawiera laktozy i cukru;
• zawiera naturalne barwniki;
• duże stężenie magnezu i potasu w 1 kapsułce.

NeoMag Skurcz, tabletki

O produkcie

• suplement diety;
• magnez w niezbyt dobrze przyswajalnej formie;
• małe stężenie substancji czynnych w 1 tabletce;
• posiada podobną odmianę preparatu w formie tabletek musujących;
• produkt bezlaktozowy.

KatelinMAG B6 Forte, kapsułki

O produkcie

• suplement diety;
• kapsułki o przedłużonym uwalnianiu;
• produkt dostępny w opakowaniach o różnych wielkościach;
• dobrze przyswajalny magnez;
• zawiera dodatek witaminy B6;
• produkt bezglutenowy i bezlaktozowy.

Doppelherz aktiv Na skurcze, tabletki

O produkcie

• suplement diety;
• słabo przyswajalna forma magnezu;
• produkt bezlaktozowy i bezglutenowy oraz bez cukru;
• odpowiedni dla wegan i wegetarian;
• wystarczy przyjmować 1 raz dziennie.

Plusssz Magnez Skurcz Cytrynian, tabletki musujące

O produkcie

• suplement diety;
• zawiera dobrze przyswajalny magnez;
• produkt bezlaktozowy;
• zawiera substancje słodzące (ale bez cukru);
• produkt bezlaktozowy i bezglutenowy;
• produkt bezpieczny dla wegan, wegetarian i diabetyków;
• pomarańczowy smak.

Które tabletki z magnezem i potasem wybrać?

Zaletą preparatów z magnezem i potasem jest fakt, że możemy wybrać lek. Niestety ich minusem w formie leku jest ilość magnezu i potasu w jednej tabletce. Pomimo tego, że leki te zawierają dobre formy tych składników, to trzeba ich stosować dużo. Zalecane dzienne dawkowanie to 2 tabletki 3 razy na dobę. Suplementy oferują większy wybór preparatów. Co ciekawe, większość produktów ma w składzie dobrze przyswajalne formy magnezu i potasu o dość dużej koncentracji w jednej tabletce lub kapsułce. Z tego powodu, aby dostarczyć odpowiednią dawkę dobową, można przyjmować mniej preparatu na raz – zwykle od 1 do 2 kapsułek na dobę.

Tabletki z magnezem i potasem są bezpieczne dla zdrowia, jednak pewne grupy pacjentów nie powinny ich przyjmować. Jeśli przyjmujesz leki na serce z glikozydami naparstnicy (np. Digoxin) nie powinieneś brać potasu, bo może to prowadzić do nieprawidłowej pracy serca. Podobnie jeśli masz nadciśnienie i bierzesz leki, które same z siebie zwiększają poziom potasu w organizmie (np. Spironol, Verospiron, Prenessa, Prestarium, Benalapril).

Potas to kluczowy elektrolit odpowiadający za prawidłową pracę serca i mięśni. W przypadku hipokaliemii – spowodowanej np. długotrwałymi wymiotami, biegunką, zaburzeniami wchłaniania lub żywieniem pozajelitowym – niezbędna jest natychmiastowa suplementacja. Coraz częściej podkreśla się, że utrzymanie prawidłowego stężenia potasu we krwi pomaga zapobiegać i leczyć nadciśnienie, a jego niedobór sprzyja arytmiom. Pacjenci przyjmujący leki hipotensyjne powinni jednak uważnie monitorować poziom potasu oraz możliwe interakcje z terapią. Dlatego decyzję o tym, kiedy przyjmować preparaty potasu – rano czy wieczorem, przed snem czy łącznie z magnezem – najlepiej podjąć wspólnie z lekarzem, biorąc pod uwagę wszystkie stosowane leki i suplementy, w tym zioła wpływające na poziom tego pierwiastka [1].

Z czym nie łączyć potasu?

Poniżej wymieniamy najważniejsze grupy leków, których nie należy łączyć z potasem, ponieważ może to prowadzić do hiperkaliemii – niebezpiecznie wysokiego stężenia potasu we krwi.

Inhibitory konwertazy angiotensyny

Inhibitory konwertazy angiotensyny (IKA) to leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego krwi. Blokują konwersję angiotensyny I w II. Oprócz zmniejszenia ilości angiotensyny II dochodzi też do spadku poziomu aldosteronu. Aldosteron powoduje reabsorpcję sodu i wody, przez co potas wydala się z moczem. Zmniejszenie jego ilości powoduje odwrotny proces i wzrost stężenia potasu, dlatego suplementów i leków z potasem nie łączymy z IKA [2,3].

Przykładowe IKA wraz z wybranymi lekami to:

• Enalapril (Enarenal, Benalapril);
• Perindopril (Prenessa, Vidotin, Prestarium);
• Ramipril (Piramil, Ampril, Axtil, Vivace);
• Lisinopril (Lisiprol, Prinivil, Ranopril);
• Kaptopril (Captopril Jelfa, Captopril Polfarmex).

Blokery receptora angiotensyny II – sartany

Pozostając w temacie nadciśnienia i angiotensyny, należy wspomnieć o sartanach, czyli blokerach receptora angiotensyny II. Tutaj mechanizm jest inny. Substancja blokuje receptor dla angiotensyny II (a nie przemianę), przez co osiągamy podobny efekt. Mechanizm zwiększenia poziomu potasu w surowicy jest podobny, jak powyżej [4].

Przykładowe sartany to:

• Walsartan (Valsacor, Valzek, Vanatex);
• Telmisartan (Actelsar, Micardis, Polsart, Telmix, Telmizek, Tezeo);
• Olmesartan (Revival);
• Losartan (Lorista, Lozap, Xartan).

Diuretyki oszczędzające potas

W leczeniu nadciśnienia stosuje się też leki moczopędne określane jako diuretyki oszczędzające potas. Nie wolno łączyć ich z doustnymi preparatami potasu, ponieważ takie zestawienie może spowodować niebezpieczny wzrost jego stężenia we krwi. Do tej grupy możemy zaliczyć:

• antagonistów aldosteronu (spironolakton, eplerenon, finerenon, kanrenoinian potasu), które blokując receptor aldosteronowy zmniejszają wydalanie potasu;
• leki blokujące kanały sodowe (amiloryd i triamteren), które bezpośrednio hamują wchłanianie sodu w dalszym nefronie oraz nadmierne wydalanie potasu.

Oba mechanizmy prowadzą do zmniejszenia wydalania potasu z moczem, a w konsekwencji do możliwego wzrostu jego stężenia w surowicy, zwłaszcza gdy pacjent jednocześnie suplementuje potas lub spożywa dietę bogatą w ten elektrolit [5].

Przykładowe leki z tej grupy to:

• Spironolakton (Spironol, Verospiron, Finospir);
• Eplerenon (Eplenocard, Espiro, Inspra, Nonpres);
• Amilorid (Tialorid, Tialorid mite);
• Finerenon (Kerendia);
• Kanrenoinian potasu (Aldactone).

Bezpośrednie inhibitory reniny

W leczeniu nadciśnienia wykorzystuje się również leki z grupy bezpośrednich inhibitorów reniny. Inhibitor reniny powoduje zablokowanie przemiany angiotensynogenu do angiotensyny I. To pociąga za sobą zmniejszenie ilości angiotensyny II, co podobnie jak w IKA powoduje spadek poziomu aldosteronu i w efekcie zwiększone stężenie potasu [6].

Inhibitorem reniny jest aliskiren. Występuje w preparatach, takich jak Rasilez i Rasilez HCT. Niestety nie są aktualnie dostępne.

Beta blokery

Wzrostu poziomu potasu w surowicy krwi obserwuje się także w trakcie terapii beta blokerami, czyli lekami beta adrenolitycznymi. Co prawda większe ryzyko zachodzi w przypadku beta blokerów nieselektywnych, np. propranolol (Propranolol Accord, Propranolol WZF), sotalol (np. Biosotal), ale istnieją podobne przypadki kliniczne, np. po metoprololu (Beto ZK, Betaloc ZOK, Metocard ZK). W tym wypadku również należy być ostrożnym w trakcie suplementacji potasu i badać poziom surowicy we krwi [2,7,8].

Inhibitory pompy protonowej

Inhibitory pompy protonowej (IPP) to kolejna grupa leków, które mogą wywołać wzrost stężenia potasu w surowicy krwi. Z tego powodu lepiej nie łączyć z nimi potasu. Wynika to z tego, że IPP mogą zmniejszyć syntezę hormonów kory nadnerczy – w tym aldosteronu. Bywa to obserwowane szczególnie przy długotrwałej terapii dużymi dawkami. Należy wtedy ostrożnie podchodzić do suplementacji potasem [9].

Przykładowe leki z grupy IPP to:

• Pantoprazol (Anesteloc, Contix, Controloc, Nolpaza, Ozzion, Panzol);
• Omeprazol (Bioprazol, Helicid, Polprazol);
• Esomeprazol (Helides, Emanera, Texibax, Mesopral);
• Lanzoprazol (Lanzul S, Zalanzo);
• Rabeprazol (Zulbex).

