Bigetra i Dabigatran Etexilate Adamed, zawierające dabigatran, dostępne w formie kapsułek twardych o dawkach 75 mg, 110 mg i 150 mg, są stosowane w profilaktyce udarów i zakrzepów u pacjentów z migotaniem przedsionków. Dabigatran jest bezpośrednim inhibitorem trombiny, który pomaga zapobiegać tworzeniu się zakrzepów krwi.

Pojawiły się także leki z rywaroksabanem, Rivaroxaban LEK-AM i Rivaroxaban OLIMP, które są dostępne w formie tabletek powlekanych o dawkach 10 mg, 15 mg i 20 mg. Rywaroksaban jest inhibitorem czynnika Xa, stosowanym w profilaktyce zakrzepów i udarów.

Z kolei Ticagrelor Teva, zawierający tikagrelor, jest dostępny w formie tabletek powlekanych o dawkach 60 mg i 90 mg. Tikagrelor jest stosowany w profilaktyce zakrzepów i zawałów serca, działając jako inhibitor agregacji płytek krwi.

Nowością jest także lek na nadciśnienie – Rilmenidine Grindeks zawierający rilmenidynę w postaci tabletek 1 mg. Rilmenidyna jest stosowana w leczeniu nadciśnienia tętniczego, działając poprzez zmniejszenie aktywności układu współczulnego, co prowadzi do obniżenia ciśnienia krwi.

Leki okulistyczne

Carteol LP 2% Preservative Free, zawierający chlorowodorek karteololu, to nowe krople do oczu o przedłużonym uwalnianiu (20 mg/ml), stosowane w leczeniu jaskry. Karteolol zmniejsza ciśnienie wewnątrzgałkowe, co pomaga chronić nerw wzrokowy przed uszkodzeniem.

Leki przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne

Czerwiec 2024 przyniósł także nowości w leczeniu infekcji. Dalbavancin Accord i Dalbavancin Reig Jofre, zawierające dalbawancynę, są dostępne jako proszek do sporządzania koncentratu roztworu do infuzji (500 mg). Dalbawancyna jest antybiotykiem stosowanym w leczeniu ciężkich zakażeń bakteryjnych skóry i tkanek miękkich.

Leki przeciwnowotworowe

Nowością jest także Fulvestrant Cipla, zawierający fulwestrant, który jest dostępny jako roztwór do wstrzykiwań w ampułko-strzykawce (250 mg). Fulwestrant jest stosowany w leczeniu raka piersi, działając poprzez blokowanie receptorów estrogenowych.

Z kolei Pazopanib Viatris, zawierający pazopanib, jest dostępny w formie tabletek powlekanych o dawkach 200 mg i 400 mg. Pazopanib jest stosowany w leczeniu raka nerki, działając poprzez hamowanie angiogenezy i wzrostu guza.

Leki przeciwbólowe

Na rynku pojawił się także nowy lek przeciwbólowy dostępny na receptę. Exbol, zawierający chlorowodorek tramadolu i paracetamol, jest dostępny w formie tabletek (75 mg + 650 mg). Ten lek jest stosowany w leczeniu bólu umiarkowanego do silnego, łącząc działanie opioidowe tramadolu z przeciwbólowym działaniem paracetamolu.

Leki na układ oddechowy

Nowości nie ominęły także pulmonologii. Gartior, zawierający tiotropium, jest dostępny jako proszek do inhalacji w kapsułce twardej (18 mcg/dawkę odmierzoną). Tiotropium jest stosowane w leczeniu przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), pomagając rozszerzyć oskrzela i ułatwić oddychanie.

Natomiast Tussifortin, zawierający dekstrometorfan, jest dostępny w formie pastylek twardych (10 mg). Dekstrometorfan jest stosowany w leczeniu kaszlu, działając jako środek przeciwkaszlowy, który hamuje odruch kaszlowy.

Leki przeciwcukrzycowe

Czerwiec 2024 przyniósł także nowe możliwości w leczeniu cukrzycy. Metformin hydrochloride Biofarm, zawierający chlorowodorek metforminy, jest dostępny w formie tabletek powlekanych o dawkach 500 mg, 850 mg i 1000 mg. Metformina jest stosowana w leczeniu cukrzycy typu 2, pomagając kontrolować poziom cukru we krwi.

Leki na choroby psychiczne i uzależnienia

NiQuitin MINI Citrus, zawierający nikotynę, to nowość do leczenia uzależnienia od papierosów. Jest dostępny w formie tabletek do ssania o dawkach 2 mg i 4 mg. Ten lek jest stosowany w terapii zastępczej nikotyny, pomagając zmniejszyć objawy odstawienia nikotyny u osób rzucających palenie.

Z kolei Pratyria, zawierająca paliperydon, jest dostępna jako zawiesina do wstrzykiwań o przedłużonym uwalnianiu w ampułko-strzykawce o dawkach 75 mg, 100 mg, 150 mg oraz kombinacja 100 mg + 150 mg. Paliperydon jest stosowany w leczeniu schizofrenii i zaburzeń schizoafektywnych.

Inne leki

Warto wspomnieć także o leku Stygmistanon, zawierającym bromek pirydostygminy, który jest dostępny w formie tabletek powlekanych (60 mg). Pirydostygmina jest stosowana w leczeniu miastenii, pomagając poprawić przekazywanie impulsów nerwowych do mięśni.

Nowością jest także Auricid zawierający allopurynol, dostępny w formie tabletek o dawkach 100 mg i 300 mg. Jest on stosowany w leczeniu dny moczanowej. Allopurynol działa poprzez hamowanie oksydazy ksantynowej, co pomaga zmniejszyć produkcję kwasu moczowego w organizmie.

