Legionelloza jest chorobą wywoływaną przez gram (-) bakterie z rodzaju Legionella, w większości przypadków przez Legionella pneumophila. Bakterie te można najczęściej spotkać w rezerwuarach wodnych, takich jak stawy, jeziora czy bagna, ale również w klimatyzacji, instalacjach wodociągowych czy basenach. Najczęściej bakterie rozwijają się w słuchawkach prysznicowych czy sitkach zabezpieczających krany [1].   

Legionella w wodzie! Jak można się zarazić?

Co ważne, bakteriami z rodzaju Legionella nie można zarazić się poprzez spożycie wody ani przez kontakt z innym człowiekiem. Jedyną możliwą, potencjalną drogą zakażenia może być kontakt z wodnym aerozolem zawierającym te bakterie. Do zakażenia może więc dojść np. podczas:

• kąpieli lub prysznica;
• mycia rąk lub twarzy i pochylania się nad kranem;
• przebywania w pomieszczeniu z klimatyzatorem emitującym mgiełkę wody;
• inhalacji lub nebulizacji wodą kranową [1].

Legionelloza w Polsce

Legionelloza wciąż należy do rzadkich chorób w Polsce, chociaż trend zakażeń w ostatnich latach jest rosnący. W latach 2008-2016 obserwowano średnio kilkanaście przypadków zakażeń rocznie, ale w 2022 odnotowano w Polsce już 118 przypadków, a rokiem później aż 240 zakażeń, z czego 25 osób zmarło. Rosnące wartości obserwowane są również w Europie, zdecydowanie najwięcej w czasie wakacji. Warto zapoznać się z objawami oraz metodami profilaktyki chroniącymi przed zakażeniem tą groźną chorobą [2]. 

Jakie są objawy legionellozy?

Zakażenia bakteriami z rodzaju Legionella może przebiegać na dwa różne sposoby, albo jako tzw. choroba legionistów, albo gorączka Pontiac. Pierwsza z nich stanowi ok. 10% przypadków i dotyka najczęściej osób starszych oraz z deficytem odporności. Objawy choroby legionistów przypominają ciężkie zapalenie płuc:

• występują problemy z oddychaniem i duszności:
• najczęściej jest obecny mokry kaszel z odkrztuszaniem plwociny;
• może wystąpić wysoka gorączka (nawet 40°C);
• zdarzają się zaburzenia świadomości;
• nawet co 5 przypadek choroby legionistów kończy się zgonem [3].

Zdecydowanie łagodniejszy przebieg ma gorączka Pontiac, wielokrotnie może mieć nawet bezobjawowy przebieg. Z reguły ustępuje samoistnie po kilku dniach i najczęściej powoduje następujące objawy:

• objawy są podobne do grypy;
• ogólne rozbicie, zmęczenie i osłabienie organizmu;
• bóle głowy, stawów i mięśni;
• suchy męczący kaszel;
• dreszcze:
• biegunka, wymioty czy nudności [1].

Jak zapobiegać zakażeniom legionellozy?

Profilaktyka polega na eliminacji bakterii Legionella w wodzie, a dokładniej ze zbiorników wodnych i systemów wodociągowych. Jest to związane z pracą stacji sanitarno-epidemiologicznych, które prowadzą pomiary stanu jakości tego typu wód. W przypadku stwierdzenia obecności tych bakterii, przeprowadza się dezynfekcję np. poprzez chlorowanie. W domu należy regularnie myć kratki w kranach, regularnie przepłukiwać słuchawkę prysznicową czy spuszczać wodę przez 2-3 minuty po dłuższym nieużywaniu [1,3]. 

Jak leczyć legionellozę?

Jeżeli choroba ma przebieg grypopodobny to jej leczenie jest zbliżone do leczenia tradycyjnego przeziębienia. Stosuje się leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwkaszlowe oraz domowe sposoby. Wskazany jest również odpoczynek w łóżku. Antybiotyki z reguły nie są konieczne. 

Sytuacja wygląda zgoła inaczej, jeżeli zakażenie przyjmuje postać choroby legionistów. W tym przypadku konieczna może być nawet hospitalizacja. Leczenie opiera się na podawaniu antybiotyków, np. lewofloksacyny czy azytromycyny, a w ciężkich przypadkach dożylnych makrolidów, np. spiramycyny lub erytromycyny czy fluorochinolonów np. ofloksacyny czy lewofloksacyny. Leczenie antybiotykami w większości przypadków poprawia stan pacjentów w przeciągu kilku dni [1,3].

Podsumowanie 

W 2023 roku było w Polsce głośno na temat legionelli, ponieważ  w województwie podkarpackim wystąpiło ognisko tej bakterii, a 25 osób zmarło. Pomimo, że bakteria nie przenosi się z człowieka na człowieka, to nie wolno jej lekceważyć. Należy uważać na aerozol, który wydziela się chociażby z miejskich fontann. Warto zapoznać się z metodami profilaktyki oraz leczenia legionellozy.  

Wspólny dla wszystkich chinolonów jest mechanizm działania polegający na hamowaniu enzymu gyraza i topoizomerazy typu IV. Enzymy te bakterie wykorzystują w procesie replikacji DNA. Gyraza kontroluje odpowiednie napięcie DNA oraz likwiduje błędne struktury powstające w procesie replikacji, a topoizomeraza IV rozdziela powstające DNA do organizmów potomnych. Zaburzenie czynności powyższych enzymów prowadzi do działania bakteriobójczego, które utrzymuje się, nawet kiedy stężenie leku spadnie w organizmie. Taki efekt nazywamy postantybiotykowym [1]. 

Czy chinolony to antybiotyki? 

Pojęcie antybiotyki chinolonowe nie jest poprawne, chociaż podział na chemioterapeutyki i antybiotyki dotyczy jedynie ich pogodzenia, a nie samego działania. O antybiotykach mówimy, kiedy substancje czynne mają naturalne pochodzenie, pozostałe syntetyzowane w laboratoriach nazywamy chemioterapeutykami. Chinolony nie mają swojego odpowiednika w przyrodzie, w związku z tym należą do chemioterapeutyków.

Stare chinolony i nowe chinolony, czyli podział na grupy 

Wyróżniamy stare chinolony (I Grupa), które posiadają dość wąski zakres działania przeciwbakteryjnego, głównie na bakterie GRAM-ujemne, należą do nich:

• Kwas Nalidyksowy;
• Kwas pipemidowy;
• Enoksacyna;
• Norfloksacyna (Nolicin): ma najszerszy zakres działania, często w związku z tym jest klasyfikowana do drugiej grupy chinolonów.

Leki z tej grupy są stosowane w niepowikłanych zakażeniach układu moczowego oraz gruczołu prostaty [1]. 

Chinolony nowszej generacji dzielimy na dwie grupy:

Grupa II, do której należą:

• Cyprofloksacyna (Cetraxal, Cipronex, Ciphin, Ciprinol, Proxacin);
• Pefloksacyna;
  
• Ofloksacyna (Floxal, Ofloxamed).

Substancje z tej grupy mają szerszy zakres działania przeciwbakteryjnego, obejmuje bakterie GRAM-ujemne, cześć GRAM-dodatnich. Sprctrum działania obejmuje Enterobacteriaceae, Haemophillus, Salmonella. Cyprofloksacyna jako jedyna działa na Pseudomonas aeruginosa [1,2].

Grupa III, do której należą:

• Lewofloksacyna (Levaloxm Lovofloxacin, Levomer, Levoxa, Oftaquix);
• Moksyfloksacyna (Moloxin, Moxinea, Vigamox);
• Lomefloksacyna;
• Gemifloksacyna;
• Benzyfloksacyna.

Grupa III charakteryzuje się jeszcze większą aktywnością przeciwbakteryjną, szczególnie przeciwko gronkowcom, paciorkowcom i Legionella [1,2].

Jeśli chodzi o chinolony, preparaty z ich zawartością są zawsze dostępne z przepisu lekarza. 

Kiedy stosujemy chinolony?

Ta grupa leków znajduje zastosowanie w leczeniu zakażeń bakteryjnych:

• Układu moczowego;
• Gruczołu prostaty;
  
• Otrzewnej i trzustki;
• Oskrzeli;
  
• Płuc;
  
• Zatok przynosowych;
  
• Skory i tkanki podskórnej;
  
• Kości i stawów;
  
• Spojówek.

Dodatkowo stosujemy je w terapii duru brzusznego, rzeżączki, salmonellozy i wąglika.

Niestety coraz częstsze stosowanie chinolonów doprowadziło do wytwarzania oporności bakterii na leki z tej grupy. Głównie polega ona na mutacjach enzymów, na które działają leki. Oporność dotyczy szczególnie groźnej Pseudomonas aeruginosa. W związku z tym zawsze przed podaniem leku powinny być wykonane testy na wrażliwość bakterii [1,2].

Chinolony — jakie mają skutki uboczne?

Chinolony należą do preparatów o dobrej tolerancji przez pacjentów. Najczęściej może dojść do pojawienia się dolegliwości z przewodu pokarmowego, takich jak bóle brzucha czy nudności. Czasami w wyniku oddziaływania na układ GABA w układzie nerwowym, pacjenci mogą odczuwać zawroty głowy. Fluorochinolony działają uczulająco na słońce, więc po ich zażyciu konieczne jest stosowanie kremu z filtrem. 