Inne leki

Z suplementacją potasu trzeba uważać również przy innych lekach stosowanych w chorobach serca i układu krążenia:

• Glikozydy nasercowe (np. digoksyna) – hamują pompę sodowo-potasową w błonie komórkowej, co zaburza wymianę jonów i może podnieść stężenie potasu w surowicy; podczas terapii digoksyną (preparat Digoxin Teva) poziom potasu należy regularnie kontrolować [10].
• Heparyna i heparyny drobnocząsteczkowe (np. enoksaparyna – Clexane, Neoparin) – mogą osłabiać działanie aldosteronu, co sporadycznie prowadzi do retencji potasu; choć dowody na dużą istotność kliniczną są ograniczone, podczas leczenia warto okresowo oznaczać stężenie potasu [11].
• Cyklosporyna (Euoral, Cyclaid) – zwiększa ryzyko nadmiernej retencji potasu; w czasie terapii suplementację potasu zwykle się odstawia lub ogranicza [2].

W każdej z powyższych sytuacji decyzję o przyjmowaniu preparatów potasu należy podejmować wspólnie z lekarzem, uzależniając ją od aktualnych wyników badań laboratoryjnych i oceny ryzyka hiperkaliemii.

Potas – z czym nie łączyć oprócz leków?

Kiedy jeszcze rozważyć zaprzestanie suplementacji potasem? Dotyczy to diety bogatej w produkty obfite w potas. Należą do nich banany, pomidory, sok pomarańczowy, ale również rośliny, np. liście i korzenie mniszka lekarskiego. Ten ostatni często występuje w innych suplementach, dlatego należy zwrócić na to uwagę [2]. Przed rozpoczęciem suplementacji potasem zawsze warto zrobić kontrolne badania krwi (głównie elektrolitów) i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie

Suplementuj potas głównie wtedy, gdy jego niedobór (hipokaliemia) wynika z wymiotów, biegunki lub problemów z wchłanianiem, bo niski poziom zaburza pracę serca i mięśni. Nie łącz preparatów potasu z lekami na nadciśnienie, takimi jak inhibitory konwertazy angiotensyny, sartany, diuretyki oszczędzające potas ani aliskiren, a także z niektórymi β-blokerami i inhibitorami pompy protonowej. Zachowaj ostrożność przy digoksynie, heparynie oraz cyklosporynie, które również mogą podnieść stężenie potasu. Uważaj na dietę obfitującą w banany, pomidory, sok pomarańczowy i zioła z mniszkiem lekarskim, bo one też zwiększają poziom tego elektrolitu. Przed rozpoczęciem suplementacji wykonaj badanie krwi i ustal dawkę z lekarzem. Regularnie kontroluj stężenie potasu, by uniknąć zarówno niedoboru, jak i groźnej hiperkaliemii.

Choć żyworódka pierzasta pochodzi z Madagaskaru, gatunek ten rozprzestrzenił się i obecnie możemy ją spotkać w naturalnym środowisku w rejonie Ameryki Środkowej, Australii oraz Azji. W Polsce żyworódka pierzasta jest wykorzystywana zarówno w celach leczniczych, jak i kosmetycznych. Pozyskuje się z niej sok, syrop oraz olejek, bywa także składnikiem różnego rodzaju kremów, balsamów i odżywek.

Ta niepozorna roślina obfituje w przeróżne związki chemiczne, które wykazują działanie antybakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, a nawet antynowotworowe, m.in.:

• alkaloidy;
• triterpeny;
• flawonoidy;
• lipidy;
• makroelementy, takie jak: magnez, potas, wapń, sód oraz fosfor;
• mikroelementy: cynk, żelazo;
• witaminy: kwas askorbinowy, witaminy z grupy B.

Żyworódka zawiera również pewną ilość bufadienolidów, związków chemicznych, które aktywnością i strukturą przypominają glikozydy nasercowe (digitoksynę i digoksynę stosowane m.in. w niewydolności serca oraz migotaniu przedsionków). Badania kliniczne wykazały, że owe bufadienolidy wykazują potencjalne działanie przeciwnowotworowe, a także przeciwbakteryjne i owadobójcze.

Ze względu na działanie nasercowe wyciągu z żyworódki, należy ostrożnie dobierać preparaty doustne, a jeśli już wybierzemy konkretny produkt, zadbajmy o to, aby nie przekroczyć zalecanych dawek [1].

Która żyworódka jest lecznicza?

Pamiętajmy, że gatunkiem posiadającym właściwości lecznicze jest żyworódka pierzasta (łac. Kalanchoe pinnata), za trującą uważa się natomiast żyworódkę wąskolistną (łac. Kalanchoe tubiflora) oraz żyworódkę Daigremonta (łac. Kalanchoe daigremontiana) [1].

Jak stosować żyworódkę na skórę?

Niemal na całym świecie korzysta się z jej właściwości regenerujących skórę — wyciąg z żyworódki pozwala przyspieszyć gojenie zadrapań, skaleczeń oraz niewielkich oparzeń. Roślina wykazuje także właściwości antybakteryjne, dlatego może okazać się skuteczna w przypadku wystąpienia wyprysków skórnych, a także pomocniczo w terapii trądziku.

Wyciąg z żyworódki jest również wskazany do stosowania w celu zniwelowania świądu i zaczerwienienia wywołanego przez ukąszenia owadów.

Jak stosować żyworódkę na skórę? Na niewielkie zadrapania, ukąszenia owadów i wypryski możemy aplikować sok lub świeży miąższ z liści. Możemy również wykorzystać gotowe preparaty dostępne w aptekach, czyli maści, żele, zasypki lub płyny z ekstraktem z żyworódki (np. maść z żyworódki lub płyn wzbogacone ekstraktem z aloesu GorVita, EkaMedica żyworódka pierzasta płyn).

Zarówno postaci stałe, jak i płynne można aplikować na skórę w zależności od potrzeb (bądź według zaleceń lekarza lub farmaceuty), przy czym unikajmy stosowania preparatów na silnie uszkodzoną skórę, rozległe rany i oparzenia [1,2].

Żyworódka pierzasta — inne potencjalne zastosowania lecznicze

Żyworódka pierzasta wciąż jest przedmiotem zainteresowania wielu naukowców. Bada się ją nie tylko pod kątem potencjalnej aktywności antynowotworowej oraz przeciwgrzybiczej, ale również w kontekście działania przeciwdrgawkowego i przeciwpierwotniakowego (uważa się, że wyciąg z żyworódki może być pomocny w przebiegu leiszmaniozy).

Co więcej, wodny wyciąg z żyworódki pierzastej może zmniejszać odczuwanie bólu oraz działać przeciwzapalnie, a także nefroprotekcyjnie (ochronnie na nerki). Z kolei zagęszczony sok z liści wykazuje prawdopodobny efekt hepatoprotekcyjny (ochronny na miąższ wątroby) [1,2].

O interakcjach mówimy, kiedy po spożyciu preparatu następuje zmiana w jego działaniu. Może to dotyczyć jego dystrybucji, wchłaniania, metabolizmu czy wydalania, albo nasilić, lub osłabić efekt terapeutyczny. Do interakcji może dochodzić między lekami, suplementami diety, ale także jedzeniem i zażywanymi przez nas preparatami.

Magnez — z czym go nie łączyć?

Magnez jest jednym z najczęściej suplementowanych minerałów. Są leki, które przyjęte razem z nim będą powodować wystąpienie interakcji.

Nie zażywaj magnezu razem z:

• Lewodopą, Carbidopą (Madopar, Nakom, Nakom mite) – są to leki zażywane w chorobie Parkinsona. Spożycie magnezu razem z nimi spowoduje osłabienie działania leków.
• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), Tetracykliny, Alendronat (Ostenil, Ostolek), digoksyna, gabapentyna — magnez powoduje spadek wchłaniania wyżej wymienionych substancji. Aby temu zapobiec, zażywaj magnez 4-6 h przed podaniem leku, lub 2h po;
• Blokery kanału wapniowego (werapamil, diltiazem, amlodypina, felodypina) — magnez ma zdolność blokowania jonów wapnia, tak samo, jak leki obniżające ciśnienie krwi z grupy blokerów kanału wapniowego. Stosowanie magnezu razem z lekami z tej grupy może spowodować nasilenie ich działania i zbyt mocne obniżenie ciśnienia.
• Diuretyki — stosowanie magnezu razem z diuretykami oszczędzającymi potas, może powodować ograniczenie wydalania magnezu z moczem, co podnosi jego stężenie w organizmie.

Za to diuretyki pętlowe mogą znacznie obniżać jego poziom.

• Antykoagulanty, czyli leki przeciwzakrzepowe — magnez może powodować spowolnienie krzepnięcia krwi. W związku z tym połączenie magnezu z lekami przeciwzakrzepowymi zwiększa ryzyko krwotoków [1,2].

Z czym nie łączyć wapnia?

Wapń stosujemy w celu zapobiegania osteoporozie oraz tradycyjnie w reakcjach alergicznych, chociaż takie działanie zostało już dawno obalone. Minerał nie kojarzy się z groźnym dla zdrowia, jednak jego stosowanie może wpływać na leki, które przyjmujemy.

• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), tetracykliny: wapń osłabia działanie powyższych antybiotyków. Łączenie pierwiastka razem z terapią może skutkować brakiem jej skuteczności. Warto odstawić całkowicie wapń, lub stosować go z przynajmniej 6h odstępem.

• Digoksyna: wapń, tak samo, jak digoksyna wpływa na pracę serca. Stosowanie tych dwóch substancji razem może spowodować występowanie arytmii.

• Lewotyroksyna (Euthyrox, Letrox), Sotalol (Biosotal, Sotahexal): wapń powoduje osłabienie wchłaniania leku. Po przyjęciu lewotyroksyny, lub sotalolu powinniśmy poczekać przynajmniej 4h przed przyjęciem wapnia.

• Diuretyki tiazydowe (indapamid: Diuresin, Indapen, Indix, Tertensif; hydrochlorotiazyd): diuretyki powodują hamowanie wydalania wapnia, przez co jego stężenie wzrasta. Jest to niebezpieczne dla organizmu, może spowodować między innymi poważne problemy z nerkami [3,4].

Z czym nie łączyć selenu?

Selen jest cennym minerałem zwłaszcza dla osób z chorobami tarczycy, czy cukrzycą. Warto uważać przy stosowaniu selenu z:

• Antykoagulantami, czyli lekami przeciwzakrzepowymi: selen ma działanie spowalniające krzepnięcie. Połączenie go z lekami o tym samym działaniu może zwiększyć ryzyko krwawień.

• Barbiturany (fenobarbital: Luminal, Bellergot): selen powoduje zwolnienie metabolizmu barbituranów, przez co organizm odczuje więcej skutków ubocznych ich stosowania.

• Leki immunosupresyjne: selen powoduje aktywację układu odpornościowego. Stosowanie leków immunosupresyjnych może być mniej skuteczne w przypadku suplementacji selenu [5].

Z czym nie łączyć żelaza ?

Żelazo to nasz ratunek w przypadku wystąpienia anemii. Spełnia sporą ilość kluczowych ról w utrzymaniu homeostazy naszego organizmu. Jednak stosowanie go z niektórymi substancjami może spowodować wystąpienie działań niepożądanych.

• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), tetracykliny: żelazo osłabia działanie wyżej wymienionych antybiotyków.

• Levodopa, Lewotyroksyna, Metyldopa, CellCept: żelazo osłabia wchłanianie leków. Tym samym osłabia ich działanie.

• Inhibitory integrazy (HIV/AIDS): żelazo obniża poziom leków w krążeniu ogólnym, co może spowodować spadek ich działania [6,7].

Substancjami czynnymi wchodzącymi w skład kropli żołądkowych (guttae stomachicae) są:

• nalewka z korzenia kozłka (Valerianae tinctura);
• nalewka z mięty pieprzowej (Menthae piperitae tinctura);
• intrakt z ziela dziurawca (Hyperici intractum);
• nalewka gorzka (Amara tinctura).

Należy pamiętać, że krople żołądkowe zawierają ok. 65-72 % v/v etanolu [1,2].

Na co pomagają krople żołądkowe?

Krople żołądkowe na ból brzucha

Zdecydowanie najczęstszym zastosowaniem kropli żołądkowych jest leczenie niestrawności i innych dolegliwościach ze strony układu pokarmowego. Preparat poprawia trawienie, łagodzi objawy zgagi, pobudza wydzielanie soku żołądkowego i jest pomocny w przypadku wzdęć, kolki wątrobowej, stanów skurczowych czy bólów żołądka. Składniki kropli żołądkowych oddziałują na receptory goryczy, co powoduje uwalnianie hormonów jelitowych powodujących uczucie sytości. Dodatkowo, w przypadku wspomnianych bólów brzucha, pomocne jest rozkurczowe, przeciwbólowe i wiatropędne działanie kropli żołądkowych [1,2].

Krople żołądkowe na porost włosów

Ciekawym i dosyć nietypowym potencjalnym działaniem kropli żołądkowych jest ich wpływ na włosy. Wcierka do włosów z kropli żołądkowych, nałożona jako odżywka na włosy, wzmacnia je, odkaża i łagodzi skórę głowy, działa bakteriobójczo, zapobiega nadmiernemu przetłuszczaniu i wypadaniu włosów, zmniejsza objawy łupieżu. Należy jednak pamiętać, że krople żołądkowe w celu porostu włosów stosuje się zewnętrznie, a nie wewnętrznie. Jest to z pewnością ciekawy sposób wzmocnienia cebulek włosów i ich pobudzenia do wzrostu [3].

Pozostałe zastosowania kropli żołądkowych

Co ciekawe, krople żołądkowe mają również właściwości uspokajające, pomagają zasnąć i zmniejszają napięcie nerwowe. Krople mogą również łagodzić bóle menstruacyjne czy problemy związane z pęcherzykiem żółciowym. Dodatkowo zmniejszają nudności i poprawiają ogólne samopoczucie [1-3].

Jak stosować krople żołądkowe?

Krople żołądkowe są preparatem do stosowania wewnętrznego, doustnie, po rozcieńczeniu w niedużej ilości wody. Z reguły stosuje się 15-30 kropli rozcieńczonych w mniej więcej kieliszku wody. Tak przygotowany roztwór najlepiej wypić ok. pół godziny przed posiłkiem lub doraźnie, w przypadku wystąpienia dolegliwości (dawka może być większa, nawet 30-40 kropli) [1,2].

Wymienione wcześniej działanie na włosy jest zastosowaniem poza oficjalnym wskazaniem preparatu. Z tego względu najlepiej skonsultować je wcześniej z lekarzem. Najczęściej krople żołądkowe są wtedy stosowane poprzez  zmieszanie 5 łyżek wody i 2 łyżek kropli żołądkowych. Taką mieszankę wciera się w skórę głowy i pozostawia na ok. godzinę, po czym myje włosy [3].

Czy dzieci mogą stosować krople żołądkowe?

Zastosowanie kropli żołądkowych u dzieci zależy od rodzaju kropli oraz wieku dziecka. Niektóre krople żołądkowe mogą być stosowane u dzieci zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty, jednak większość z nich nie powinna być stosowana u dzieci.

Kiedy nie można stosować kropli żołądkowych? Przeciwwskazania

Do głównych przeciwwskazań stosowania kropli żołądkowych należą:

• osoby uczulone na jakikolwiek składnik kropli żołądkowych;
• pacjenci z nadkwasotą, chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy;
• nieprawidłowa praca wątroby;
• kierowcy – ze względu na zawartość alkoholu krople żołądkowe mogą być wykrywane przez przyrządy służące pomiarowi alkoholu w wydychanym powietrzu oraz mogą mieć wpływ na prowadzenie pojazdów;
• krople żołądkowe ze względu na zawartość alkoholu nie powinny być również stosowane przez osoby uzależnione od alkoholu lub cierpiące na padaczkę;
• kobiety w ciąży i karmiące powinny skonsultować się z lekarzem przed przyjęciem preparatu (należy pamiętać o zawartości alkoholu w kroplach żołądkowych);
• krople żołądkowe dla dzieci — mogą być stosowane od 12. roku życia;
• ze względu na indukcję izoenzymów cytochromu P-450 mogą powodować interakcje z szeregiem leków, takich jak m.in. cyklosporyny, digoksyny, doustne środki antykoncepcyjne, indynawir, teofilina, warfaryna czy inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny [1,2].

Jakie działania niepożądane mogą wywołać? Możliwe skutki uboczne

Potencjalne działania niepożądane po zastosowaniu kropli żołądkowych to:

• mogą powodować nadwrażliwość na światło słoneczne;
• mogą wystąpić zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bóle głowy, a w bardzo rzadkich przypadkach tachykardia czy świąd [1,2].

Jakie krople żołądkowe można kupić w aptece?

Na rynku dostępne są krople żołądkowe produkowane przez kilku producentów. Są to:

• Krople żołądkowe T;
• Krople żołądkowe z papaweryną (zawierają dodatkowo papawerynę);
• Krople żołądkowe Aflofarm;
• Krople żołądkowe Forte;
• Apteczka Babuni krople żołądkowe;
• Krople żołądkowe Amara.

Podsumowanie

Krople żołądkowe są popularnym lekiem, dostępnym bez recepty, stosowanym w problemach gastrycznych. Ze względu na zawartość alkoholu mogą być stosowane jedynie przez młodzież od 12 roku życia i osoby dorosłe. Ciekawym zastosowaniem, poza wskazaniami, jest ich stosowanie na porost włosów. Ten sposób należy co prawda skonsultować z lekarzem, ale wielu pacjentów obserwuje efekty takiej kuracji. Ze względu na obecne w preparacie wyciągi roślinne indukujące izoenzymy cytochromu P-450, nie należy ich łączyć z niektórymi lekami.