Clatra Allergy Fast zawiera bilastynę w formie tabletek ulegających rozpadowi w jamie ustnej (20 mg). Bilastyna jest lekiem przeciwhistaminowym stosowanym w leczeniu objawów alergii, takich jak katar sienny i pokrzywka, działając poprzez blokowanie receptorów histaminowych.

Nowy lek Minoxidil Doppelherz dla mężczyzn, zawierający minoksydyl, będzie dostępny jako piana na skórę (50 mg/g). Minoksydyl stymuluje wzrost włosów poprzez poprawę przepływu krwi do mieszków włosowych, co pomaga w leczeniu łysienia androgenowego.

Naromiast Devikap z cholekalcyferolem, jest dostępny w formie kapsułek miękkich o dawkach 20 000 IU i 50 000 IU. Cholekalcyferol, czyli witamina D3, wspomaga wchłanianie wapnia i fosforu oraz utrzymanie prawidłowej mineralizacji kości.

Podsumowanie

Te nowo zarejestrowane leki oferują szeroką gamę terapii, które mogą znacząco poprawić jakość życia pacjentów cierpiących na różne schorzenia. Wprowadzone leki obejmują innowacyjne rozwiązania w leczeniu chorób przewlekłych, jak również nowoczesne terapie onkologiczne i antybiotykowe. Znaczące są również nowe opcje w zakresie terapii przeciwbólowej, przeciwwirusowej oraz wspomagającej rzucanie palenia. Dzięki tym nowym lekom, pacjenci mają większy wybór w skutecznym zarządzaniu swoimi dolegliwościami, co przekłada się na lepszą kontrolę chorób i poprawę ogólnego stanu zdrowia.

Przyczyny zaćmy

Możemy wyróżnić dwa rodzaje zaćmy: nabytą (starczą) i wrodzoną. Do zaćmy nabytej, można sklasyfikować również taką, która występuje po przyjmowaniu leków, po urazie oraz w wyniku powikłań po chorobach ogólnych np. nadciśnienia czy cukrzycy. Katarakta może mieć wiele przyczyn, jednak mechanizm jej powstawania nie jest do końca poznany. Możliwą przyczyną wystąpienia zmętnienia soczewki jest stres oksydacyjny, który towarzyszy starzeniu się organizmu. Zmianie ulegają nieprawidłowo gromadzone i przegrupowane struktury białkowe, które budują soczewkę. Zaćma wrodzona, która diagnozowana jest głównie u dzieci poniżej 1. r.ż. spowodowana jest zakażeniami wewnątrzmacicznymi lub czynnikami genetycznymi [3,4].

Objawy zaćmy

Najczęściej zmętnienie soczewki oka nie jest widoczne gołym okiem. Może być zdiagnozowane dopiero przez lekarza okulistę. Do charakterystycznych objawów należy postępujące pogorszenie ostrości widzenia oraz pogorszenie w spostrzeganiu intensywności barw. Objawy te są określane przez pacjentów jako tzw. zmatowienie obrazu, czy widzenie zza brudnej szyby. Bardzo charakterystyczna jest również zwiększona wrażliwość oczu na światło — szczególnie zauważalna przy nocnym kierowaniu pojazdami mechanicznymi ze względu na oślepiające światła innych aut czy motocykli. Wymienione wyżej zmiany dotyczą jednego lub obu oczu [2,7].

Czynniki ryzyka zaćmy

Do przyczyn zmętnienia soczewki oka, prowadzących do zmniejszenia ostrości widzenia, a w konsekwencji do ślepoty, oprócz wieku, zaliczamy:

• urazy lub operacje;
• stosowanie leków takich jak: glikokortykosteroidy stosowane miejscowo lub ogólnoustrojowo, amiodaron (Opacorden, Cordarone), allopurynol (Milurit, Allupol);
• promieniowanie podczerwone lub UV;
• przewlekłe choroby zapalne oka;
• nadciśnienie;
• cukrzyca;
• stosowanie używek (alkohol, papierosy) [1].

Leczenie zaćmy

Podstawowym sposobem leczenia zaćmy jest zabieg chirurgiczny. Powinien być on wykonywany, kiedy utrata wzroku przeszkadza choremu w wykonywaniu czynności dnia codziennego lub gdy pogarsza stan oka (np. przy współistnieniu jaskry) [6,7].

Operacja zaćmy

Zabieg operacyjny usunięcia zaćmy to najczęściej wykonywany zabieg okulistyczny na świecie. Niestety, Polskie Towarzystwo Okulistyczne alarmuje, że w związku z pandemią koronawirusa w 2020 roku wykonano o 30% mniej operacji usunięcia zaćmy niż rok wcześniej [6,7].

Inne sposoby leczenia

Lekami dostępnymi z przepisu lekarza są w Polsce dwa preparaty:

• Vitreolent (jodek sodu oraz jodek potasu) — działa nawilżająco na powierzchnię oka oraz zmniejsza zmętnienie ciała szklistego i soczewki. Na rynku występują też wyroby medyczne bez recepty, które zawierają w swoim składzie jodek potasu (Cataroft, LentoNit K)
• Catalin (pirenoksyna) —- blokuje działanie związków chemicznych, pod których wpływem białka występujące w soczewce są nierozpuszczalne. Lek ten przeznaczony jest do samodzielnego przygotowania (tabletkę należy rozpuścić w rozpuszczalniku, który znajduje się w zestawie). Tak przygotowane krople powinno się zużyć w ciągu 20 dni od przygotowania [8,9]. 