Niektóre z nich mogą powodować zaburzenia rytmu serca [1,2]. 

Jakie są przeciwwskazania do stosowania chinolonów?

Warto pamiętać, że chinolony mogą uszkadzać chrząstki wzrostowe, więc pacjentom poniżej 18 roku życia podajemy leki z tej grupy, tylko jeśli jest to konieczne.

Leków nie można podawać kobietom w ciąży [1,2].

Gencjana to mieszanina fioletu metylowego i krystalicznego, ma ciemnofioletową barwę i jest pozbawiona zapachu. Składnikiem czynnym leku jest chlorek metylorozanilinowy. Występuje w stężeniu 0,5%, 1% oraz 2%. Barwi skórę i ubrania.

Jak działa gencjana?

Gencjana działa przeciwwirusowo, przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo. Osusza i działa lekko ściągająco. Działanie przeciwbakteryjne występuje wobec bakterii Gram-dodatnich (głównie Staphylococcus spp), bardzo słabo zaś działa na bakterie Gram-ujemne. Działanie przeciwgrzybicze wykazuje głównie przeciwko grzybom z rodzaju Candida albicans. Istotny jest brak działania na bakterie kwasoodporne, przetrwalniki grzybów i bakterii. W środowisku kwaśnym aktywność gencjany ulega zmniejszeniu. Tworzy trwały kompleks z bentonitem, który unieczynnia fiolet gencjanowy. Lek ogranicza wydzielanie ropy, dezynfekuje i wspomaga gojenie.

Mechanizm działania przeciwbakteryjnego i przeciwgrzybiczego fioletu gencjanowego nie został do końca poznany. Substancja hamuje proces glikolizy w komórkach bakterii, a także hamuje replikację DNA i aktywność mitochondriów. Dodatkowo hamuje także syntezę białek, prawdopodobnie przez łączenie się z rybosomami bakterii. Możliwe jest również hamowanie syntezy ściany komórkowej bakterii.

Do czego stosuje się gencjanę?

Ze względu na swoje szerokie właściwości antybakteryjne, przeciwgrzybicze oraz przeciwwirusowe, fiolet gencjanowa znajduje zastosowanie w terapii licznych schorzeń i chorób. Poniżej wymieniono jej przykładowe zastosowania.

Jak stosuje się gencjanę w przebiegu ospy?

Ze względu na działanie przeciwwirusowe i osuszające gencjana znalazła zastosowanie w leczeniu wysypki w przebiegu ospy wietrznej. U dzieci zastosowanie gencjany na krostki ospy powinno być skonsultowane z lekarzem. Preparat działa przeciwwirusowo, ale nie utrudnia gojenia ranki, gdyż nie tworzy ciężkiej i grubej powłoki, jak to ma miejsce przy zastosowaniu np. preparatu z tlenkiem cynku na oleistym podłożu.

Preparat nanosi się punktowo za pomocą gazika nasączonego barwnikiem na krostki wypełnione płynem. Podczas ich pękania lek wchłania płyn i działa osuszająco. Zmniejsza to również rozprzestrzenianie się zakażonego płynu. Lek znajduje też zastosowanie w leczeniu półpaśca, gdy zmiany skórne mają postać krostek wypełnionych płynem.

Gencjana na rany

Lek można stosować także na drobne ranki i otarcia przebiegające z sączeniem. Nie jest zalecane stosowanie go na większe i rozległe rany z dużą ilością ropy. Przykrycie rany barwnikiem nie pozwala na właściwą ocenę wielkości i rozległości rany, która być może nadaje się do leczenia chirurgicznego.

Preparat może być wykorzystywany też do gojenia ranek na brodawkach sutkowych (w okresie karmienia). Działa wówczas aseptycznie i przeciwgrzybiczo. Należy jednak pamiętać, żeby do momentu wygojenia nie przystawiać dziecka do piersi.

Fiolet gencjanowy na gardło

Preparat może być także stosowany na błony śluzowe w leczeniu stanów zapalnych gardła i jamy ustnej. Do tego celu produkt powinien być w formie roztworu wodnego. Szpatułkę zakończoną gazikiem i zamoczoną w barwniku należy przykładać na zmiany w jamie ustnej (owrzodzenia, niegojące się oparzenia i afty).

Czym usunąć fiolet gencjanowy ze skóry?

Zmycie barwnika z powierzchni skóry może wymagać kilku dni. Pomocna może okazać się woda z cytryną lub kwasek cytrynowy. Należy jednak pamiętać, żeby nie stosować tych sposobów na uszkodzoną skórę. Najlepiej poczekać do całkowitego wygojenia i dopiero wtedy spróbować usunąć barwnik.

Innym znanym sposobem jest roztwór ciepłej wody z octem w stosunku 3:1. Również i ten sposób nie jest zalecany na uszkodzoną i zmieniona chorobowo skórę.

Usunięcie barwnika z odzieży również może sprawić pewne trudności. Zazwyczaj uprzednie namoczenie ubrania z mydłem lub nawet wybielaczem powinno być wystarczające.

Kiedy nie wolno stosować fioletu gencjanowego?

Gencjany nie należy stosować u osób uczulonych na chlorek metylorozanilinowy. Ostrożność należy zachować podczas używania go na błony śluzowe gardła i jamy ustnej oraz chronić oczy przed dostaniem się preparatu. W przypadku stosowania u małych dzieci, a także w okresie ciąży i laktacji, przed użyciem należy zasięgnąć porady lekarskiej. Nie należy stosować leku na rozległe, głębokie rany z uwagi na zamaskowanie uszkodzenia skóry. W obecności wydzieliny z rany działanie leku jest zdecydowanie osłabione.

Podsumowanie

Fiolet gencjanowy to bardzo dobry produkt do dezynfekcji i zapobiegania przenoszeniu się drobnoustrojów. Osusza i działa ściągająco, może być także stosowany na błony śluzowe. Za jego stosowaniem przemawia też niska cena produktu, choć z jego dostępnością są ostatnio problemy. Obecnie w aptekach występuje wodny i spirytusowy roztwór gencjany 0,5 %. Produkt jest również stosowany w kosmetyce, głównie w postaci szamponów, odżywek i masek do włosów, jako jeden ze składników. Nadaje chłodny odcień blond włosów po farbowaniu.

Azytromycyna to antybiotyk należący do grupy makrolidów. Te leki działają w taki sposób, że blokują pewien etap powstawania białek bakteryjnych. Ogólnie te antybiotyki wykazują działanie bakteriostatyczne, czyli hamują rozwój i powstawanie nowych bakterii. Natomiast istnieją pewne dowody, które pokazują, że w stosunku do niektórych mikroorganizmów makrolidy mogą działać też bakteriobójczo. Co ciekawe, działają one także przeciwzapalnie [1,2].

Jakie są preparaty azytromycyny?

Azytromycyna występuje w aptekach pod różnymi nazwami, dlatego Tabela 1. klasyfikuje najczęściej występujące leki z azytromycyną.

Tabela 1. Wybrane leki z azytromycyną.

Na jakie bakterie działa azytromycyna?

Jednym z przedstawicieli makrolidów, a konkretniej azytromycyny jest preparat leczniczy Sumamed. Występuje on w formie kapsułek twardych oraz proszku do sporządzania zawiesiny doustnej w różnych dawkach. Czy Sumamed to silny antybiotyk? Azytromycyna wykazuje szerokie spektrum działania, np. na:

• Tlenowe bakterie G(+).
• Beztlenowe bakterie G(+) i G(-).
• Bakterie atypowe, np. Chlamydie lub Mycoplasma.
• Haemophilus influenzae (głównie tytułowa azytromycyna) [1,2].

Sumamed, Azimycin lub Azycyna to bardzo mocne antybiotyki. Z ich wykorzystaniem leczy się infekcje, takie jak:

• Górne i dolne drogi oddechowe (np. ostre zapalenie oskrzeli, umiarkowane zapalenie płuc, śródmiąższowe zapalenie płuc).
• Zakażenia skóry i tkanek miękkich (włącznie z wtórnymi, ropnymi zapaleniami skóry).
• Choroby przenoszone drogą płciową (wywołane przez Chlamydie).
• Ostre zapalenie ucha środkowego [3].

3-dniowy antybiotyk na zapalenie ucha

Zapalenie ucha to bardzo nieprzyjemna dolegliwość. Jeśli infekcja dotyczy ucha zewnętrznego, to czasami wystarczy leczenie kroplami ze składnikami przeciwzapalnymi. Niestety, jeśli choroba rozwinie się i dotyczy ucha środkowego, to zwykle antybiotyk jest niezbędny. 3-dniowym antybiotykiem na zapalenie ucha środkowego jest azytromycyna. Azytromycyna osiąga duże stężenie w uchu środkowym. Pomimo określenia – 3-dniowy antybiotyk na zapalenie ucha – lek działa faktycznie dłużej i określa się to mianem efektu poantybiotykowego. Bakterie narażone na kontakt z azytromycyną wykazują długotrwałe zaburzenia w swoim funkcjonowania, nawet pomimo tego, że faktycznie leku w organizmie już nie ma [4].