Glikozydy nasercowe to organiczne związki, które składają się z dwóch części, aglikonowej i sacharydowej. Omawiane glikozydy nasercowe zwane są również kardenolidami, a nazwą powszechnie stosowaną są glikozydy naparstnicy. Należą one do jednych z najczęściej używanych w lecznictwie glikozydów. Jednocześnie trzeba pamiętać, że zawierają je wyciągi z niektórych roślin, które były w przeszłości stosowane jako trucizny. Kumulują się w organizmie, a nawet ich mała dawka może być niebezpieczna, w szczególności dla osób starszych czy dzieci.

Ze względów bezpieczeństwa oraz wprowadzeniem do lecznictwa nowszych i bezpieczniejszych leków, glikozydy nasercowe straciły obecnie na znaczeniu. Są oczywiście dalej wykorzystywane, ale częściej w połączeniu z innymi lekami niż jako monoterapia. Co ciekawe, w recepturze aptecznej dalej często wykorzystuje się nalewkę z konwalii majowej.

Rośliny z glikozydami nasercowymi to m.in.:

• naparstnica purpurowa (łac. Digitalis purpurea), glikozydy znajdują się przede wszystkim w liściach, a głównym glikozydem nasercowym jest digitoksyna (dobrze się wchłania i kumuluje w organizmie, działa przez długi czas);
• naparstnica wełnista (łac. Digitalis lanata), surowcem farmaceutycznym jest liść, a najważniejszym glikozydem jest digoksyna (dobrze się wchłania i tylko nieznaczne kumuluje w organizmie, przez co jest najczęściej wykorzystywanym glikozydem nasercowym w lecznictwie);
• cebula morska (łac. Urginea maritima) zawiera proscylarydynę A (dobrze się wchłania i nieznacznie kumuluje);
• miłek wiosenny (łac. Adonis vernalis), surowcem jest ziele, a najważniejszymi glikozydami są adonitoksyna (słabo się wchłania i nie kumuluje w organizmie) i cymaryna;
• konwalia majowa (łac. Convallaria majalis), jako surowiec używa się ziela, a głównym glikozydem nasercowym jest konwalatoksyna (ma szybkie i silne działanie, kumuluje się tylko nieznacznie);
• strofant wdzięczny (łac. Strophantus gratus), surowcem są nasiona, a głównym składnikiem czynnym działającym jest strofantyna;
• ciemiernik (łac. Helleborus niger), w lecznictwie wykorzystywane jest kłącze, a najważniejsze glikozydy to hellebrygenina (wykazuje silne działanie, dodatkowo kumuluje się w organizmie i może powodować wiele potencjalnych działań niepożądanych) i helleboreina;
• oleander pospolity (łac. Nerium oleander), stosuje się jego liść, a najważniejszym  glikozydem jest oleandryna (działa silniej od digitoksyny i mniej się od niej kumuluje);
• strofant wdzięczny (łac. Strophanthus gratus), surowcem farmaceutycznym są nasiona, a głównym składnikiem strofantyna (ma natychmiastowy, silny i krótko działający efekt) [1,2].

Jak działają glikozydy nasercowe?

Glikozydy nasercowe działają na serce. To bardzo silne związki. Nazwy leków z glikozydami nasercowymi przedstawimy później, a teraz omówimy ich działanie. Należy pamiętać, że są to głównie leki dostępne na receptę (pomijając krople nasercowe, ale tam znajdują się jedynie nalewki z roślin zawierających te składniki, dlatego są bezpieczne bez recepty). Oto właściwości tych związków, o których należy pamiętać:

• ograniczają aktywność pompy sodowo-potasowej w komórkach mięśnia sercowego, wskutek zwiększenia wewnątrzkomórkowego stężenia sodu i wapnia,  co powoduje wzrost siły skurczów mięśnia sercowego (dodatni efekt inotropowy);
• zwiększają próg pobudliwości kardiomiocytów (dodatni efekt batmotropowy);
• hamują aktywność węzłów zatokowo-przedsionkowego i przedsionkowo-komorowego poprzez wzrost napięcia nerwu błędnego, co prowadzi do zwolnienia pracy serca (spadek częstotliwości skurczów serca, chronotropowe ujemne);
• zmniejsza szybkość przewodnictwa impulsu nerwowego w sercu (dromotropowe ujemne) [1,3].

Kiedy można stosować glikozydy nasercowe?

Wskazania do stosowania glikozydów, np. glikozydów naparstnicy są szerokie. Dotyczą one poważnych schorzeń serca. Glikozydy są silnie działającymi lekami, które należy stosować zawsze zgodnie ze wskazaniami lekarskimi, gdyż łatwo je przedawkować. Oto ogólne zalecenia do stosowania tych leków:

• migotanie przedsionków;
• terapia niewydolności krążenia pochodzenia sercowego;
• tachykardia nadkomorowa;
• blok przedsionkowo-komorowy;
• częstoskurcz nadkomorowy;
• napadowa tachykardia nadkomorowa;
• ostra niewydolność serca (stosowano wycofaną z Polski strofantynę) [1,2].

Kiedy nie stosować glikozydów nasercowych?

Z drugiej strony istnieje też szereg przeciwwskazań do stosowania związków glikozydowych. Przeciwwskazaniami do ich stosowania są m.in.:

• arytmia;
• hipokaliemia;
• kardiomiopatia;
• ciężka niewydolność nerek;
• wczesne stadium zawału mięśnia sercowego;
• ciężka niewydolność nerek;
• tętniaki;
• zmiany miażdżycowe;
• kiła;
• częściowy blok serca [1,3].

Uważaj na interakcje z innymi substancjami

Dodatkowo należy uważać na interakcje glikozydów nasercowych z innymi lekami, a są to m.in.:

• ziele dziurawca, które obniża skuteczność działania glikozydów nasercowych;
• glicyryzyna zawarta w lukrecji, gdyż zwiększa wydalanie potasu, co znacznie zwiększa działanie digoksyny na mięsień sercowy i może prowadzić nawet do śmiertelnego zwolnienia akcji serca;
• digoksyna w połączeniu z preparatami wapnia może doprowadzić do arytmii;
• część antybiotyków takich jak np. tetracykliny czy erytromycyna, leki arytmiczne takie jak np. propafenon czy flekainid, niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak np. indometacyna, zwiększają poziom kardenolidu we krwi;
• błonnik zawarty w niektórych preparatach na odchudzanie czy pożywieniu znacznie ogranicza wchłanianie digoksyny, co obniża jej aktywność terapeutyczną;
• inhibitory pompy protonowej, takie jak np. pantoprazol hamują aktywność glikozydów nasercowych;
• sympatykomimetyki, takie jak np. salbutamol mogą wywołać zaburzenia rytmu serca poprzez aktywację węzła przedsionkowo-komorowego [1,3].

Przedawkowanie glikozydów nasercowych – co robić?

Zatrucie glikozydami nasercowymi, takimi jak glikozydy naparstnicy, może objawiać się nudnościami, wymiotami, bólem brzucha często połączonym z biegunką, a także zaburzeniami widzenia kolorów oraz rytmu serca. U pacjenta mogą wystąpić także splątanie i zaburzenia świadomości. W przypadku przedawkowania należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, gdyż leczenie często wymaga hospitalizacji. W takich sytuacjach stosuje się kroplówki uzupełniające niedobory jonów magnezu i potasu, środki przeczyszczające oraz węgiel aktywowany. W przypadku bradykardii (zbyt wolnej czynności serca) stosuje się atropinę, a w ciężkich przypadkach konieczne może być czasowe wszczepienie rozrusznika serca. W sytuacjach krytycznych można zastosować swoiste przeciwciała, które wiążą w osoczu toksyczne kardenolidy. Warto pamiętać, że krople nasercowe oraz inne leki z grupy glikozydów nasercowych wymagają ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza ze względu na możliwość wystąpienia skutków ubocznych [1].

Nazwy leków z glikozydami nasercowymi dostępnymi w aptece

Glikozydy naparstnicy są zdecydowanie najczęściej wykorzystywanymi w lecznictwie kardenolidami. Dotyczy to w szczególności obecnej w naparstnicy wełnistej digoksyny. Jest ona stosowana w leczeniu migotania przedsionków czy w zwalczaniu nasilających się objawów ciężkiej niewydolności serca jako lek pomocniczy. Digoksyna jako lek na receptę znajduje się m.in. w takich preparatach jak Digoxin Teva, Digoxin WZF czy Digoxin. Z kolei metylodigoksyna jest dostępna na receptę m.in. jako preparat Bemecor.

Nazwy leków bez recepty z glikozydami nasercowymi

Bez recepty można nabyć z kolei glikozydy obecne w konwalii majowej np. krople Cardiol C, które zawierają nalewki z liścia konwalii, owocu i kwiatostanu głogu i korzenia waleriany oraz ekstrakt z nasion cola. Podobny skład, ale z wyłączeniem ekstraktu z nasiona cola, mają popularne krople nasercowe. Wyciągu suchy z ziela konwalii pod postacią tabletek można nabyć w aptece bez recepty jako np. Convafort. Nalewkę z konwalii majowej wykorzystuje się również szeroko w recepturze aptecznej jako dodatek do mieszanek. Również nalewkę z miłka wiosennego można spotkać jako składnik mieszanek przygotowywanych jako leki recepturowe w aptece.