Postępowanie okołooperacyjne po zabiegu usunięcia zaćmy

W zależności od ośrodka medycznego, w którym wykonywany będzie zabieg, procedury medyczne mogą się różnic. Niewątpliwie w każdym z nim kluczowe rady dla pacjentów powinny zawierać następujące pozycje:

1. Eliminacja potencjalnych źródeł infekcji poprzez higienę brzegu powiek odpowiednio dedykowanymi do tego preparatami w formie chusteczek (Demoxoft Clean, Blephaclean, HexaClean). 
2. 3-4 dni przed operacją powinny być zastosowane krople z chemioterapeutykiem np. Floxal (ofloksacyna), Oftaquix (lewofloksacyna).
3. Warto zaznaczyć, że pacjent przygotowujący się do zabiegu zaćmy, a jednocześnie stosujące krople na jaskrę, nie powinien ich odstawiać przed zabiegiem.

Podczas usunięcia zaćmy soczewka zmętniona jest usuwana, a w jej miejsce wszczepiona zostaje sztuczna soczewka. Po około 24 godzin po zabiegu pacjent może zgłaszać ból (skutecznym i bezpiecznym lekiem będzie w taki przypadku paracetamol (np. APAP).

Pooperacyjnie stosowanymi preparatami są:

• krople z chemioterapeutykiem, np. Floxal (ofloksacyna), przez 7-14 dni po zabiegu);
• krople z lekiem przeciwzapalnym np. Nevanac (napefenak), Yellox (bromfenak), Difadol (dikofenak) przez 2-4 tygodnie;
• krople z glikokortykosteroidem np. Dexafree (fosforan deksometazonu). Pacjenci mogą mieć problem z akceptacją kropli z glikokortyskosteroidem. Należy mieć jednak na uwadze, że krótkotrwałe przyjmowanie tych kropli na pewno nie spowoduje pogrodzenia stanu. Jedynie duże dawki sterydowych produktów doustnych zwiększają ryzyko rozwoju zaćmy (powyżej 10 mg prednizolonu) [1,7,9].

Warto pamiętać o konieczności około 10-minutowego ostępu pomiędzy aplikacją kropli jednych po drugich [6]. 

Podsumowanie

Według licznych badań zdrowa dieta, bogata w witaminę C, witaminę E, luteinę i zeaksantynę może zredukować ryzyko ciężkiego rozwoju zaćmy. Powinniśmy zatem mówić „tak” świeżym, zielonym warzywom liściastym, a następnie „nie” papierosom czy innym używkom — zahamuje to rozwój tej choroby oczu.

Jeśli już masz zaćmę, porozmawiaj z lekarzem okulistą na temat postępowania w Twoim przypadku.

Jaskra i zwiększenie ciśnienia śródgałkowego

Produktami leczniczymi, które mogą doprowadzić do zwiększenia ciśnienia śródgałkowego, a w następstwie do jaskry są:

• warfaryna — doustny środek przeciwzakrzepowy (Warfin);
• topiramat (Topamax, Epiramat) — lek przeciwpadaczkowy. W sytuacji, w której wystąpi podwyższone ciśnienie śródgałkowe, lek jest odstawiany i wymieniany na inny; częstym działaniem niepożądanym jest również zamglone widzenie;
• glikokortykosteroidy stosowane ogólnoustrojowo, jak i miejscowo np. deksametazon (Dexaven) powodują utrudnienie odpływu cieczy wodnistej, czego następstwem jest zwiększenie ciśnienia śródocznego; przy stosowaniu tych leków zalecane są wizyty kontrolne u lekarza okulisty raz do roku;
• paklitaksel i docetaksel — leki przeciwnowotworowe [2,5].

Informacje na temat jaskry znajdziesz w tym artykule: Jaskra — choroba miliona Polaków. Co o niej wiemy?

Zaćma

Zmętnienie soczewki oka, prowadzące do zmniejszenia ostrości widzenia, a w konsekwencji do ślepoty, może zostać rozwinięte przez stosowanie leków, takich jak:

• glikokortykosteroidy stosowane miejscowo lub ogólnoustrojowo; w przypadku wystąpienia problemów lekarz zaleca redukcję dawki lub terapię przerywaną (niecodzienne stosowanie leku); wczesne wykrycie daje nadzieję na cofnięcie zmian;
• amiodaron — lek przeciwarytmiczny (Opacorden, Cordarone); zmętnienie soczewki obserwowane jest po minimum 5 miesiącach u ponad połowy pacjentów stosujących lek; uszkodzenia, które zaszły podczas terapii nie ulegają cofnięciu mimo ewentualnego zaprzestania leczenia,
• allopurynol —lek stosowany w leczeniu dny moczanowej (Milurit, Allupol). Zwiększone ryzyko zaćmy może wystąpić u osób stosujących lek powyżej 3 lat lub w wysokich dawkach (400 mg i więcej) [5,6].

Zaburzenia pracy nerwu wzrokowego

Leki, które należą do grupy inhibitorów fosfodiesterazy 5 (PDE 5) np. sildenafil (Inventum, Maxon Active, MaxigraGo, Mensil), tadalafil (Erlis, Tadamen, Cialis) stosowane w leczeniu zaburzeń erekcji, mogą niekiedy powodować tzw. niebieską mgiełkę, która charakteryzuje się nadwrażliwością na światło. To działanie niepożądane występuje u co dziesiątego pacjenta, który stosuje wysokie dawki (100 mg sildenafilu) i utrzymuje się przez około 5 godzin od momentu przyjęcia leku. Innymi produktami leczniczymi, które mogą powodować neuropatię (zaburzenie przewodnictwa) nerwu wzrokowego, są: chloramfenikol, metotreksat (Metex, Metotreksat — Ebewe), tamoksyfen (Tamoxifen Sandoz, Nolvadex-D), leki przeciwgruźlicze: etambutol (Ethambutol TEVA), izoniazyd (Nidrazid), ryfampicyna (Rifamazid) [5,7].