Azytromycyna wydaje się być również lepsza w leczeniu zapaleniu ucha środkowego u dzieci niż połączenie amoksycyliny z kwasem klawulanowym. Efekty terapeutyczne są podobne, ale niektóre badania wskazują na mniej działań niepożądanych po azytromycynie [5].

Kiedy zaczyna działać azytromycyna?

Każdy z nas oczekuje szybkiego efektu po zażyciu leku. To zrozumiałe – nikt nie chce długo chorować. Dlatego pewnie często lekarze i farmaceuci mogą się spotkać z pytania typu: “Kiedy zaczyna działać Sumamed?”, “Jak szybko zaczyna działać Azimycin?” albo “Kiedy ta Azycyna zaczyna działać?”.

Według danych literaturowych maksymalne stężenie po podaniu doustnie 500 mg azytromycyny wynosi 0,4 µg/ml. Największe stężenie leku osiąga się po około 2 godzinach od podania. Na tej podstawie można stwierdzić, że lek zaczyna działać około 2 godzin po przyjęciu pierwszej dawki [3].

Jak długo działa azytromycyna?

Jak długo działa azytromycyna? Najlepiej posłużyć się tutaj wartością MIC. MIC to najmniejsze stężenie hamujące (ang. Minimal Inhibitory Concentration), czyli najmniejsze stężenie antybiotyku, powyżej którego dochodzi do zatrzymania wzrostu i procesów życiowych bakterii. Jeśli MIC spada poniżej pewnej wartości (które są charakterystyczne dla konkretnych bakterii i przypadków), to antybiotyk nie działa. Jednak w przypadku azytromycyny występuje efekt poantybiotykowy, który przedłuża “działanie” leku, a dokładniej to upośledza funkcje życiowe bakterii.

Po jednorazowej dawce jej działanie może utrzymywać się przez około 3 do 7 dni, co pozwala na stosowanie terapii krótszych i mniej częstych dawkowań w porównaniu do innych antybiotyków. Dzięki swojej zdolności do długotrwałego utrzymywania się w tkankach i wysokim stężeniom w miejscach infekcji, azytromycyna jest skuteczna w leczeniu wielu zakażeń bakteryjnych, w tym tych dotyczących dróg oddechowych, skóry oraz innych.

Azytromycyna – dawkowanie

W celu poprawnej terapii należy przyjmować lek przez ustaloną liczbę dni w odpowiedniej dawce. Dawkowanie azytromycyny zestawiono w Tabeli 2.

Tabela 2. Dawkowanie azytromycyny ze względu na wiek [3].

Jakie skutki uboczne ma azytromycyna?

Azytromycyna, np. Azycyna czy Sumamed 500 to bardzo silne antybiotyki. Są dobre i bezpieczne, jednak jak każde leki wykazują pewne działania niepożądane.

Najczęstsze działania niepożądane dotyczą układu pokarmowego i są to:

• biegunka;
• nudności i wymioty;
• ból brzucha.

Czasami pacjenci skarżą się także na ból głowy [3].

O czym pamiętać przy stosowaniu azytromycyny?

Stosując antybiotyki z azytromycyną, takie jak Azycyna czy Sumamed, trzeba pamiętać o kilku naprawdę ważnych rzeczach. Przedstawiamy je poniżej.

Poprawne dawkowanie

Pierwsza i podstawowa zasada przy stosowaniu każdego antybiotyku to jego prawidłowe przyjmowanie. Lek należy zażywać przez określoną przez lekarza ilość dni. Nie można skracać ani przedłużać terapii, jak również pomijać lub zwiększać dawek.

Interakcje z lekami

Azytromycyna wykazuje interakcje z szeroką gamą leków, jednak warto pamiętać o lekach zobojętniających, czyli tych na zgagę, które działają szybko, ale krótko, np. Manti, Gaviscon, Rennie. Podczas jednoczesnego stosowania może dojść do spadku stężenia azytromycyny nawet o ¼, co może zahamować działanie leku, jeśli stężenie spadnie poniżej MIC. Jeśli musisz przyjmować leki zobojętniające, to zastosuj kilkugodzinny odstęp czasowy [3].

Azytromycyna a alkohol

Raczej panuje przekonanie, żeby nie łączyć leków z alkoholem i jest to bardzo dobre. Alkohol sam w sobie jest szkodliwy, a przy niektórych lekach może dojść do niebezpiecznych interakcji. Jak wygląda to w przypadku azytromycyny i alkoholu?

Dostępne dane nie wykazują interakcji pomiędzy azytromycyną a alkoholem. Wynika z tego, że teoretycznie można przyjmować te związki razem. Jednak azytromycyna często daje zaburzenia pokarmowego, typu nudności czy wymioty, które może spotęgować alkohol, dlatego rozsądnym jest niełączenie tych dwóch substancji [6].

Czy można kupić azytromycynę bez recepty?

W większości krajów, w tym w Polsce, azytromycyna jest dostępna wyłącznie na receptę. Jest to związane z koniecznością oceny przez lekarza wskazań do stosowania tego antybiotyku, tak aby był on stosowany odpowiedzialnie i wyłącznie w przypadkach, gdy jest to medycznie uzasadnione. Używanie antybiotyków bez konsultacji medycznej i niezgodnie z zaleceniami może prowadzić do poważnych skutków zdrowotnych, w tym do rozwoju oporności bakterii na antybiotyki, co jest rosnącym problemem na całym świecie.

Czy azytromycyna jest bezpieczna?

Azytromycyna jest generalnie uważana za bezpieczny antybiotyk i jest szeroko stosowana w leczeniu różnych zakażeń bakteryjnych. Jednak, istnieją pewne grupy pacjentów, które powinny zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu azytromycyny, w tym osoby ze znanymi problemami sercowymi, wątrobowymi czy nerkowymi, a także osoby przyjmujące równocześnie inne leki mogące wpływać na rytm serca. Przed zastosowaniem azytromycyny, ważna jest konsultacja z lekarzem, który oceni potencjalne ryzyko i korzyści terapii w kontekście indywidualnego stanu zdrowia pacjenta.

Kleszcze atakują bezboleśnie, dlatego ich ukąszenie często pozostaje niezauważone. Samo ugryzienie zazwyczaj nie jest groźne, jednak niebezpieczeństwo stanowią choroby, które mogą być przez te pasożyty przenoszone. W Polsce kleszcze są poważnym problemem, ponieważ każdego roku powodują tysiące zachorowań na boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu. Lekarze szacują, że rocznie występuje około 10 tysięcy przypadków chorób odkleszczowych, jednak stowarzyszenia pacjentów sugerują, że faktyczna liczba może być jeszcze wyższa nawet o 2 tysiące. Objawy tych chorób często pojawiają się dopiero kilka miesięcy po ukąszeniu, co znacznie utrudnia prawidłową diagnozę. Ponadto wiele przypadków jest niedoszacowanych, ponieważ nie zawsze udaje się powiązać chorobę z ukąszeniem przez kleszcza, a niektóre z nich mogą prowadzić nawet do kalectwa lub śmierci. Warto więc wiedzieć, jakie choroby przenoszą kleszcze, aby skutecznie się przed nimi chronić [1,2].

Czy kleszcze mogą przenosić bakterie tężca i pierwotniaki?

Wiele osób zastanawia się, czy kleszcze mogą przenosić bakterie tężca. W rzeczywistości kleszcze nie przenoszą tężca – jest to choroba, którą zazwyczaj można złapać przez kontakt zanieczyszczonej gleby z otwartą raną. Natomiast ukąszenie kleszcza może przenosić inne bakterie, wirusy, a także pierwotniaki. Przykładem takiej choroby jest babeszjoza, którą wywołują pierwotniaki. Chociaż w Polsce babeszjoza występuje rzadko i najczęściej jest związana z pobytem za granicą, to warto zachować ostrożność. Objawy babeszjozy mogą przypominać malarię. Dlatego zawsze warto dokładnie zdezynfekować miejsce ukąszenia kleszcza i obserwować, czy nie pojawią się niepokojące objawy. Najlepszą ochroną przed tymi zakażeniami pozostaje stosowanie odpowiednich środków ochronnych, zwłaszcza podczas wyjazdów zagranicznych, gdzie ryzyko chorób odkleszczowych może być większe.

Jak rozmnaża się kleszcz i czy wpływa to na ryzyko zakażeń?

Warto również wiedzieć, jak rozmnaża się kleszcz. Samice kleszczy po napiciu się krwi gospodarza składają nawet kilka tysięcy jaj w wilgotnych i zacienionych miejscach, na przykład pod liśćmi lub w wysokiej trawie. Po kilku tygodniach z tych jaj wykluwają się larwy, które natychmiast poszukują żywiciela, by móc przejść do kolejnego stadium rozwoju. Cykl rozwojowy kleszczy obejmuje kilka etapów: larwę, nimfę i dorosłego osobnika. Każdy z tych etapów wymaga pobrania krwi, co zwiększa ryzyko przenoszenia chorób na ludzi i zwierzęta. Właśnie dlatego kontrolowanie populacji kleszczy jest tak ważne, aby zmniejszyć zagrożenie związane z chorobami odkleszczowymi.