Cardiol C, krople

O produkcie

• nie należy stosować kropli, jeśli pacjent ma uczulenie na substancje czynne lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku i u dzieci poniżej 12 lat;
• produkt leczniczy może wchodzić w interakcje z glikozydami nasercowymi;
• nie powinno się przyjmować preparatu przez kobiety w ciąży lub karmiące piersią bez konsultacji z lekarzem;
• kierowcy nie powinni zażywać preparatu mniej niż godzinę przed podróżą.

Krople nasercowe, krople

O produkcie

• nie należy przyjmować preparatu w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek ze składników leku, u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat i w przypadku osób cierpiących na chorobę alkoholową, padaczkę lub schorzenia wątroby;
• preparat może powodować działania niepożądane, takie jak m.in. nudności czy skurczowe bóle brzucha;
• lek może wchodzić w interakcje z syntetycznymi lekami uspokajającymi;
• nie jest zalecane stosowanie produktu leczniczego w okresie ciąży i karmienia piersią oraz poniżej 18 roku życia.

Convafort, tabletki drażowane

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• zawiera wyciąg suchy z ziela konwalii;
• preparat standaryzowany;
• zawiera laktozę;
• do stosowania od 12. roku życia;
• zaleca się przyjmowanie tabletek do 15. minut przed posiłkiem;
• preparat tradycyjnie stosowany w początkowych etapach niewydolności serca;
• nie stosować w okresie ciąży i karmienia piersią.

Podsumowanie

Glikozydy nasercowe, znane również jako glikozydy naparstnicy, to związki organiczne wykorzystywane w leczeniu poważnych schorzeń serca, takich jak migotanie przedsionków czy niewydolność krążenia. Ich działanie polega na zwiększaniu siły skurczu mięśnia sercowego, spowolnieniu rytmu serca oraz ograniczaniu przewodzenia impulsów nerwowych. Chociaż są skuteczne, stosowanie ich wymaga ostrożności, ponieważ mogą powodować działania niepożądane, szczególnie u osób starszych i dzieci. Popularne nazwy leków z glikozydami nasercowymi to Digoxin Teva czy Bemecor, a bez recepty dostępne są preparaty z glikozydami roślinnymi, takie jak krople Cardiol C czy Convafort. Warto pamiętać, że krople nasercowe i inne produkty tego typu powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami, aby uniknąć potencjalnie groźnych skutków ubocznych.

Nasze serce bije w określonym harmonicznym rytmie. O arytmii mówimy, kiedy rytm ten jest zaburzony. Za regulację pracy serca odpowiada układ przewodzący serca, który ze swoich ośrodków wysyła sygnały do powstawania impulsów elektrycznych. Impulsy powodują skurcz konkretnej części serca. Sygnały rozchodzą się kolejno od węzła zatokowego, przez węzeł zatokowo-przedsionkowy i pęczki Hisa trafiając do komór serca. Dzięki temu skurcze mięśniówki serca są rytmicznie rozpoczynane od przedsionków do komór. Arytmia pojawia się kiedy impulsy elektryczne rozchodzą się nieprawidłowo, co skutkuje nierównomierną aktywnością serca. Arytmie dzielą się na dwie główne grupy:

• arytmie nadkomorowe: powstają poza węzłem zatokowym
• arytmie komorowe: powstają przed pęczkami Hisa [1,2,3]

Czy arytmia jest niebezpieczna?

Jest to zjawisko o tyle groźne, że organizm w nieprawidłowy sposób rozprowadza krew po organizmie, skutkiem czego dochodzi do niedotlenienia organizmu. Ponadto przy występowaniu zaburzeń może dojść do uszkodzenia mięśniówki serca, a nawet śmierci chorego [1,2,3].

Skąd się bierze arytmia?

Arytmia może wynikać zarówno z wad i chorób serca, jak i chorób układu krążenia, układu nerwowego, czy też zaburzeń elektrolitowych w organizmie. Poznanie przyczyny wystąpienia arytmii jest jednym z najważniejszych celów diagnostycznych [1,2,3]. 

Leki na arytmię serca na receptę

Leki na arytmię serca wdraża się u pacjentów, u których występuje ona na poziomie zagrażającym życiu. Niektórzy mają zdiagnozowane schorzenie o charakterze łagodnym, które można w pełni regulować bez wprowadzania leków. U niektórych pacjentów stosuje się zabieg ablacji, czyli wygaszania ogniska wywołującego zaburzenia rytmu serca. W ciężkich przypadkach chorym zostaje wszczepiony kardiowerter-urządzenie regulujące pracę serca. 

Leki na arytmię dzielą się na 4 klasy. Dobór leku zależy od choroby podstawowej oraz rodzaju występującej arytmii. Niestety bez względu na klasę leków mogą one same w sobie powodować występowanie zaburzeń rytmu serca, w związku z tym większość z nich stosuje się doraźnie w celu ustabilizowania pracy serca pacjentów [1,2,3].

Klasa I

Leki z tej klasy wpływają na przewodnictwo w sercu za sprawą blokowania kanałów sodowych. Kanały jonowe są strukturami składającymi się z kanałów, które działają pod wpływem przepływu sodu, potasu i wapnia. Ich aktywacja powoduje wysyłanie impulsów do pobudzenia komórek nerwowych i mięśniowych. Blokady kanałów sodowych powoduje zwolnienie fazy 0 powstawania impulsu nerwowego. Ponadto hamuje powstawanie pobudzeń w przedsionkach i komorach. Leki z tej grupy są wskazane głównie w arytmiach nadkomorowych. Leki z klasy I dzielą się dodatkowo między sobą. Do tej grupy należą: propafenon (Rytmonorm, Polfenon), fenytoina (Phenytoinum), lidokaina (Lignocainum Hydrochloricum WZF) [3,4].

Klasa II

Do klasy II należą beta blokery: acebutolol (Sectral), atenolol (Atenolol Sanofi), metoprolol (Metocard), propranolol (Propranolol WZF), sotalol (Biosotal). Beta blokery to substancje hamujące układ sympatykolityczny, a receptory na które działają, w większości znajdują się w sercu. Zmniejszają częstotliwość pracy serca i wydłużają czas przewodzenia komorowego. Leki z klasy II są wykorzystywane przede wszystkim w tachyarytmiach, czyli takich zaburzeniach, w których jest obecna przyspieszona akcja serca [3,5].

Klasa III

Leki z tej klasy blokują kanały potasowe. Należą do nich amiodaron (Cordarone, Opacorden), sotalol (Biosotal), który jest jednocześnie beta blokerem. Dzięki blokadzie kanałów potasowych 3 faza powstawania potencjału czynnościowego, czyli impulsu powodującego skurcz, zostaje wydłużona. Ponadto leki z klasy III powodują regulację aktywności węzła zatokowego. Aktywność na kanały potasowe nie wpływa na częstotliwość skurczu serca. Przeciwwskazaniem do stosowania leków są bloki przedsionkowo-zatokowe, bradykardia. Najczęściej leki z klasy III są wykorzystywane w leczeniu arytmii komorowych [6].

Klasa IV

Mechanizm działania tej grupy opiera się o blokadę kanałów wapniowych, które również stanowią element układu bodźcoprzewodzącego. Dzięki tej blokadzie zwolnione zostaje przewodzenie w węźle przedsionkowo-komorowym. Zmniejsza też siłę skurczu serca. Blokery kanału wapniowego o nazwach werapamil (Isoptin, Staveran) oraz diltiazem (Dilzem, Oxycardil) znajdują zastosowanie w arytmiach nadkomorowych oraz u osób z niewydolnością serca [7]. 

W farmakoterapii arytmii stosuje się również digoksynę (Digoxin Teva), która nie została zaklasyfikowana do żadnej z grup. Jest to substancja o pochodzeniu roślinnym. Izoluje się ją z naparstnicy wełnistej. Hamuje enzym ATP-azę, która odpowiada za wymianę jonów w komórkach układu przewodzącego. Skutkiem aktywności digoksyny jest zmniejszenie liczby skurczów serca oraz szybkości przewodzenia w węźle przedsionkowo-komorowym. Digoksyna znalazła zastosowanie w migotaniu przedsionków [8].  

Czy istnieją leki antyarytmiczne bez recepty?

Leki antyarytmiczne bez recepty nie istnieją. Wszystkie substancje, które regulują układ przewodzący serca, muszą być przyjmowane z przepisu lekarza.

Pacjent w wieku geriatrycznym to osoba po 60 roku życia, której ciało podlega ciągłym zmianom w wyniku postępującego procesu starzenia. Należy pamiętać, że jest to pacjent dorosły i samodzielny. Pomimo tego, że czasem możemy nie rozumieć zachowań osób starszych,9 nie należy narzucać farmakoterapii czy zachowań zdrowotnych. Narzucone leczenie może się spotkać z odrzuceniem. W tej grupie pacjentów często występują  problemy komunikacyjne, co stanowi spore wyzwanie opieki farmaceutycznej w geriatrii. Osoby starsze borykają się z niedosłuchem, krótkowzrocznością czy utrudnioną artykulacją, czego konsekwencją może być niezrozumienie zaleceń lub niewłaściwe przekazanie informacji o stanie zdrowia [7,8,6].