Zaburzenia widzenia 

Do leków powodujących zaburzenia widzenia (zwykle ustępujące po zaprzestaniu terapii) należą:

• leki NLPZ zawierające w swoim składzie celekoksyb (Aclexa) lub ibuprofen (Nurofen, Mig, Ibuprom),
• leki bakteriobójcze i pierwotniakobójcze: fluorochinolony (np. Cipronex) czy metronidazol (Metronidazol Polpharma), 
• lek moczopędny hydrochlorotiazyd, 
• krople stosowane w leczeniu jaskry zawierające dorzloamid (np. Nodom) lub brinzolamid (np. Azopt); działanie niepożądane występuje zaraz po aplikacji leku i ustępuje po około 5 minutach po podaniu [5,6].

Suchość oka

Ta dolegliwość może występować przy przyjmowaniu: leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji (np. Hydroxyzinum VP, Clemastium WZF) stosowanych w relacjach alergicznych, leku przeciwtrądzikowego z izotretynoiną (Curacne, Izotek, Aknenormin), leków rozkurczowych (Scopolan, Buscopan) oraz niektórych leków przeciwdepresyjnych zawierających np. chloropromazynę (np. Fenactil) [1,5].

Zapalenie błony naczyniowej 

Leki stosowane w osteoporozie zawierające w swoim składzie bisfosfoniany (np. Alendrogen) czy przeciwbakteryjne sulfonamidy (np. Biseptol) lub moksyfloksacynę (np. Moloxin) mogą powodować zapalenie błony naczyniowej — rzadkie, aczkolwiek niebezpieczne działanie niepożądane.

Działanie toksyczne na siatkówkę, rogówkę oraz soczewkę 

Również poszczególne elementy strukturalne oka mogą ulegać uszkodzeniom przy długotrwałym stosowaniu wybranych leków. Działanie toksyczne na rogówkę wiąże się z odkładaniem się w niej złogów — proces ten nazywany jest keratopatią. Zjawisko to występuje również na siatkówce oka przy zastosowaniu leków z amantadyną (Amantix, Viregyt K) czy chlorochiny (Arechin). Zmiany te następują po około 2 tygodniach od momentu rozpoczęcia terapii i ustępują po zakończeniu leczenia. Niemniej jednak stan rogówki i siatkówki, podczas stosowania leku, musi być konsultowany z lekarzem okulistą.

Większość niesteroidowych leków przeciwzapalnych stosowanych miejscowo w trakcie stanu zapalnego oka np. diklofenak (Dicloabak) powoduje przekrwienie rogówki oraz pieczenie spojówki. Długotrwałe stosowanie tych leków może prowadzić do uszkodzenia struktur oka, a w konsekwencji uszkodzenia wzroku [2,5].

Inne działania niepożądane

• krwawienie w obrębie oka u osób z problemami z zakrzepicą i niekontrolujących wartości INR (np. przy stosowaniu acenokumarolu czy warfaryny),
• nieprawidłowe rozróżnianie barw (głównie koloru żółtego i zielonego) przy zażywaniu digoksyny stosowanej w leczeniu niewydolności serca czy migotaniu przedsionków,
• skurcz ciała rzęskowego w oku — zwężanie i rozszerzanie naczyń krwionośnych powoduje efekt przekrwionych oczu przy aplikacji leków na jaskrę zawierających w swoim składzie brymonidynę (np. Alphagan) [3,5].

Polekowe uszkodzenie wzroku – jak zmniejszyć jego prawdopodobieństwo?

Przy aplikacji preparatów w formie kropli do oczu, należy ucisnąć kanalik łzowy, aby zmniejszyć ilość leku, która dostaje się do krążenia ogólnego. Kiedy lek dostałby się do błony śluzowej nosa, działanie toksyczne mogłoby być nawet silniejsze niż podanie tej samej substancji w postaci doustnej. Dodatkowo uciskanie kanalika łzowego powoduje poprawienie skuteczność leczenia np. w trakcie terapii jaskry. Więcej informacji o prawidłowej aplikacji kropli ocznych znajdziesz tu: Leki oczne — zasady prawidłowego stosowania.

W razie wstąpienia powikłań polekowych zarówno lekarz, farmaceuta jak i pacjent, jego rodzina czy opiekun prawny zobligowani są do zgłaszania działań niepożądanych elektronicznie lub telefonicznie m.in. za pośrednictwem URPLu – czyli Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych [4].

Podsumowanie 

Stosowanie leków zarówno miejscowo jak i ogólnoustrojowo niesie ze sobą ryzyko występowania działań niepożądanych. Bardzo często jednak są one odwracalne po zakończeniu terapii lub możliwe do uniknięcia przy dokładności przyjmowania wynikającej z ulotki dołączonej do produktu leczniczego. Niemniej jednak, w większości przypadków korzyść ze stosowania danego leku zdecydowanie przewyższa ryzyko wystąpienia powikłań. Dlatego stosując jakikolwiek preparat, należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza i farmaceuty. 

Głównym winowajcą jest kwas moczowy, który jest produktem rozpadu puryn dostarczanych do organizmu wraz z pokarmem. To właśnie jego nadmierne wytwarzanie lub problemy z eliminacją powodują, że rozwija się dna moczanowa. Stan zapalny powstaje na skutek odkładania się kwasu moczowego się w formie kryształków moczanu sodu w stawach i tkankach okołostawowych [1]. Zbyt wysoki poziom kwas moczowego we krwi tj. powyżej 7 mg/dl określa się jako hiperurykemię [2].

Rozróżnia się dnę moczanową pierwotną i wtórną.

Do przyczyn pierwotnych należą dziedziczne zaburzenia funkcji enzymów uczestniczących w przemianie puryn lub zmniejszenie wydalania kwasu moczowego przez nerki.

Dna moczanowa wtórna może być wywołana nieprawidłową dietą oraz chorobami przebiegającymi z zaburzeniem wydalania moczanów (np. niewydolność nerek) lub nasileniem ich powstawania (np. liza guza) [3-4].