Jakie choroby mogą być przenoszone przez kleszcze?

Kleszcze, choć niewielkie i pozornie nieszkodliwe, mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia człowieka. Ukąszenie przez kleszcza często bywa niezauważone, ale skutki zdrowotne mogą być bardzo poważne. Warto wiedzieć, jakie choroby mogą być przenoszone przez kleszcze, aby szybko rozpoznać niepokojące objawy i podjąć odpowiednie leczenie. Kleszcze mogą przenosić m.in.:

Choroby bakteryjne:

• anaplazmoza – jest to choroba wywoływana przez bakterie gram ujemne. Jej objawy to najczęściej wysoka gorączka, dreszcze, bóle stawów,  mięśni, głowy, osłabienie, suchy kaszel, zaburzenia oddychania. Anaplazmoza może rozwinąć się w zapalenie płuc. Do jej leczenia stosuje się antybiotyki, takie jak doksycylina (np. Efracea lub Doxycyclinum Polfarmex) czy rifampicyna (np. Rifampicyna TZF);
• borelioza – jest to jedna z najczęściej przenoszonych przez kleszcze chorób. Chorobę najczęściej diagnozuję się poprzez objawy takie jak rumień wędrujący, naciek limfocytarny oraz zanikowe zapalenie skóry. Oprócz zmian skórnych podczas boreliozy mogą pojawić się mniej specyficzne objawy, takie jak zmęczenie, zawroty i bóle głowy. W zależności od przebiegu choroby i objawów stosuje się antybiotyki takie jak np. doksycylina (np. Doxycyclinum Polfarmex);
• erlichioza – jest to ogólnoustrojowa odkleszczowa choroba zakaźna wywoływana przez bakterie gram-ujemne. Najczęściej obserwuje się ją w Stanach Zjednoczonych Ameryki, w Polsce odnotowuje się pojedyncze przypadki co roku. Jej najczęstszymi objawami są gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni i wysypka, ale zdarzają się również kaszel, nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha czy ciężkie powikłania związane z ośrodkowym układem nerwowym.  Do leczenia erlichiozy stosuje się przede wszystkim antybiotyki i leki objawowe (leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe). Najczęściej stosowane są doksycyklina np. Unidox Solutab czy ryfampicyna np. Rifampicyna TZF;
• śródziemnomorska gorączka plamista – występuje w krajach basenu Morza Śródziemnego w ciepłych miesiącach (czerwiec-wrzesień). Najczęstszymi objawami choroby są gorączka oraz plamista wysypka skórna pojawiająca się po 2–6 dni. Charakterystyczna jest również  czarna zmiana martwicza skóry w miejscu ugryzienia przez kleszcza. Mniej swoiste objawy choroby to powiększenie węzłów chłonnych, bóle głowy i bóle mięśniowo-stawowe. Z reguły jest to choroba o łagodnym przebiegu, jednak zdarzają się również groźne dla zdrowia powikłania. Leczenie najczęściej jest objawowe, podobne do innych chorób bakteryjnych;
• riketsjoza – w Polsce odnotowuje się bardzo mało przypadków (ok. 3-5 rocznie), rozprzestrzenianiu tej choroby sprzyjają przede wszystkim złe warunki sanitarno-epidemiologiczne. Na podejrzenie riketsjozy wskazują objawy takie jak gorączka, bóle głowy i wysypka. Pozostałe objawy będą się różnić w zależności czy przyjmie ona formę duru, gorączki guzkowej czy anaplazmozy granulocytarnej. Leczenie przebiega podobnie jak innych chorób bakteryjnych, stosuje się antybiotykoterapię w zależności od formy riketsjozy, stanu pacjenta oraz możliwych powikłań;
• tularemia – jest wywołana przez pałeczki gram ujemne, do jej objawów należą wyczerpanie, gorączka, spadek masy ciała, zapalenie gardła z towarzyszącym zapaleniem płuc, w jej leczeniu wykorzystuje się antybiotyki, takie jak streptomycyna (np. Streptomycin), gentamycyna (np. Gentamicin TZF) czy rifampicyna (np. Rifampicyna TZF) [1,2,3].

Choroby wirusowe:

• gorączka kleszczowa Colorado – jest to choroba przenoszona przez wirusy Coltivirus, występujących głównie na terenie USA i Kanady. Do najczęstszych objawów należą wysoka temperatura (nawet 40 stopni Celsjusza), bóle mięśni i stawów, ból gałek ocznych, światłowstręt, nudności, wymioty, i zmęczenie i wysypka. Nie ma leczenia przyczynowego tej choroby. Można jedynie zastosować leczenie objawowe, w zależności od objawów stosuje się np. leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe. W procesie leczenia ważne jest prawidłowe usunięcie kleszcza;
• <a href=”https://leki.pl/poradnik/szczepienie-przeciwko-kleszczowemu-zapalenia-mozgu/”>kleszczowe zapalenie mózgu – jedna z najbardziej znanych chorób przenoszonych przez kleszcze. Jest to wirusowe zapalenie mózgu wywoływane najczęściej przez wirusa z grupy B. Jest to najszerzej opisana choroba odkleszczowa, dlatego w tym artykule zostaje jedynie wspomniana. Warto pamiętać jednak, że w przeciwieństwie do pozostałych, szczególnie bakteryjnych, jest bardzo trudna do wyleczenia. Nie ma swoistego leczenia, a rehabilitacja może być bardzo długa;
• krymsko-kongijska gorączka krwotoczna – w Polsce praktycznie nie występuje, ale była odnotowana w Europie, m.in. w Albanii, Bułgarii, Czarnogórze czy Hiszpanii. Choroba najczęściej powoduje wysoką gorączkę, bóle brzucha często z wymiotami, bólem głowy i stawów, przekrwienie spojówek i błony śluzowej gardła, czasami pojawia się żółtaczka. Leczenie przebiega głównie objawowo i polega na utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej oraz wodno-elektrolitowej [1,2,3].

Choroby pierwotniakowe:

• babeszjoza – rzadko występuje u ludzi, przypadki objawowe w Polsce są najczęściej pokłosiem zakażenia w Ameryce Północnej lub Południowej i mają ciężki przebieg, podobny do malarii. Bezobjawowych przypadków z reguły nie leczy się (obserwowano je u strażników leśnych i innych osób pracujących w lasach), a w pozostałych przypadkach stosuje się atowakwon (np. Mepron czy Wellvone) i azytromycynę (np. Sumamed lub Azycyna) lub klindamycynę (np. Clindamycin-MiP) i chininę (w Polsce dostępny jest preparat Arechin — fosforan chlorochiny [1,3].

Podsumowanie

Kleszcze przenoszą wiele groźnych chorób bakteryjnych, wirusowych i pierwotniakowych, z których najbardziej znane są borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu. Nie przenoszą jednak bakterii tężca, choć po ukąszeniu warto zadbać o odpowiednią higienę i dezynfekcję rany. Wiedza o tym, jak rozmnaża się kleszcz oraz jakie choroby przenoszą kleszcze, pozwala lepiej zrozumieć zagrożenia oraz skuteczniej im zapobiegać. Profilaktyka jest kluczowa – pamiętaj o odpowiednim ubraniu, stosowaniu środków odstraszających oraz regularnych kontrolach ciała, zwłaszcza po spacerach w lesie czy parku. W przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów, zawsze warto skontaktować się z lekarzem.

Co to jest propolis?

Propolis to kit pszczeli używany przez pszczoły do uszczelnienia wnętrza ula. Substancja ta, ma złożony skład chemiczny. Dzięki dużej zawartości różnych substancji czynnych propolis ma sporo właściwości leczniczych [1]. Leczenie produktami pszczelimi to apiterapia. Nalewka propolisowa doskonale wpisuje się w ten rodzaj terapii.

Kit pszczeli jest substancją elastyczną, kleistą o korzenno-cynamonowym zapachu. Jej barwa uzależniona jest od substancji żywicznych zebranych z roślin, tj. topola, świerk, sosna, kasztanowiec i in. Pszczoła łączy je ze swoimi wydzielinami. Na skutek zachodzących zmian chemicznych, kit może mieć barwę żółtą, żółtopomarańczową, rdzawobrązową, szarozieloną lub nawet czarną [2].

Skład kitu pszczelego

Propolis czyli kit pszczeli, to ponad 300 związków z 13 różnych grup:

• żywice i balsamy (50–55%),
• woski (25–35%),
• olejki aromatyczne (10%),
• pyłek kwiatowy (5%),
• składniki mineralne tj. żelazo, glin, chrom, miedź, cynk, nikiel, cyna, ołów, stront, tytan, wanad [2].
• witaminy: A, D, E, C, B1, B2 [4,8].

Co to jest nalewka?

Nalewka (Tinctura), to preparat płynny, otrzymywany przez wytrawianie surowców roślinnych lub pochodzenia roślinnego, jak propolis, czy bursztyn (czytaj także: Leki „domowej” roboty: nalewka bursztynowa). Nalewkę można też sporządzić z roślinnych wyciągów suchych. Aby nalewka powstała, surowiec należy połączyć z rozpuszczalnikiem. Jest nim z reguły alkohol lub jego mieszanina z wodą. To on wydobywa z surowca substancje czynne, czyli te, które mają właściwości lecznicze [3].