Podczas opieki nad seniorem trzeba sobie uświadomić, że są to często osoby samotne, dotknięte społecznym odrzuceniem, które poza typowymi chorobami psychicznymi wieku starczego dodatkowo borykają się z depresją [8]. Poza problemami zdrowotnymi pozostają finansowe, z którymi mają problem polscy emeryci i renciści. Pacjent może odrzucać proponowane leczenie ze względu na wysoki koszt, czemu zapobiec mogłaby konsultacja z farmaceutą i wybór tańszych odpowiedników (czytaj także: Leki oryginalne, zamienniki, odpowiedniki – o co w tym chodzi) [9].  

W aspekcie farmakoterapii pacjent geriatryczny bardzo często charakteryzuje się wielochorobowością, politerapią (wielolekowością), polipragmazją z interakcjami lekowymi i pokarmowymi, a także kaskadą lekową [9]. Przyczyną tego stanu jest m.in. brak narzędzia, które umożliwiłoby zebranie informacji od wszystkich specjalistów danego pacjenta. Skutkiem wprowadzania kolejnych leków jest tzw. chaos terapeutyczny, który prowadzi między innymi do tego, że seniorzy obecnie przyjmują od 3 do ponad 10 leków dziennie. Przyjmowanie 8 leków dziennie wiąże się ze 100% wystąpieniem interakcji [1,7]. Pewne nadzieje na niwelowanie chaosu lekowego daje opieka farmaceutyczna w geriatrii przy użyciu Internetowego Konta Pacjenta (IKP). Niestety na pełen rozwój narzędzia jakim jest IKP musimy jeszcze poczekać (czytaj także: Internetowe Konto Pacjenta). 

Zmiany w farmakokinetyce leków u osób w wieku podeszłym 

Farmakokinetyka to dział farmakologii, który zajmuje się badaniem wpływu organizmu na lek. Proces starzenia wpływa na zmiany w anatomii i fizjologii organizmu a w konsekwencji na działanie leku. Dlatego też senior nie może być traktowany jak zdrowy dorosły w doborze odpowiedniej farmakoterapii [1]. 

Wchłanianie a układ pokarmowy seniora

Zaburzenia wchłaniania leków związane są ze zmianami w układzie pokarmowym. Wraz z wiekiem zmniejsza się sekrecja soków żołądkowych, co prowadzi do wzrostu pH. Ma to znaczący wpływ na biodostępność leków. Ponadto zmniejsza się perystaltyka i struktura naczyń oraz nabłonka jelita cienkiego. W zależności od rodzaju zmian wchłanianie może być mniej lub bardziej efektywne [1,12]. 

Dystrybucja czyli transport

Największe zmiany dotyczą procesu dystrybucji, czyli transportu leku do poszczególnych tkanek. Wpływ na transport leku mają: spadek stężenia albumin (białka transportujące), przewaga tkanki tłuszczowej kosztem tkanki mięśniowej, zmniejszenie całkowitej ilości wody. Zmiany w obrębie tkanki tłuszczowej prowadzą do wzrostu objętości dystrybucji dla leków lipofilnych (np. werapamil, amiodaron, diazepam, chlorpromazyna), czyli może wzmocnić ich działanie, a co za tym idzie objawić działania niepożądane. Podobna sytuacja dotyczy leków hydrofilnych (np. propranolol, atenolol, digoksyna, sole litu, morfina), których objętość dystrybucji spada, dlatego mogą szybko osiągać maksymalne stężenia i prowadzić do zatruć. Skutkiem zerwania połączeń leków z białkami jest wysokie stężenie frakcji wolnej, czynnej leku i pojawienie się działań niepożądanych. Ze względu na zmniejszony przepływ krwi może zostać ograniczony dostęp leków podawanych miejscowo, domięśniowo czy doodbytniczo [1,11].

Metabolizm i wątroba

Metabolizm jest kolejnym procesem farmakokinetycznym, który ulega zmianie wraz z wiekiem. Leki metabolizowane (“przetwarzanie”) są głównie w wątrobie, której enzymy stają się coraz mniej aktywne. Upośledzenie procesów metabolicznych prowadzi do wydłużenia okresu działania leku, a jego stężenie może być podwyższone [12]. 

Eliminacja przez nerki

Wraz z wiekiem dochodzi również do pogorszenia funkcji nerek, które odpowiadają w największym stopniu za wydalanie leku z organizmu. Proces ten nazywamy eliminacją. Zmniejsza się masa organu, przepływ przez nerki, klirens kreatyniny oraz większość procesów takich jak resorpcja, wydzielanie cewkowe. Wszystkie te zmiany należy uwzględnić przy ustalaniu dawkowania leków, które są eliminowane przez nerki. Do takich leków zaliczymy m.in.: inhibitory konwertazy angiotensyny (np. kaptopryl, enalapryl, lizynopryl), digoksyna, amantadyna, amiloryd, furosemid, metformina, NLPZ (np. ketonal, ibuprofen, naproxen). Przed ustaleniem farmakoterapii z wykorzystaniem powyższych leków lekarz może zlecić wykonanie oznaczenie klirensu kreatyniny z osocza, na podstawie którego oblicza się bezpieczną dawkę dla pacjenta [1,12].

Problem wielolekowości i polipragmazji w geriatrii

Pacjent geriatryczny bardzo często zmaga się z kilkoma schorzeniami, co wiąże się z przyjmowaniem wielu leków. Zjawisko to nazywamy wielolekowością, które może prowadzić do polipragmazji. Polipragmazja to niewłaściwe przyjmowanie leku, najczęściej pod wpływem samoleczenia i źle postawionej diagnozy. Im więcej przyjmowanych leków tym ryzyko wystąpienia polipragmazji rośnie ze względu na wzrost prawdopodobieństwa pojawienia się interakcji (czytaj także: Wyszukiwarka interakcji leków) [2]. 

Czy polipragmazja i wielolekowość zagraża zdrowiu? 

Tak. Wielolekowość to najpoważniejsze zagrożenie dla pacjenta geriatrycznego. Niewłaściwe przyjmowanie leków prowadzi do rozwoju kolejnych schorzeń. Bardzo często pacjenci w wieku podeszłym są hospitalizowani z powodu wystąpienia interakcji lekowych i powikłań z nimi związanych (czytaj także: Dlaczego mój lek nie działa?). Badania w Stanach Zjednoczonych wykazały, że ¼ osób w wieku podeszłym stosuje leki, które dla seniorów mogą być potencjalnie toksyczne [2,3]. 

Jak uniknąć polipragmazji? 

Po pierwsze podczas wizyty u specjalisty poinformuj lekarza o stosowanych lekach (Pobierz: Lista stosowanych lekach do samodzielnego uzupełnienia) a po drugie skorzystaj z pomocy farmaceuty przy wyborze leku OTC (bez recepty). Wiele reklam sugeruje, że są one bezpieczne. To nieprawda, każdy lek charakteryzuje się określonymi działaniami niepożądanymi i przeciwwskazaniami, dlatego zawsze należy stosować go według konkretnych wskazań. Dobrą praktyką jest również nabywanie preparatów w jednej aptece. Farmaceuta może wtedy łatwo wychwycić niebezpieczne dla zdrowia połączenia leków i zasugerować ich zmianę (czytaj także: Farmaceuta – źródło rzetelnej informacji o leku) [1,2]. 

Kaskada lekowa – częsty problem podczas leczenia osób starszych

Kaskada lekowa to pojęcie odnoszące się do zjawiska przepisywania lub samodzielnego włączania nowych leków, co jest najczęściej wynikiem interakcji lekowych i błędnie postawionych diagnoz. Wielolekowość i polipragmazja będą zatem powiązane z kaskadą lekową. Do opisanego powyżej zjawiska dochodzi w wyniku leczenia różnych schorzeń przez lekarzy specjalistów, którzy nie zostali poinformowani o innych lekach stosowanych przez pacjenta [4,5]. 

Liczbę stosowanych przez seniora leków należy ograniczyć nie tylko ze względu na możliwość wystąpienia interakcji,  ale także ze względu na poprawę compliance (stosowanie się do zaleceń lekarskich). Oczywistym jest, że im bardziej zdyscyplinowany pacjent, tym efektywniejsza terapia [4,6].

Ze względu na rosnącą liczbę seniorów i specyfikę pacjenta geriatrycznego (problemy z komunikacją, zaburzenia pamięci, trudności z przyswajaniem wiedzy) na rynku pojawia się coraz więcej urządzeń, które ułatwiają stosowanie leków. Należą do nich m.in. kasetki lekowe, które nie tylko przypominają o zastosowaniu leku, ale także ułatwiają jego wyjęcie, zapobiegają drobnym skaleczeniom przy otwarciu opakowania czy ułatwiają stosowanie leków osobom słabowidzącym. Na rynku istnieje wiele rodzajów kasetek. Od prostych dozowników dostępnych w aptekach, po skomplikowane urządzenia, które zapewniają lekom odpowiednie warunki przechowywania i sygnalizują czas przyjęcia kolejnej dawki. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie leki można przechowywać w kasetkach lekowych (np. substancje higroskopijne, tabletki musujące), co warto skonsultować z farmaceutą  [4,6]. Seniorzy, którzy dobrze radzą sobie z urządzeniami elektronicznymi, mogą skorzystać z szeregu aplikacji mobilnych przypominających o zastosowaniu leku takich jak: MyTherapy lub Medisafe.  