Objawy dny moczanowej

Choroba przebiega etapami, wyróżniamy: okres bezobjawowej hiperurykemii, ostre napady, okresy międzynapadowe oraz dnę przewlekłą.

Napad dny rozpoczyna się nagle — najostrzejsze objawy występują po 8-12 godzinach. Chorzy opisują ten stan jako bardzo silny ból, obrzęk i rumień w okolicy stawu. Skóra w tym miejscu jest napięta, błyszcząca i szybko się łuszczy. Najczęściej dotyczy to stawu śródstopowo-paliczkowego dużego palca u nogi, stawu skokowego, stawów śródstopia oraz stawu kolanowego. Dna moczanowa znacznie rzadziej dotyka stawu nadgarstkowego. Jeśli napad nie jest leczony, to może trwać nawet do 1–2 tygodni. Na wczesnych etapach choroby przerwy pomiędzy kolejnymi atakami dny są długie i wynoszą kilka miesięcy lub lat. Natomiast jeśli choroba się rozwinie, ulegają one skróceniu nawet do kilku tygodni [1-3,5].

Leczenie napadu dny moczanowej

Leczenie ataku dny moczanowej ma na celu zmniejszenie nasilenia ostrych objawów związanych z aktywnością komórek zapalnych. W ciągu 24 godzin od pojawienia się napadu należy podać środki farmakologiczne. W leczeniu stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), kolchicynę i glikokortykosteroidy (GSK).

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)

Są lekami pierwszego wyboru. Do tej grupy należą preparaty zawierające w składzie ibuprofen (Ibuprom, Nurofen), naproksen (Apo-Napro fast) diklofenak potasu (Voltaren Acti Forte), meloksykam (Opokan, Moilec), celekoksyb (Celebrex). Są to preparaty w dużej mierze dostępne bez recepty (czytaj także: Nadciśnienie a leki na ból, gorączkę i przeziębienie). Jeśli podczas stosowania tych leków pojawią się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, należy rozważyć włączenie do terapii inhibitora pompy protonowej [2-5].

Kolchicyna

Jest dostępna z przepisu lekarza i stosowana jako lek drugiego wyboru (Colchican, Colchicine Genoptim, Colchicum Dispert). Związek ten zaleca się dla pacjentów, u których NLPZ są przeciwwskazane np. ze względu na chorobę wrzodową. Jest to lek, który zmniejsza reakcje zapalne oraz wykazuje działanie przeciwbólowe. Kolchicynę stosuje się w dawce początkowej 1 mg, a następnie 0,5 mg po upływie jednej godziny. Przez kolejne 12 godzin chory nie powinien przyjmować tego leku. Po tym czasie jeżeli jest potrzeba, można przyjąć co 8 godzin 0,5 mg leku w celu zmniejszenia bólu. Leczenie przerywa się kiedy objawy ustąpią lub po zażyciu łącznie 6 mg. Kolejne zażycie leku jest możliwe dopiero po 3 dniach [4-6].   

Glikokortykosteroidy (GSK)

To leki, które zlecane są przez lekarza jeśli przeciwwskazane jest podawanie NLPZ i kolchicyny. Najczęściej stosowany jest przez 3-5 dni prednizolon (Encortolon) w formie doustnej lub octan metylopredniozolonu (Depo-Medrol) w formie zastrzyku podawanego dostawowo [2-5].

Leczenie profilaktyczne dny moczanowej

U osób ze zdiagnozowaną dną moczanową rozpoczyna się terapię zmniejszającą stężenie kwasu moczowego, tak aby zminimalizować częstotliwość napadów. Chorzy powinni być pod regularną opieką reumatologa.

Allopurynol (Milurit, Allupol) i febuksostat (Adenuric) są lekami pierwszego rzutu. Oba związki zmniejszają poziom kwasu moczowego we krwi i w moczu. Mechanizm działania polega na hamowaniu oksydazy ksantynowej, czyli enzymu biorącego udział w powstawaniu kwasu moczowego.

Allopurynol stosuje się po posiłku, by zmniejszyć ryzyko dolegliwości żołądkowych. Częstym działaniem niepożądanym tego leku jest wysypka skórna. W przypadku jej wystąpienia chory powinien przerwać leczenie i zgłosić się do lekarza, który zalecił lek. Terapii allopurynolem nie należy rozpoczynać podczas trwającego ataku dny moczanowej, gdyż może to spowodować jego przedłużenie. Zazwyczaj leczenie rozpoczyna się 2 tygodnie po ataku. Na początku pacjent przyjmuje allopurynol w dawce 100 mg, a następnie jest ona zwiększana przez kilka tygodni lub miesięcy aż do osiągnięcia prawidłowych stężeń kwasu moczowego.

Febuksostat jest zalecany chorym, u których leczenie allopurynolem jest źle tolerowane lub nieskuteczne [5].

Kto jest w grupie ryzyka?

Dna moczanowa najczęściej dotyka mężczyzn z otyłością i nadciśnieniem. Osoby regularnie spożywające duże ilości czerwonego mięsa oraz nadużywające alkoholu również są narażone na to schorzenie.

Nadciśnienie tętnicze — czy leki to jedyne wyjście?

Należy pamiętać, że wzrost stężenia kwasu moczowego we krwi wywołują także niektóre leki, są to: tiazydy (np. Hydrocholorotiazyd, Tialorid), diuretyki pętlowe (Furosemidum, Toramide), cyklosporyna (Equoral), aspiryna (Aspirin, Acard, Polopiryna S). Przyjmowanie tych leków może prowadzić do wystąpienia napadu dny. Przyjmowanie kwasu salicylowego w dawce 325 mg lub mniejszej zwiększa ilość kwasu moczowego we krwi. Co ciekawe, badanie dowodzą, że dawki większe niż powyższa mogą obniżać stężenie moczanów [5].

Jak można zapobiec atakom ?