Propolis bardzo dobrze rozpuszcza się w alkoholu, dlatego można z niego wykonać nalewkę propolisową.

Jak przygotować nalewkę propolisową?

• 50-60 g propolisu,
• 1 litr spirytusu 70%.

Propolis należy rozdrobnić i zalać spirytusem. Pozostawić w ciemnym miejscu, w temperaturze pokojowej na ok. 2 tygodnie. Od czasu do czasu zamieszać. Po tym okresie nalewkę należy wstawić do lodówki na 12-24 godziny. Po wyjęciu z lodówki całość przesączyć przez bibułę, gazę lub filtr (np. z ekspresu do kawy). Nalewka propolisowa zachowuje swoje właściwości lecznicze ponad rok, jeżeli jest przechowywana w lodówce, w ciemnej butelce [7].

Dawkowanie

Odporność

W celu podwyższenia odporności należy pół łyżeczki (ok. 30 kropli) 3x dziennie rozpuścić w ok. 200 ml wody lub wkroplić na łyżeczkę cukru.

Zmiany zapalne na skórze, jako środek wspomagający w niewielkich odmrożeniach i odleżynach

Niewielką ilość nalewki przelać do butelki z atomizerem i rozpylić 2-3x dziennie na zmienioną chorobowo skórę. Należy odczekać kilka chwil, aż skóra wyschnie.

Stany zapalne w jamie ustnej

Najwygodniej leczyć nalewką przelaną do butelki z atomizerem. Jamę ustną można spryskiwać 3-4x dziennie niewielką ilością nalewki. Po zastosowaniu odczekać kilka minut, zanim coś zjemy lub wypijemy.

Zastosowanie terapeutyczne propolisu

Nalewka

• stany przeziębieniowe;
• zwiększenie odporności; (czytaj także: Propolis Mikstura)
• dolegliwości ze strony układu pokarmowego;

Inne działania i zastosowanie propolisu

• działa bakteriobójczo i bakteriostatycznie na większość szczepów bakterii chorobotwórczych tj. Staphylococcus, Klebsiella pneumoniae i Escherichia coli. Szczególnie wrażliwe są bakterie gram-ujemne; (przeczytaj też: Gałki z propolisem i Propolis Forte)
• działa też przeciwgrzybiczo i przeciwwirusowo;
• przyśpiesza gojenie się ran, również tych oparzeniowych oraz owrzodzeń żylakowych nóg; (przeczytaj też: Propolisol)
• przyśpiesza gojenie różnego rodzaju zmian skórnych; (czytaj również: Maść propolisowa 3% i Maść propolisowa 7%)
• działa regenerująco na tkankę kostną i chrzęstną;
• regeneruje również nabłonek; (przeczytaj też: Tymianek i propolis)
• ze względu na to, iż wiąże wolne rodniki, wykazuje działanie ochronne na organizm w tym przeciwnowotworowe; (cztraj też: Bonimel pyłkowo-propolisowy)
• uśmierza ból;
• w medycynie ludowej propolis palono, okadzając mieszkania oraz balsamowano nim zwłoki [2,4,6].

O czym należy pamiętać

Nalewki propolisowej nie powinny stosować osoby uczulone na jakiekolwiek produkty pochodzenia pszczelarskiego (miód, mleczko pszczele, pyłek itp.). Test można wykonać samemu, nanosząc kilka kropli nalewki na zgięcie łokcia. Jeżeli po 3-24 godz. wystąpi zaczerwienienie, wysypka lub obrzęk, to prawdopodobnie mamy do czynienia z uczuleniem. (Więcej na -temat alergii: Alergia-gdzie należy szukać jej źródła)

Nalewka to wyciąg alkoholowy i zbyt częste stosowanie na skórę, stosowanie w dawkach zbyt dużych, może ją podrażnić i nadmiernie wysuszyć.

Ze względu na zawartość alkoholu nie zaleca się stosowania nalewki u dzieci, u kobiet w ciąży i karmiących piersią [8]. 

Jeżeli stosowanie nalewki przez kilka dni na skórę nie pomaga, należy skonsultować się z dermatologiem.

Stosując nalewkę na błonę śluzową jamy ustnej i gardła, należy pamiętać o tym, że alkohol wchłonie się tą drogą do organizmu.

W aptekach można kupić preparaty z propolisu w różnej postaci. Pastylki do stosowania podczas bólu gardła i przeziębienia, maści na zmiany skórne i rany oraz gałki i czopki pomagające leczyć dolegliwości ze strony dróg rodnych [5].

Lek „domowej” roboty, jakim jest nalewka propolisowa, warto zrobić samemu i mieć go pod ręką. Z pewnością nie raz będzie potrzebny.

Jak działają antybiotyki beta-laktamowe?

Wszystkie antybiotyki β-laktamowe działają w ten sam sposób. Mianowicie, hamują budowę ściany komórkowej bakterii. Muramina, która stanowi jej główny składnik, nie może efektywnie powstawać — antybiotyk blokuje wiele enzymów odpowiedzialnych za jej syntezę. Finalnie komórka bakteryjna zostaje pozbawiona głównej ochrony, czyli ściany komórkowej i po prostu ginie [1].

Penicylina, czyli pierwszy antybiotyk beta-laktamowy!

Antybiotyki β-laktamowe to przede wszystkim penicyliny — to od nich wszystko się zaczęło. Ta grupa składa się z antybiotyków pochodzenia naturalnego i półsyntetycznego. Penicyliny naturalne, takie jak benzylopenicylina, cechują się wąskim spektrum działania. Wykorzystuje się je głównie do leczenia zakażeń paciorkowcami, gronkowcami i pneumokokami. Wśród penicylin półsyntetycznych można wyróżnić: ampicylinę, amoksycylinę, tikarcylinę, karbenicylinę, piperacylinę i inne.

Bardzo częstą praktyką jest łączenie penicylin z inhibitorami β-laktamaz. β-laktamazy to związki wytwarzane przez bakterie, rozkładające cząsteczkę antybiotyku i w ten sposób broniące się przed nią. Inhibitory tego enzymu hamują takie działanie bakterii, dzięki czemu antybiotyk może zadziałać i wywołać korzystny efekt zdrowotny. Penicyliny z inhibitorami β-laktamaz (kwasem klawulanowym, sulbaktamem, tazobaktamem) posiadają zdecydowanie szerszy zakres działania przeciwdrobnoustrojowego i cechują się znacznie większą skutecznością, w porównaniu do samodzielnie stosowanych penicylin [1]. Przykładem takiego zastosowania są leki: Ramoclav, Augmentin i Amoksiklav, które zawierają 875 mg amoksycyliny i 125 mg kwasu klawulanowego. Penicyliny są obarczone ryzykiem wywołania reakcji alergicznych, w tym ciężkich jak wstrząs anafilaktyczny. Są stosowane w leczeniu zakażeń gronkowcowych i paciorkowcowych, zakażeniach dróg moczowych, a także chirurgicznych, ginekologicznych oraz położniczych wywoływanych przez bakterie beztlenowe [1-4].

Cefalosporyny jako podgrupa antybiotyków beta-laktamowych

Cefalosporyny są kolejną grupą antybiotyków β-laktamowych. Dzielą się one na 5 generacji, różniących się między sobą właściwościami oraz spektrum działania przeciwbakteryjnego. Cefalosporyny I generacji, takie jak cefazolina, cefatril i cefalotyna, charakteryzują się silnym działaniem wobec bakterii Gram-dodatnich i słabszym wobec Gram-ujemnych. Z kolei II generacja (cefotiam, cefaklor — np. Ceklor MR, cefamandol) działa mocniej wobec bakterii Gram-ujemnych. Cefalosporyny III generacji, takie jak cefmenoksym, ceftriakson — np. Biotrakson, cefoperazon i ceftyzoksym, stanowią aktualnie najczęściej stosowaną grupę cefalosporyn ze względu na szerokie działanie przeciwbakteryjne. Cefepim (np. Cefepim MIP) i cefpirom, należące do IV generacji, stosowane są głównie w ciężkich zakażeniach bakteryjnych, opornych na inne antybiotyki. Ostatnia, V generacja (ceftarolina) działa głównie na bakterie Gram-dodatnie, również na ciężkie do wyleczenia MRSA i VRSA. Cefalosporyny znajdują zastosowanie w lecznictwie zakażeń dróg oddechowych, moczowych oraz skórnych [1].

Karbapenemy jako podgrupa antybiotyków beta-laktamowych

Przedstawicielami tej grupy jest imipenem oraz meropenem. Ich cechą charakterystyczną jest tzw. efekt poantybiotykowy, czyli zjawisko, w którego trakcie lek działa nawet po zakończeniu stosowania. Wynika to z faktu, iż związki te mogą długo utrzymywać się w ludzkim organizmie. Kolejną zaletą karbapenemów jest ich wyjątkowo szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego, a także duża oporność na β-laktamazy (dla przypomnienia — enzymy bakteryjne rozkładające antybiotyki β-laktamowe). Stosuje się je w terapii ciężkich zakażeń takich jak posocznica, czy w pooperacyjnych powikłaniach septycznych [1].