Jakie leki są bezpieczne dla seniora?

Kryteria Beers’a

Nie wszystkie leki mogą być stosowane w populacji geriatrycznej. W odniesieniu do osób starszych istnieje tzw. lista Beers’a, zawierająca leki, których należy unikać powyżej 60 roku życia. Lista Beers’a dzieli leki na 3 grupy: nieodpowiednie dla osób starszych, przeciwwskazane w danych schorzeniach, wymagające ostrożności podczas stosowania. Istnieje jeszcze kilka klasyfikacji, jednak lista Beers’a jest najstarsza i najbardziej rozpowszechniona [4].

Czym się kierować przy wyborze leku dla seniora?

Dobry lek dla osoby w wieku podeszłym powinien charakteryzować się:

• udowodnionym działaniem,
• szerokim indeksem terapeutycznym, 
• brakiem aktywnych metabolitów, 
• krótkim czasem działania (okres półtrwania),
• brakiem wpływu na układ nerwowy (bez działania nasennego i uspokajającego),
• brakiem działania antycholinergicznego,
• niskim potencjałem interakcji,
• prostym schematem dawkowania,
• łatwym sposobem użycia, 
• niską ceną [1,4,6].

Leki dla seniora 75+

Przy omawianiu zasad stosowania leków pacjentów geriatrycznych, warto wspomnieć o specjalnej grupie leków z odpłatnością S. Jeżeli masz 75 lat lub opiekujesz się osobą, która osiągnęła ten wiek, możesz uzyskać dla seniora bezpłatne leki. Zapytaj o odpłatność “S” lekarza rodzinnego lub specjalistę. Lista produktów leczniczych bezpłatnych dla seniora dostępna jest na stronie Ministerstwa Zdrowia (czytaj także: Jakie produkty lecznicze przysługują bezpłatnie Seniorom w ramach leków 75+) [10]. 

Podsumowanie

Decyzję o zastosowaniu kolejnego preparatu zawsze skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą [6] ponieważ:

• Liczbę leków należy ograniczyć do minimum, ze względu na możliwość wystąpienia interakcji oraz pomyłek [2].
• Zostaną dobrane leki o udowodnionej i wysokiej skuteczności w odpowiednich dla seniora dawkach [1].
• Dostosowana zostanie postać i dawka leku tak, aby schemat dawkowania był łatwy do zapamiętania dla osoby starszej [4].
• Jeżeli będzie istniała taka możliwość, zostaną zaproponowane znane i skuteczne metody niefarmakologiczne [6].

Warto zapamiętać!

• Pamiętaj o metodach niefarmakologicznych! Nie każda dolegliwość musi być leczona lekami [6]. 
• Popularne wśród seniorów suplementy diety i preparaty ziołowe nie są obojętne dla organizmu i mogą wywoływać interakcje [6].
• Leczenie najlepiej rozpoczynać od jak najniższych skutecznych dawek, co  zminimalizuje działania niepożądane [1].
• Leki, suplementy diety, preparaty ziołowe należy stosować przez jak najkrótszy czas w celu unikania wielolekowości i interakcji [1,6].
• Należy obserwować reakcję organizmu po zastosowaniu leków. W razie pogorszenia stanu zdrowia należałoby w pierwszej kolejności zweryfikować farmakoterapię (czytaj także: Jak zgłosić działanie niepożądane) [2].
• W celu poprawy bezpieczeństwa farmakoterapii warto korzystać z usług jednej wybranej apteki [6]. Na każdą wizytę w aptece zabierz ze sobą listę stosowanych leków zawierającą: nazwę leku, stosowaną dawkę, schemat dawkowania [2].

Czym są senolityki?

Senolityki to związki, których działanie polega na selektywnym eliminowaniu starzejących się komórek. Pierwszymi lekami senolitycznymi były dazatynib oraz kwercetyna — zainicjowały one proces poszukiwania substancji o podobnym działaniu. Kolejno odkryto „odmładzające” właściwości teoflawin z czarnej herbaty, fisetyny, kurkuminy, resweratrolu i glikozydów nasercowych. Przyjrzyjmy się im bliżej [1]. (Czytaj także: Odchudzanie – fakty i mity)

Pierwsze senolityki — dazatynib i kwercetyna

Wszelkie odkrycia leków senolitycznych opierały się o tezę, jakoby komórki starzejące się były komórkami rakowymi bez zdolności do podziału. Badacze pod kierownictwem Kirklanda zapoczątkowali poszukiwania takich związków, które były stosowane jako leki przeciwnowotworowe, wierząc, że znajdą zastosowanie również jako senolityki [2].

Pierwszym ze znalezionych przez nich senolityków był dazatynib — inhibitor kinazy tyrozynowej, skuteczny w leczeniu białaczki szpikowej i limfoblastycznej [3,4]. Druga z kolei była zaś kwercetyna. Jest to flawonoid naturalnie występujący w warzywach i owocach, głównie z czarnej porzeczce, borówkach, brokułach i kapuście. Kwercetyna poza silnymi właściwościami antyoksydacyjnymi i przeciwzapalnymi, poprawia także markery procesu starzenia się oraz zapobiega dysfunkcjom związanym z wiekiem [5-8].

Wpływ połączenia dazatynibu i kwercetyny badano na kulturach komórkowych. Okazało się, że oba środki stosowane jednocześnie selektywnie uśmiercały stare komórki. Co więcej, w badaniach na zwierzętach połączenie obu związków poprawiło także pracę układu krążenia, zmniejszyło osteoporozę oraz poprawiło kondycję. Dzięki pozbyciu się starych i szkodliwych komórek senolityki wydłużyły życie badanych zwierząt aż o 36% [9].

Teaflawiny z czarnej herbaty

Odkrycie przeciwstarzeniowych właściwości kwercetyny i dazatynibu zainicjowało proces poszukiwania związków o podobnym działaniu. Odkryto, że teaflawiny zawarte w czarnej herbacie mogą działać w zbliżony sposób do powyższych senolityków. Koktajl senolityczny, składający się z kwercetyny i teaflawiny, w badaniu na myszach spowodował usunięcie starzejących się komórek, a nawet regresję blaszki miażdżycowej! Taka właściwość może okazać się istotnym krokiem w zapobieganiu chorób układu krążenia [10]. (Czytaj także: Czy beta-karoten rzeczywiście wspomaga opalanie?)

Odmładzająca siła truskawek — fisetyna

Fisetyna to przeciwutleniacz, występujący naturalnie w truskawkach, winogronach, cebuli i ogórkach. Ma zdolność pobudzającą wzrost i rozwój komórek nerwowych, zwiększając ich ogólną liczbę i stymulując tworzenie nowych połączeń nerwowych. Co więcej, fisetyna powoduje także poprawę funkcji kognitywnych, takich jak uczenie się, koncentracja i zapamiętywanie. Senolityk ten wykazuje również aktywność przeciwnowotworową, hamując namnażanie się komórek rakowych. Badania na myszach wykazały, że fisetyna wydłużyła życie zwierząt średnio o 10% [11,12].

Glikozydy nasercowe

Strofantyna to związek należący do glikozydów nasercowych, tuż obok powszechnie stosowanej digoksyny. Ta grupa związków stosowana jest w leczeniu chorób układu krążenia, takich jak zaburzenia rytmu serca czy migotanie przedsionków. Strofantyna poza takim działaniem posiada również zdolność ochrony organizmu przed niedoborem tlenu, a także ułatwia oddychanie, zwiększa możliwości fizyczne oraz poprawia samopoczucie u pacjentów po zawale. Badania naukowe dowiodły, że strofantyna może selektywnie zabijać starzejące się komórki. Stała się ona tym samym kolejnym potencjalnym kandydatem do stosowania jako lek senolityczny [13].

Kurkumina

Kurkumina to związek pozyskiwany z korzenia kurkumy. Chociaż od tysięcy lat jest używana w tradycyjnej medycynie chińskiej i indyjskiej, to dopiero od niedawna stała się obiektem zainteresowań współczesnych naukowców, zwłaszcza tych poszukujących nowych leków na raka. Badania na zwierzętach wykazały, że kurkumina działa przeciwutleniająco, przeciwzapalnie oraz przeciwnowotworowo, zmniejszając częstość przerzutów.  Wpływa ona na szlaki metaboliczne, bierze udział w usuwaniu uszkodzonych komórek, dzięki czemu może okazać się skutecznym senolitykiem [14].