Świadomość pacjenta na temat tego co może zrobić, aby zapobiec atakom dny moczanowej, jest niewątpliwie istotna. Zaleca się, aby pacjent:

• zredukował masę ciała, jeśli stwierdzono u niego nadwagę,
• włączył do diety węglowodany złożone — powinien spożywać owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste,
• ograniczył przyjmowanie czerwonego mięsa i wysokotłuszczowych produktów mlecznych,
• nie spożywał alkoholu,
• stosował codziennie 500 mg witaminy C, gdyż długotrwałe jej przyjmowanie zmniejsza stężenie kwasu moczowego we krwi [3,5].

• wzmocnione działanie leku — nie jest ono groźne, niemniej taka sytuacja wymaga wówczas modyfikacji dawki;
• brak efektu terapeutycznego — wynika to głównie z dwóch rzeczy: przyspieszonej eliminacji leku z organizmu (wówczas związek ten za krótko przebywa we krwi i „nie zdąży” zadziałać) albo zmniejszonej biodostępności, gdy ograniczone jest wchłanianie leku;
• podwyższone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych — w wyniku bezpośredniej interakcji lek-pokarm bądź w efekcie podwyższonego stężenia leku we krwi;
• niwelowanie efektów ubocznych — dzieje się to na skutek ochronnego działania składników pożywienia.

Jak widać powyżej, interakcje leków z pokarmem mogą mieć dwojaką postać. Wszystko zależy od właściwości danego związku aktywnego oraz od ilości i rodzaju składników pokarmowych [1].

Jakie składniki pokarmowe wchodzą w interakcje?

Wiele leków powinno przyjmować się z posiłkiem. Jest to zamierzony zabieg, mający na celu m.in. ograniczenie dyskomfortu ze strony układu pokarmowego bądź osiągnięcie kinetyki uwalniania wydłużonej w czasie (dotyczy to głównie leków o przedłużonym uwalnianiu). Wynika z tego, że niektóre interakcje leków z pożywieniem są wręcz pożądane. Składnikami, które mogą współoddziaływać z substancjami czynnymi, są:

• składniki mineralne oraz witaminy;
• błonnik;
• białko, tłuszcze i węglowodany;
• napoje alkoholowe;
• soki owocowe [1].

Co ułatwia wchłanianie minerałów? 

Minerały wchłaniają się lepiej, jeśli popijemy je znaczną ilością wody. Dzięki temu ich uwalnianie z tabletki rozpocznie się szybciej i dużo łatwiej dotrą do dalszych części przewodu pokarmowego. Warto zapoznać się z instrukcjami producenta odnośnie stosowania preparatów z minerałami. Przykładowo żelazo, jako bardzo trudno przyswajalny minerał, będzie dużo łatwiej się wchłaniał w połączeniu z witaminą C.

Odpowiedni związek chemiczny może także ułatwić wchłanianie leku. Magnez w związkach organicznych (mleczan, cytrynian) charakteryzuje się dużo lepszą przyswajalnością, niż w przypadku nieorganicznych połączeń (tlenek) [9]. 

Co utrudnia wchłanianie minerałów?

Minerały są pierwiastkami aktywnymi chemicznie, co powoduje możliwość występowania licznych interakcji między nimi a innymi związkami chemicznymi znajdującymi się w pożywieniu. Przykładem takiej interakcji jest obniżenie wchłaniania magnezu przez tworzenie kompleksów ze związkami wapnia. Wpływ na wchłanianie minerałów mają też choroby charakteryzujące się zaburzeniami absorpcji składników pokarmowych z jelit, takie jak IBS, choroba Crohna, czy biegunki [9]. 

Jak leki wpływają na wchłanianie substancji pokarmowych?

Niezaprzeczalnym faktem jest to, że pokarm może wpływać na losy leku w naszym organizmie. Tymczasem sytuację można również odwrócić — przyjmowane przez nas leki mogą także wpływać na wchłanianie i metabolizm substancji pokarmowych, w tym mikroelementów i witamin, a także na polekowe zaburzenia elektrolitowe, a nawet na łaknienie i ogólny stan odżywienia pacjentów.

Powszechnie stosowane leki, takie jak inhibitory pompy protonowej, diuretyki, leki przeczyszczające oraz leki zobojętniające stosowane przez długi czas i w dużych dawkach mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej. Objawiają się one między innymi:

• nudnościami i wymiotami;
• suchością w ustach i nasilonym pragnieniem;
• osłabieniem, sennością i dezorientacją;
• bólami i kurczami mięśni;
• niedociśnieniem i zaburzeniem rytmu serca;
• niepokojem ruchowym i drgawkami [2].

Na co zwrócić uwagę, stosując inhibitory pompy protonowej (IPP)?

Inhibitory pompu protonowej występują m.in. pod następującymi nazwami handlowymi: IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc. Stosowanie tego typu leków zmniejsza wchłanianie makro- i mikroelementów z pożywienia — zwłaszcza jonów magnezu, wapnia oraz żelaza. Przez to, że leki te zmieniają pH panujące w żołądku, niektóre pierwiastki, które dostarczamy do organizmu wraz z pożywieniem, nie mają szans się wchłonąć. U pacjentów przyjmujących IPP przez co najmniej 3 miesiące może dojść do hipomagnezemii, czyli do zbyt niskiego poziomu magnezu we krwi. Objawia się ona przewlekłym uczuciem zmęczenia, majaczeniem, drgawkami oraz zawrotami głowy. Dodatkowo inhibitory pompy protonowej, obniżając wchłanianie wapnia z diety, zwiększają ryzyko złamań kości, zwłaszcza u starszych osób. Wszystkie preparaty IPP dostępne bez recepty powinny być stosowane maksymalnie przez dwa tygodnie i nie częściej niż 3 razy w roku. Wszyscy pacjenci, którzy obarczeni są podwyższonym ryzykiem osteoporozy, powinni być dokładnie monitorowani [1,3].