Monobaktamy jako podgrupa antybiotyków beta-laktamowych

Antybiotyki β-laktamowe to także monobaktamy. Powszechnie używanym lekiem z tej grupy jest aztreonam. Monobaktamy wykazują wyjątkowo silne działanie na bakterie Gram-ujemne, jednak nie są aktywne wobec bakterii Gram-dodatnich oraz beztlenowych. Ich walorem jest jednak znaczny stopień oporności na działanie β-laktamaz [1].

Czy bakterie wytworzyły oporność na antybiotyki beta-laktamowe?

Niestety ze względu na to, że antybiotyki β-laktamowe to pierwsza poznana grupa antybiotyków, która jednocześnie jest szeroko stosowana, bakterie częściowo nauczyły się z nią żyć. Co to znaczy? To znaczy, że wytworzyły mechanizmy obronne, dzięki którym rozkładają antybiotyk i są w stanie przetrwać. Oporność bakterii na antybiotyki β-laktamowe może mieć różnorodny mechanizm i opierać się na 4 strategiach:

• wytwarzanie specjalnych białek, które mają niskie powinowactwo do β-laktamów — w efekcie tego antybiotyk „nie rozpoznaje” komórki bakteryjnej;
• zmniejszenie przepuszczalności osłon komórkowych bakterii,
• wypompowywanie leków z komórki bakteryjnej,
• wytwarzanie β-laktamaz, czyli enzymów rozkładających cząsteczkę antybiotyku [1,5].

Czy antybiotyki beta-laktamowe mogą być stosowane w ciąży?

Spośród antybiotyków β-laktamowych, u ciężarnych najczęściej stosuje się penicyliny oraz cefalosporyny, zwłaszcza II generacji. Są one obarczone stosunkowo niewielkim ryzykiem wywołania efektów toksycznych. Obie te grupy należą do kategorii B wg FDA, co oznacza, że badania na zwierzętach nie wykazały żadnego ryzyka dla płodu. Przenikają one przez barierę łożyskową, ale stężenie leku u płodu jest znacznie mniejsze, niż we krwi matki [6-7].

Antybiotyki β-laktamowe stanowią fundament dzisiejszej terapii przeciwdrobnoustrojowej. Mają dość szerokie spektrum działania i są obarczone niskim ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Mimo że bakterie coraz lepiej potrafią sobie z nimi radzić i się przed nimi chronić, to na szczęście na razie jesteśmy o krok przed nimi.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i podstawowe cechy

W tej analizie skupiamy się na porównaniu tobramycyny, amikacyny oraz gentamycyny. Wszystkie trzy substancje należą do grupy antybiotyków aminoglikozydowych, które wykazują silne działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie syntezy białek w komórkach bakterii¹²³. Ich działanie jest szczególnie skuteczne wobec bakterii Gram-ujemnych, takich jak Pseudomonas aeruginosa, ale obejmuje również wiele innych drobnoustrojów, w tym niektóre bakterie Gram-dodatnie¹²³.

Wszystkie są dostępne w różnych postaciach i mogą być stosowane miejscowo (np. do oka lub na skórę), a także ogólnoustrojowo, np. w postaci wstrzyknięć, infuzji lub inhalacji⁴⁵⁶. Łączy je także podobny profil działań niepożądanych, z ototoksycznością (ryzyko uszkodzenia słuchu) i nefrotoksycznością (ryzyko uszkodzenia nerek) jako najważniejszymi zagrożeniami przy długotrwałym lub nieprawidłowym stosowaniu⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Choć tobramycyna, amikacyna i gentamycyna mają podobny zakres działania, różnią się w szczegółach dotyczących zastosowania i dostępnych postaci leków.

• Tobramycyna najczęściej jest stosowana w zakażeniach oczu (krople, maść), przewlekłych zakażeniach płuc u osób z mukowiscydozą (inhalacje), a także w ciężkich zakażeniach ogólnoustrojowych (infuzje dożylne)¹⁰¹¹¹².
• Amikacyna jest zarezerwowana głównie do leczenia ciężkich zakażeń bakteryjnych, w tym zakażeń dróg oddechowych, moczowych, skóry, tkanek miękkich, zapalenia wsierdzia, posocznicy oraz zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na inne aminoglikozydy¹³¹⁴. Występuje w postaci wstrzyknięć, infuzji oraz jako preparat do inhalacji i krople do oczu.
• Gentamycyna jest stosowana w leczeniu ciężkich zakażeń ogólnoustrojowych (np. posocznica, zapalenie wsierdzia), zakażeń układu moczowego, dróg oddechowych, skóry i tkanek miękkich, a także miejscowo – na skórę, do oka i jako implant w chirurgii¹⁵¹⁶.

Warto zaznaczyć, że tobramycyna i gentamycyna są szeroko wykorzystywane w leczeniu miejscowym zakażeń oczu, podczas gdy amikacyna jest tu stosowana rzadziej i głównie wtedy, gdy inne antybiotyki okazują się nieskuteczne¹⁷. W przypadku zakażeń płuc u pacjentów z mukowiscydozą, tobramycyna jest lekiem pierwszego wyboru w postaci inhalacji, podczas gdy amikacyna i gentamycyna mają tu zastosowanie rzadziej¹⁸¹¹.

Jeśli chodzi o grupy wiekowe, tobramycyna jest stosowana u dzieci już od 1. roku życia w leczeniu zakażeń oczu, natomiast w przypadku inhalacji i infuzji – u dzieci od 6. roku życia, podobnie jak amikacyna. Gentamycyna może być stosowana już u noworodków, ale dawkowanie wymaga dużej ostrożności i monitorowania⁶.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – co je łączy, co dzieli?

Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna działają poprzez blokowanie syntezy białek w bakteriach, co prowadzi do ich śmierci. Wszystkie trzy antybiotyki wiążą się z podjednostką 30S rybosomu bakteryjnego, co uniemożliwia prawidłowe odczytywanie kodu genetycznego bakterii¹²³.

Różnice dotyczą przede wszystkim zakresu działania. Amikacyna jest najbardziej odporna na enzymy bakteryjne, które mogą inaktywować inne aminoglikozydy – dzięki temu bywa skuteczna wobec szczepów opornych na gentamycynę i tobramycynę¹⁹. Gentamycyna i tobramycyna mają zbliżone spektrum, jednak niektóre szczepy oporne na gentamycynę pozostają wrażliwe na tobramycynę¹.

Pod względem farmakokinetyki, wszystkie trzy leki mają niski stopień wchłaniania z przewodu pokarmowego, dlatego w poważnych zakażeniach podawane są w postaci iniekcji lub infuzji. W przypadku stosowania miejscowego (np. do oka lub na skórę) ich działanie ogólnoustrojowe jest minimalne²⁰²¹.

Właściwości farmakokinetyczne – porównanie

• Tobramycyna – po podaniu dożylnym lub wziewnym szybko osiąga wysokie stężenie w miejscu działania (np. w płucach przy inhalacji), a wydalana jest głównie przez nerki w postaci niezmienionej²⁰.
• Amikacyna – podobnie jak tobramycyna, wydalana jest przez nerki, jednak lepiej przenika do niektórych tkanek, takich jak płyn mózgowo-rdzeniowy w przypadku zapalenia opon mózgowych²².
• Gentamycyna – wchłania się szybko po podaniu domięśniowym lub dożylnym, a wydalana jest głównie przez nerki²¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co trzeba wiedzieć?

Wszystkie aminoglikozydy są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na daną substancję lub inne leki z tej grupy. W przypadku tobramycyny i amikacyny przeciwwskazaniem jest także miastenia, czyli choroba powodująca osłabienie mięśni²³²⁴²⁵. Dla gentamycyny, poza nadwrażliwością i miastenią, ważne są także przeciwwskazania związane z ciężkimi chorobami nerek i wcześniejszymi ciężkimi reakcjami na aminoglikozydy²⁶.

Wszystkie trzy leki wymagają szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, słuchu, układu przedsionkowego, a także u osób w podeszłym wieku, dzieci i noworodków⁷⁸⁹. Długotrwałe stosowanie, zwłaszcza wysokich dawek, zwiększa ryzyko powikłań, takich jak uszkodzenie nerek i słuchu⁷²⁷.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Porównując tobramycynę, amikacynę i gentamycynę pod kątem bezpieczeństwa u dzieci, kobiet w ciąży, matek karmiących, kierowców oraz osób z chorobami nerek lub wątroby, można zauważyć istotne różnice.