Skórki winogron i resweratrol

Działanie „anty-aging”, polegające na usuwaniu szkodliwych komórek z organizmu, można także przypisać składnikowi skórek z winogron — resweratrolowi. Posiada on zdolność zapobiegania i odwracania zmian biologicznych, zachodzących w wyniku starzenia się organizmu. Co więcej, związek ten może modulować czynniki zapoczątkowujące wiele chorób serca, nowotwory, cukrzycę i choroby neurodegeneracyjne [15]. (Czytaj także: Cukrzyca – jak kontrolować masę ciała?)

Obecnie senolityki nie są lekami wykorzystywanymi w konkretnej jednostce chorobowej. Aby do tego doszło, muszą one uzyskać rejestrację w danym wskazaniu. Badania nad senolitykami wciąż trwają, więc na ich oficjalne zatwierdzenie i wprowadzenie na rynek będziemy musieli jeszcze poczekać. Niemniej, przeprowadzone dotyczących testy wyraźnie wskazują, że senolityki mogą skutecznie złagodzić wiele objawów charakterystycznych dla procesu starzenia się.

Jaskra i zwiększenie ciśnienia śródgałkowego

Produktami leczniczymi, które mogą doprowadzić do zwiększenia ciśnienia śródgałkowego, a w następstwie do jaskry są:

• warfaryna — doustny środek przeciwzakrzepowy (Warfin);
• topiramat (Topamax, Epiramat) — lek przeciwpadaczkowy. W sytuacji, w której wystąpi podwyższone ciśnienie śródgałkowe, lek jest odstawiany i wymieniany na inny; częstym działaniem niepożądanym jest również zamglone widzenie;
• glikokortykosteroidy stosowane ogólnoustrojowo, jak i miejscowo np. deksametazon (Dexaven) powodują utrudnienie odpływu cieczy wodnistej, czego następstwem jest zwiększenie ciśnienia śródocznego; przy stosowaniu tych leków zalecane są wizyty kontrolne u lekarza okulisty raz do roku;
• paklitaksel i docetaksel — leki przeciwnowotworowe [2,5].

Informacje na temat jaskry znajdziesz w tym artykule: Jaskra — choroba miliona Polaków. Co o niej wiemy?

Zaćma

Zmętnienie soczewki oka, prowadzące do zmniejszenia ostrości widzenia, a w konsekwencji do ślepoty, może zostać rozwinięte przez stosowanie leków, takich jak:

• glikokortykosteroidy stosowane miejscowo lub ogólnoustrojowo; w przypadku wystąpienia problemów lekarz zaleca redukcję dawki lub terapię przerywaną (niecodzienne stosowanie leku); wczesne wykrycie daje nadzieję na cofnięcie zmian;
• amiodaron — lek przeciwarytmiczny (Opacorden, Cordarone); zmętnienie soczewki obserwowane jest po minimum 5 miesiącach u ponad połowy pacjentów stosujących lek; uszkodzenia, które zaszły podczas terapii nie ulegają cofnięciu mimo ewentualnego zaprzestania leczenia,
• allopurynol —lek stosowany w leczeniu dny moczanowej (Milurit, Allupol). Zwiększone ryzyko zaćmy może wystąpić u osób stosujących lek powyżej 3 lat lub w wysokich dawkach (400 mg i więcej) [5,6].

Zaburzenia pracy nerwu wzrokowego

Leki, które należą do grupy inhibitorów fosfodiesterazy 5 (PDE 5) np. sildenafil (Inventum, Maxon Active, MaxigraGo, Mensil), tadalafil (Erlis, Tadamen, Cialis) stosowane w leczeniu zaburzeń erekcji, mogą niekiedy powodować tzw. niebieską mgiełkę, która charakteryzuje się nadwrażliwością na światło. To działanie niepożądane występuje u co dziesiątego pacjenta, który stosuje wysokie dawki (100 mg sildenafilu) i utrzymuje się przez około 5 godzin od momentu przyjęcia leku. Innymi produktami leczniczymi, które mogą powodować neuropatię (zaburzenie przewodnictwa) nerwu wzrokowego, są: chloramfenikol, metotreksat (Metex, Metotreksat — Ebewe), tamoksyfen (Tamoxifen Sandoz, Nolvadex-D), leki przeciwgruźlicze: etambutol (Ethambutol TEVA), izoniazyd (Nidrazid), ryfampicyna (Rifamazid) [5,7].

Zaburzenia widzenia 

Do leków powodujących zaburzenia widzenia (zwykle ustępujące po zaprzestaniu terapii) należą:

• leki NLPZ zawierające w swoim składzie celekoksyb (Aclexa) lub ibuprofen (Nurofen, Mig, Ibuprom),
• leki bakteriobójcze i pierwotniakobójcze: fluorochinolony (np. Cipronex) czy metronidazol (Metronidazol Polpharma), 
• lek moczopędny hydrochlorotiazyd, 
• krople stosowane w leczeniu jaskry zawierające dorzloamid (np. Nodom) lub brinzolamid (np. Azopt); działanie niepożądane występuje zaraz po aplikacji leku i ustępuje po około 5 minutach po podaniu [5,6].

Suchość oka

Ta dolegliwość może występować przy przyjmowaniu: leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji (np. Hydroxyzinum VP, Clemastium WZF) stosowanych w relacjach alergicznych, leku przeciwtrądzikowego z izotretynoiną (Curacne, Izotek, Aknenormin), leków rozkurczowych (Scopolan, Buscopan) oraz niektórych leków przeciwdepresyjnych zawierających np. chloropromazynę (np. Fenactil) [1,5].

Zapalenie błony naczyniowej 

Leki stosowane w osteoporozie zawierające w swoim składzie bisfosfoniany (np. Alendrogen) czy przeciwbakteryjne sulfonamidy (np. Biseptol) lub moksyfloksacynę (np. Moloxin) mogą powodować zapalenie błony naczyniowej — rzadkie, aczkolwiek niebezpieczne działanie niepożądane.

Działanie toksyczne na siatkówkę, rogówkę oraz soczewkę 

Również poszczególne elementy strukturalne oka mogą ulegać uszkodzeniom przy długotrwałym stosowaniu wybranych leków. Działanie toksyczne na rogówkę wiąże się z odkładaniem się w niej złogów — proces ten nazywany jest keratopatią. Zjawisko to występuje również na siatkówce oka przy zastosowaniu leków z amantadyną (Amantix, Viregyt K) czy chlorochiny (Arechin). Zmiany te następują po około 2 tygodniach od momentu rozpoczęcia terapii i ustępują po zakończeniu leczenia. Niemniej jednak stan rogówki i siatkówki, podczas stosowania leku, musi być konsultowany z lekarzem okulistą.

Większość niesteroidowych leków przeciwzapalnych stosowanych miejscowo w trakcie stanu zapalnego oka np. diklofenak (Dicloabak) powoduje przekrwienie rogówki oraz pieczenie spojówki. Długotrwałe stosowanie tych leków może prowadzić do uszkodzenia struktur oka, a w konsekwencji uszkodzenia wzroku [2,5].

Inne działania niepożądane

• krwawienie w obrębie oka u osób z problemami z zakrzepicą i niekontrolujących wartości INR (np. przy stosowaniu acenokumarolu czy warfaryny),
• nieprawidłowe rozróżnianie barw (głównie koloru żółtego i zielonego) przy zażywaniu digoksyny stosowanej w leczeniu niewydolności serca czy migotaniu przedsionków,
• skurcz ciała rzęskowego w oku — zwężanie i rozszerzanie naczyń krwionośnych powoduje efekt przekrwionych oczu przy aplikacji leków na jaskrę zawierających w swoim składzie brymonidynę (np. Alphagan) [3,5].

Polekowe uszkodzenie wzroku – jak zmniejszyć jego prawdopodobieństwo?

Przy aplikacji preparatów w formie kropli do oczu, należy ucisnąć kanalik łzowy, aby zmniejszyć ilość leku, która dostaje się do krążenia ogólnego. Kiedy lek dostałby się do błony śluzowej nosa, działanie toksyczne mogłoby być nawet silniejsze niż podanie tej samej substancji w postaci doustnej. Dodatkowo uciskanie kanalika łzowego powoduje poprawienie skuteczność leczenia np. w trakcie terapii jaskry. Więcej informacji o prawidłowej aplikacji kropli ocznych znajdziesz tu: Leki oczne — zasady prawidłowego stosowania.

W razie wstąpienia powikłań polekowych zarówno lekarz, farmaceuta jak i pacjent, jego rodzina czy opiekun prawny zobligowani są do zgłaszania działań niepożądanych elektronicznie lub telefonicznie m.in. za pośrednictwem URPLu – czyli Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych [4].

Podsumowanie 

Stosowanie leków zarówno miejscowo jak i ogólnoustrojowo niesie ze sobą ryzyko występowania działań niepożądanych. Bardzo często jednak są one odwracalne po zakończeniu terapii lub możliwe do uniknięcia przy dokładności przyjmowania wynikającej z ulotki dołączonej do produktu leczniczego. Niemniej jednak, w większości przypadków korzyść ze stosowania danego leku zdecydowanie przewyższa ryzyko wystąpienia powikłań. Dlatego stosując jakikolwiek preparat, należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza i farmaceuty.