Wpływ diuretyków na równowagę elektrolitową

Diuretyki to leki moczopędne, stosowane często w terapii nadciśnienia tętniczego (Czytaj także: 6 mitów dotyczących nadciśnienia). Można wśród nich wyróżnić diuretyki pętlowe (Furosemidum Polfarmex, Furosemidum Polpharma, Toramide, Diured, Torsemed) oraz tiazydowe (Diuresin SR, Hydrochlorothiazidum Polpharma, Indapen SR, Tertensif SR), które różnią się mechanizmem działania i potencjalnymi efektami niepożądanymi. Obie grupy powodują hiponatremię (obniżony poziom sodu we krwi), hipokaliemię (obniżony poziom potasu we krwi) oraz hipomagnezemię (obniżony poziom magnezu we krwi). Mówiąc kolokwialnie, diuretyki te „wypłukują” cenne mikro- i makroelementy z naszego organizmu. Podczas przyjmowania tej grupy leków, pacjenci powinni badać poziom elektrolitów w surowicy. Co więcej, zaleca się przyjmowanie zwiększonej ilości płynów w ciągu dnia [1,4-5]. Istnieje również trzecia grupa diuretyków. Są to diuretyki oszczędzające potas (Spironolakton, Finospir, Tialorid, Nonpres), których działaniem niepożądanym może być hiperkaliemia — przeciwnie do opisanych powyżej grup. Ryzyko jej wystąpienia jest znacznie wyższe u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub nadmierną podażą potasu [1].

Zaburzenia elektrolitowe, a środki przeczyszczające

Zadaniem środków przeczyszczających (Dulcobis, Radirex) jest wywołanie wypróżnienia. Ich źle dobrana dawka bądź zbyt częste stosowanie może prowadzić nawet do biegunki.  W trakcie jej trwania organizm traci bardzo duże ilości wody, a wraz z nią cenne elektrolity — to bardzo prosta droga do wystąpienia zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza hipokaliemii (obniżone stężenie potasu we krwi). Leków przeczyszczających nie powinno się stosować dłużej niż 5 dni bez uprzedniej konsultacji z lekarzem. Co więcej, tego rodzaju preparatów powinno się unikać u osób starszych, zwłaszcza w stanach odwodnienia [1,6-7].

Wpływ leków zobojętniających na wchłanianie elektrolitów

Leki zobojętniające, takie jak Gaviscon lub Alugastrin, zawierają w swoim składzie głównie związki glinu, magnezu, wapnia i sodu. Stosowane przez długi okres, mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej, zwłaszcza u osób cierpiących na niewydolność nerek. Wynika to z faktu, że zmieniają one pH panujące w żołądku, uniemożliwiając tym samym wchłanianie minerałów z pożywienia. Co więcej, mogą one także upośledzać wchłanianie innych substancji pokarmowych. Należy je stosować między posiłkami, z zachowaniem przynajmniej 2-godzinnego odstępu. Nie powinno się ich przyjmować dłużej niż 2 tygodnie [1,8].

Czy leki wpływają na wchłanianie witaminy D?

Część leków przeciwpadaczkowych, takich jak karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR), czy fenytoina (Phenytoinum WZF), mogą zaburzać wątrobową przemianę witaminy D3 do jej aktywnej formy (1,25-dihydrokycholekalcyferolu). Osoby przyjmujące leki przeciwdrgawkowe powinny zadbać o odpowiednią suplementację witaminy D3 oraz o ekspozycję na światło słoneczne. Niedobór tej witaminy może być przyczyną demineralizacji kości i krzywicy [1] (Czytaj także: Witamina D3. Obowiązkowa witamina dla seniorów?).

Metabolizm kwasu foliowego, a stosowanie leków

Niedobory kwasu foliowego mogą wystąpić po lekach takich jak:

• metotreksat (Trexan, Metotab);
• fenytoina (Phenytoinum WZF);
• metformina (Siofor, Metformax, Avamina);
• trymetoprym (Urotrim);
• karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR);
• sulfasalazyna (Salazopyrin EN);
• doustna antykoncepcja.

Objawiają się one przede wszystkim stanami zapalnymi błon śluzowych (głównie jamy ustnej i języka) oraz zaburzeniami układu krwiotwórczego (leukopenia, niedokrwistość, małopłytkowość). U kobiet ciężarnych leki te mogą być szczególnie niebezpieczne — powodują one wady cewy nerwowej u płodu [1,8] (Czytaj także: Suplementy dla kobiet w ciąży. Czy należy je przyjmować?).

Wpływ leków na wchłanianie witaminy B6 i B12 z pożywienia

Niedostateczne wchłanianie witamin z grupy B z pożywienia może okazać się niezwykle groźne. Ich niedostateczna ilość w organizmie może wiązać się z wystąpieniem poważnych zaburzeń neurologicznych i hematologicznych. Osoby szczególnie narażone na niedobory witamin z grupy B powinny zachować szczególną ostrożność podczas stosowania leków:

• inhibitorów pompy protonowej IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc);
• leków zobojętniających (Gaviscon, Alugastrin);
• metforminy (Metformax, Avamina, Siofor);
• kolchicyny (Colchican, Colcichum Dispert);
• allopurynolu (Allupol, Milurit);
• teofiliny (Theovent, Euphyllin Long);
• doustnej antykoncepcji;
• fenytoiny Phenytoinum WZF;
• penicylaminy (Cuprenil) [1,8].

Obszarem, nad którym wyjątkowo powinni skupić się farmaceuci pracujący za pierwszym stołem, jest edukacja pacjentów. Specjaliści powinni uczulać chorych na możliwość wystąpienia ewentualnych interakcji przyjmowanych przez nich leków z pożywieniem. Może to korzystnie wpłynąć na ich stan zdrowia i na efekty farmakoterapii.