• Dzieci: Tobramycyna i gentamycyna mogą być stosowane u dzieci, przy czym tobramycyna jest zalecana od 1. roku życia (do oka) lub od 6. roku życia (inhalacje), a gentamycyna może być stosowana już u noworodków – zawsze z zachowaniem szczególnej ostrożności i odpowiedniego dawkowania⁴⁶. Amikacyna również jest stosowana u dzieci, ale najczęściej w szpitalu i pod ścisłym nadzorem⁵.
• Kobiety w ciąży: Wszystkie trzy substancje mogą być stosowane w ciąży tylko w sytuacjach, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Aminoglikozydy mogą przenikać przez łożysko i teoretycznie powodować uszkodzenie słuchu u dziecka, zwłaszcza przy wysokich stężeniach ogólnoustrojowych²⁸²⁹³⁰.
• Karmienie piersią: Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna mogą przenikać do mleka matki, ale po podaniu miejscowym ich stężenia są bardzo niskie. W przypadku stosowania ogólnoustrojowego należy rozważyć przerwanie karmienia lub leczenia³¹²⁹³⁰.
• Kierowcy: Miejscowe stosowanie tych antybiotyków (np. krople do oczu) może powodować przejściowe zaburzenia widzenia, co wymaga ostrożności przy prowadzeniu pojazdów. Po zastosowaniu ogólnoustrojowym mogą wystąpić zawroty głowy lub zaburzenia równowagi³²³³³⁴.
• Osoby z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby: Wszystkie trzy leki wymagają ostrożności i modyfikacji dawkowania u osób z niewydolnością nerek. U pacjentów z niewydolnością wątroby modyfikacja dawkowania nie zawsze jest konieczna, ale należy zachować ostrożność³⁵³⁶⁶.

Tabela porównawcza: wskazania i bezpieczeństwo stosowania

Tobramycyna, amikacyna i gentamycyna – podobieństwa i różnice w praktyce

Podsumowując, wszystkie trzy antybiotyki są niezwykle skuteczne w leczeniu poważnych zakażeń bakteryjnych, zwłaszcza wywołanych przez bakterie Gram-ujemne. Amikacyna wyróżnia się skutecznością wobec szczepów opornych na inne aminoglikozydy, dlatego stosuje się ją, gdy gentamycyna lub tobramycyna okazują się nieskuteczne². Tobramycyna natomiast znajduje szczególne zastosowanie w leczeniu zakażeń oczu i przewlekłych zakażeń płuc u osób z mukowiscydozą¹⁰¹⁸. Gentamycyna, choć ma szerokie spektrum działania, częściej jest stosowana w zakażeniach ogólnoustrojowych, a także miejscowo w leczeniu zakażeń skóry, oczu oraz w profilaktyce zakażeń pooperacyjnych¹⁵.

Wszystkie trzy substancje są potencjalnie ototoksyczne i nefrotoksyczne, co wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami nerek, słuchu, w podeszłym wieku, u dzieci oraz kobiet w ciąży. Decyzja o wyborze odpowiedniego leku powinna zawsze należeć do lekarza i być poprzedzona dokładną oceną korzyści i ryzyka.

Porównywane substancje czynne – metronidazol, klindamycyna i amoksycylina

W tym zestawieniu analizujemy trzy substancje czynne stosowane w leczeniu zakażeń: metronidazol, klindamycyna oraz amoksycylina. Wszystkie są antybiotykami, jednak różnią się budową chemiczną, mechanizmem działania oraz zakresem stosowania¹²³.

• Metronidazol należy do pochodnych nitroimidazolu i jest aktywny przede wszystkim wobec bakterii beztlenowych i niektórych pierwotniaków¹.
• Klindamycyna to antybiotyk z grupy linkozamidów, wykazujący skuteczność głównie wobec bakterii Gram-dodatnich oraz niektórych bakterii beztlenowych².
• Amoksycylina jest półsyntetyczną penicyliną (antybiotykiem beta-laktamowym), szeroko stosowaną w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne, często w połączeniu z kwasem klawulanowym³.

Wszystkie te substancje są stosowane w leczeniu różnych infekcji, ale różnią się spektrum działania oraz zaleceniami dotyczącymi stosowania w określonych przypadkach¹²³.

Wskazania do stosowania – kiedy wybrać daną substancję?

Choć metronidazol, klindamycyna i amoksycylina mogą być stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych, ich zastosowanie zależy od rodzaju zakażenia, wieku pacjenta i innych czynników:

• Metronidazol jest zalecany w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie beztlenowe (np. zakażenia jamy brzusznej, narządów płciowych, zakażenia stomatologiczne, bakteryjne zapalenie pochwy, rzęsistkowicę, amebiozę, lambliozę) oraz w profilaktyce zakażeń pooperacyjnych⁴.
• Klindamycyna stosowana jest w ciężkich zakażeniach wywołanych przez bakterie wrażliwe na ten antybiotyk – np. zakażenia kości, stawów, skóry, tkanek miękkich, dolnych dróg oddechowych, zakażenia jamy brzusznej, zakażenia ginekologiczne, bakteryjne zapalenie pochwy, a także miejscowo w leczeniu trądziku⁵.
• Amoksycylina i jej połączenia (np. z kwasem klawulanowym) mają bardzo szerokie zastosowanie – od zakażeń górnych i dolnych dróg oddechowych, przez zakażenia układu moczowego, zakażenia skóry, po profilaktykę zapalenia wsierdzia i eradykację Helicobacter pylori⁶.

Ważne są także ograniczenia wiekowe. Metronidazol można stosować u dzieci, ale niektóre jego postacie (np. dopochwowe, żel na skórę) nie są zalecane u najmłodszych⁷. Klindamycyna również ma ograniczenia wiekowe w niektórych postaciach, np. emulsja na skórę nie jest zalecana u dzieci poniżej 12 lat⁸. Amoksycylina jest często lekiem pierwszego wyboru u dzieci⁹.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – podobieństwa i różnice

Każda z porównywanych substancji działa na drobnoustroje w inny sposób:

• Metronidazol wnika do komórek bakterii beztlenowych i pierwotniaków, gdzie pod wpływem enzymów zostaje przekształcony w aktywną postać, która uszkadza DNA drobnoustrojów, prowadząc do ich śmierci¹. Jest nieskuteczny wobec bakterii tlenowych i względnie beztlenowych¹.
• Klindamycyna blokuje syntezę białek bakteryjnych poprzez wiązanie się z podjednostką 50S rybosomu, co uniemożliwia wzrost i namnażanie się bakterii. Działa głównie bakteriostatycznie, ale w wyższych stężeniach może działać bakteriobójczo².
• Amoksycylina hamuje syntezę ściany komórkowej bakterii, prowadząc do ich rozpadu. Jest podatna na rozkład przez enzymy bakteryjne (beta-laktamazy), dlatego często łączy się ją z kwasem klawulanowym, który chroni amoksycylinę przed inaktywacją³.

Pod względem farmakokinetyki, metronidazol dobrze przenika do tkanek, w tym do ośrodkowego układu nerwowego i ropni, i jest wydalany głównie przez nerki¹⁰. Klindamycyna po podaniu doustnym i pozajelitowym osiąga wysokie stężenia w tkankach, zwłaszcza w kościach, ale słabo przenika do płynu mózgowo-rdzeniowego¹¹. Amoksycylina szybko się wchłania i rozprzestrzenia po całym organizmie, jest wydalana głównie przez nerki¹².

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co uważać?

Choć wszystkie te antybiotyki są stosowane w leczeniu zakażeń, ich profil bezpieczeństwa różni się w zależności od postaci, drogi podania i grupy pacjentów:

• Metronidazol jest przeciwwskazany u osób z nadwrażliwością na tę substancję oraz w pierwszym trymestrze ciąży (w przypadku podania ogólnoustrojowego)¹³. Należy zachować ostrożność u osób z ciężką niewydolnością wątroby i zaburzeniami neurologicznymi¹⁴.
• Klindamycyna nie powinna być stosowana u osób z nadwrażliwością na klindamycynę lub linkomycynę. Przeciwwskazaniem jest także występowanie zapalenia okrężnicy po antybiotykach w wywiadzie¹⁵. Lek należy stosować ostrożnie u osób z chorobami przewodu pokarmowego, zaburzeniami wątroby i nerek¹⁶.
• Amoksycylina oraz jej połączenia są przeciwwskazane u osób uczulonych na penicyliny lub inne beta-laktamy. Przeciwwskazaniem jest także ciężka natychmiastowa reakcja nadwrażliwości na inne antybiotyki z tej grupy oraz wystąpienie w przeszłości żółtaczki lub zaburzeń wątroby po zastosowaniu amoksycyliny lub kwasu klawulanowego¹⁷.

Wszystkie te leki mogą powodować działania niepożądane, takie jak reakcje alergiczne, zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego czy nadkażenia grzybicze, dlatego należy ściśle przestrzegać zaleceń dotyczących dawkowania i czasu leczenia¹⁴¹⁶¹⁸.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i kierowców

Dzieci: Wszystkie trzy substancje mogą być stosowane u dzieci, ale z różnymi ograniczeniami. Amoksycylina i jej połączenia są powszechnie używane w leczeniu dzieci, metronidazol także, jednak niektóre postacie (np. dopochwowe, żel na skórę) nie są zalecane u najmłodszych⁷. Klindamycyna stosowana jest u dzieci, choć miejscowe formy leku często nie mają ustalonego bezpieczeństwa dla najmłodszych⁸.

Kobiety w ciąży: Metronidazol jest przeciwwskazany w pierwszym trymestrze ciąży, a w kolejnych trymestrach można go stosować tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają ryzyko²⁰. Klindamycyna może być stosowana w ciąży w razie konieczności, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze²¹. Amoksycylina uważana jest za stosunkowo bezpieczną w ciąży, ale powinna być stosowana tylko na wyraźne zalecenie lekarza²².

Karmienie piersią: Wszystkie trzy substancje mogą przenikać do mleka matki. Metronidazol i klindamycyna mogą powodować zaburzenia u dziecka karmionego piersią (biegunka, nadkażenia grzybicze), dlatego ich stosowanie wymaga szczególnej ostrożności lub nawet przerwania karmienia podczas leczenia²⁰²³. Amoksycylina jest uważana za bezpieczniejszą, ale również może wywołać biegunki lub nadkażenia grzybicze u dziecka²².

Kierowcy i obsługa maszyn: Amoksycylina na ogół nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów, jednak mogą wystąpić objawy, takie jak zawroty głowy czy reakcje alergiczne²⁴. Metronidazol i klindamycyna mogą w niektórych przypadkach powodować senność, zawroty głowy lub inne objawy neurologiczne, które mogą ograniczać zdolność do prowadzenia pojazdów²⁵²⁶.

Podsumowanie – różnice i podobieństwa w leczeniu zakażeń

Metronidazol, klindamycyna i amoksycylina to skuteczne antybiotyki, ale ich wybór zależy od rodzaju zakażenia, wieku i stanu pacjenta oraz bezpieczeństwa stosowania. Różnią się mechanizmem działania, spektrum aktywności, przeciwwskazaniami i profilem bezpieczeństwa u szczególnych grup pacjentów. Warto pamiętać, że nie każdy antybiotyk działa na wszystkie bakterie, a nieodpowiedni wybór może prowadzić do powikłań lub nieskutecznego leczenia¹²³.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i przynależność do grupy

Lewofloksacyna, cyprofloksacyna oraz ofloksacyna należą do grupy fluorochinolonów, czyli antybiotyków stosowanych w leczeniu zakażeń bakteryjnych o różnym nasileniu¹²³. Wszystkie wykazują szerokie spektrum działania, skutecznie zwalczając zarówno bakterie Gram-ujemne, jak i niektóre Gram-dodatnie¹²³. Mechanizm działania tych leków polega na hamowaniu enzymów odpowiedzialnych za replikację DNA bakterii, co prowadzi do ich śmierci¹²³.

Wszystkie trzy substancje występują w różnych postaciach – jako tabletki, roztwory do infuzji, krople do oczu czy uszu, a nawet jako maści okulistyczne⁴⁵⁶. Ich zastosowanie i zakres działania zależy więc nie tylko od właściwości samej substancji, ale również od wybranej postaci leku oraz drogi podania.

Kiedy stosuje się lewofloksacynę, cyprofloksacynę i ofloksacynę?

Wskazania do stosowania tych leków są zbliżone, choć występują istotne różnice:

• Lewofloksacyna jest najczęściej stosowana u dorosłych w leczeniu zakażeń układu moczowego (w tym odmiedniczkowego zapalenia nerek), przewlekłego zapalenia gruczołu krokowego, pozaszpitalnego zapalenia płuc, powikłanych zakażeń skóry i tkanek miękkich oraz płucnej postaci wąglika⁷.
• Cyprofloksacyna ma szersze zastosowanie: może być stosowana w leczeniu zakażeń dróg oddechowych, przewlekłych zakażeń ucha, zakażeń układu moczowego (w tym u dzieci), zakażeń przewodu pokarmowego, zakażeń skóry, kości i stawów oraz jako lek profilaktyczny po ekspozycji na wąglika⁸⁹.
• Ofloksacyna również jest wykorzystywana w leczeniu zakażeń układu moczowego, oddechowego, skóry, tkanek miękkich, a także niektórych zakażeń narządów płciowych¹⁰.

Istotną różnicą jest to, że cyprofloksacyna jako jedyna z tej trójki może być stosowana u dzieci w określonych przypadkach (np. w powikłanych zakażeniach układu moczowego, mukowiscydozie czy po ekspozycji na wąglika), podczas gdy lewofloksacyna i ofloksacyna są przeciwwskazane u dzieci i młodzieży w okresie wzrostu (poza niektórymi postaciami miejscowymi, jak krople do oczu)¹¹¹²¹³.

Warto podkreślić, że w przypadku zakażeń o podłożu mieszanym, szczególnie gdy podejrzewa się obecność bakterii Gram-dodatnich lub beztlenowych, monoterapia fluorochinolonami może być niewystarczająca i konieczne jest zastosowanie leczenia skojarzonego¹⁴¹⁵.

Mechanizm działania i różnice farmakokinetyczne

Wszystkie trzy leki działają poprzez blokowanie bakteryjnych enzymów odpowiedzialnych za namnażanie się bakterii – gyrazy DNA i topoizomerazy IV¹²³. Dzięki temu wykazują szybki efekt bakteriobójczy.

Pod względem farmakokinetyki:

• Lewofloksacyna charakteryzuje się bardzo wysoką biodostępnością po podaniu doustnym (prawie 100%) oraz szerokim rozmieszczeniem w tkankach¹⁶.
• Cyprofloksacyna wchłania się dobrze, ale jej biodostępność jest nieco niższa (ok. 70-80%) i silniej wiąże się z białkami osocza¹⁷.
• Ofloksacyna również dobrze się wchłania i jest wydalana głównie przez nerki¹⁸.

Wszystkie trzy leki są dostępne w postaci tabletek, roztworów do infuzji, a także jako preparaty miejscowe (krople do oczu, do uszu, maści), co pozwala na dostosowanie leczenia do rodzaju zakażenia i indywidualnych potrzeb pacjenta⁴⁵¹⁹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie fluorochinolony mają zbliżone przeciwwskazania:

• Nadwrażliwość na dany lek lub inne chinolony²⁰²¹¹³.
• Padaczka lub inne stany obniżające próg drgawkowy²⁰¹³.
• Historia zapalenia ścięgien po leczeniu fluorochinolonami²⁰²¹¹³.
• Ciąża i karmienie piersią (z wyjątkiem niektórych postaci miejscowych)²⁰²²¹³.
• Dzieci i młodzież w okresie wzrostu – lewofloksacyna i ofloksacyna są przeciwwskazane, natomiast cyprofloksacyna może być stosowana w wybranych przypadkach pod ścisłą kontrolą lekarza¹²¹¹¹³.

Wszystkie te leki mogą powodować poważne działania niepożądane, takie jak reakcje alergiczne, zaburzenia pracy ścięgien (w tym ich zerwanie), neuropatie, zaburzenia psychiczne czy działania niepożądane dotyczące wątroby i serca (np. wydłużenie odstępu QT w EKG)²³¹⁴¹⁵. Ryzyko powikłań jest szczególnie wysokie u osób starszych, pacjentów z zaburzeniami nerek, przy jednoczesnym stosowaniu kortykosteroidów oraz u osób z chorobami serca.

Warto zwrócić uwagę, że leki te mogą być przeciwwskazane lub wymagać szczególnej ostrożności u pacjentów z miastenią, zaburzeniami rytmu serca, cukrzycą (ryzyko hipoglikemii i hiperglikemii) oraz u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej²³¹⁴¹⁵.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią i kierowców

W przypadku dzieci, tylko cyprofloksacyna jest dopuszczona do stosowania w wybranych wskazaniach, takich jak ciężkie zakażenia układu moczowego, mukowiscydoza czy ekspozycja na wąglika, pod ścisłą kontrolą lekarza¹¹. Lewofloksacyna i ofloksacyna są przeciwwskazane u dzieci i młodzieży w okresie wzrostu z powodu ryzyka uszkodzenia chrząstek¹²¹³.

W ciąży i podczas karmienia piersią wszystkie te leki są przeciwwskazane, z wyjątkiem niektórych postaci miejscowych (np. krople do oczu), które mogą być stosowane tylko wtedy, gdy korzyść przewyższa ryzyko dla dziecka²⁴²²²⁵.

U kierowców oraz osób obsługujących maszyny należy zachować ostrożność, ponieważ fluorochinolony mogą powodować zawroty głowy, zaburzenia widzenia, senność czy zaburzenia koncentracji, co może wpływać na zdolność do prowadzenia pojazdów²⁶²⁷²⁸.

Podsumowanie – różnice i podobieństwa między fluorochinolonami

Fluorochinolony – na co zwrócić uwagę?

Podsumowując, lewofloksacyna, cyprofloksacyna i ofloksacyna to skuteczne leki przeciwbakteryjne o szerokim spektrum działania. Ich wybór zależy od rodzaju zakażenia, wieku pacjenta, drogi podania oraz szczególnych przeciwwskazań. Cyprofloksacyna wyróżnia się możliwością stosowania u dzieci w określonych przypadkach, podczas gdy lewofloksacyna i ofloksacyna są tu przeciwwskazane. We wszystkich przypadkach należy pamiętać o ryzyku poważnych działań niepożądanych i indywidualnie oceniać korzyści oraz zagrożenia wynikające z leczenia^7208211013.