Podobieństwa i przynależność do grupy leków

W porównaniu wezmą udział trzy substancje czynne: febuksostat, allopurynol oraz kolchicyna. Wszystkie te leki są stosowane u pacjentów z dną moczanową, jednak należą do różnych podgrup leków przeciw dnie moczanowej¹²³.

• Febuksostat oraz allopurynol hamują powstawanie kwasu moczowego w organizmie poprzez blokowanie oksydazy ksantynowej, enzymu odpowiedzialnego za końcowe etapy rozkładu puryn⁴⁵.
• Kolchicyna działa zupełnie inaczej – nie wpływa na poziom kwasu moczowego, lecz zmniejsza reakcję zapalną wywołaną przez kryształy moczanowe w stawach, blokując migrację leukocytów i uwalnianie czynników zapalnych⁶⁷.

Wszystkie te substancje mogą być stosowane doustnie i należą do leków stosowanych w leczeniu dny moczanowej, jednak różnią się mechanizmem działania oraz zastosowaniem w konkretnych sytuacjach klinicznych¹²³.

• Febuksostat i allopurynol zaliczane są do leków hamujących wytwarzanie kwasu moczowego⁴⁵.
• Kolchicyna jest lekiem przeciwzapalnym, nie wpływającym na poziom kwasu moczowego, ale łagodzącym ostre objawy dny⁶.

Wskazania terapeutyczne – kiedy stosować poszczególne leki?

Febuksostat i allopurynol są wykorzystywane głównie do leczenia przewlekłej hiperurykemii, czyli podwyższonego poziomu kwasu moczowego we krwi, szczególnie gdy dochodzi do odkładania się złogów moczanowych (guzki dnawe, przewlekłe zapalenie stawów dnawe), a także w zapobieganiu powikłaniom u pacjentów z nowotworami poddawanych chemioterapii (zespół rozpadu guza)⁸².

Kolchicyna jest natomiast stosowana przede wszystkim w leczeniu ostrych napadów dny moczanowej oraz w profilaktyce tych napadów podczas rozpoczynania leczenia febuksostatem lub allopurynolem³⁹. Oznacza to, że kolchicyna nie służy do długotrwałego obniżania poziomu kwasu moczowego, ale pomaga łagodzić ból i stan zapalny w trakcie napadu oraz zmniejsza ryzyko jego wystąpienia na początku leczenia innymi lekami.

• Febuksostat jest wskazany do leczenia przewlekłej hiperurykemii u dorosłych, również w profilaktyce i leczeniu zespołu rozpadu guza u pacjentów onkologicznych⁸.
• Allopurynol znajduje zastosowanie zarówno w dnie moczanowej, jak i w innych schorzeniach przebiegających z nadmiarem kwasu moczowego, np. w nawracającej kamicy nerkowej czy u pacjentów z zespołem Lescha-Nyhana².
• Kolchicyna nie jest zalecana do przewlekłego leczenia dny moczanowej, a jej rola skupia się na leczeniu ostrych ataków i profilaktyce na początku terapii obniżającej poziom kwasu moczowego³.

Wskazania różnią się także w zależności od grupy wiekowej. Febuksostat i allopurynol są stosowane głównie u dorosłych, przy czym allopurynol może być używany również u dzieci w określonych sytuacjach, np. w chorobach nowotworowych i niektórych zaburzeniach enzymatycznych¹⁰. Kolchicyna nie jest zalecana dla dzieci w leczeniu dny moczanowej¹¹, natomiast w rzadkich przypadkach może być stosowana u dzieci z innymi chorobami, jak rodzinna gorączka śródziemnomorska⁹.

^82391011

Mechanizm działania i losy leków w organizmie

Febuksostat i allopurynol mają wspólny cel – zmniejszają stężenie kwasu moczowego w organizmie poprzez hamowanie oksydazy ksantynowej. Różnią się jednak budową chemiczną oraz niektórymi szczegółami działania:

• Febuksostat jest silnym, niepurynowym i bardzo selektywnym inhibitorem oksydazy ksantynowej. Hamuje ten enzym zarówno w postaci utlenionej, jak i zredukowanej⁴. Nie wpływa na inne enzymy biorące udział w metabolizmie puryn⁴.
• Allopurynol jest analogiem puryn i również blokuje oksydazę ksantynową, a jego główny aktywny metabolit – oksypurynol – przedłuża efekt działania⁵. Oprócz tego, u niektórych pacjentów zmniejsza także wytwarzanie puryn de novo⁵.
• Kolchicyna nie wpływa na stężenie kwasu moczowego, ale hamuje reakcję zapalną wywołaną przez kryształy moczanowe poprzez blokowanie migracji i aktywności białych krwinek, co prowadzi do zmniejszenia bólu i obrzęku podczas napadu dny⁶⁷.

Farmakokinetyka, czyli losy leku w organizmie, także różni się pomiędzy tymi lekami:

• Febuksostat szybko się wchłania po podaniu doustnym, a jego stężenie we krwi wzrasta proporcjonalnie do dawki. Jest wydalany zarówno przez nerki, jak i przez wątrobę. U osób z łagodnymi lub umiarkowanymi zaburzeniami nerek lub wątroby nie jest konieczna modyfikacja dawki¹⁴.
• Allopurynol po podaniu doustnym szybko się wchłania i jest przekształcany do oksypurynolu, który ma dłuższy czas działania. U pacjentów z niewydolnością nerek dawka musi być zmniejszona, ponieważ lek i jego metabolit mogą się kumulować¹⁵.
• Kolchicyna dobrze się wchłania z przewodu pokarmowego, jest częściowo metabolizowana w wątrobie i wydalana głównie z kałem, a w mniejszym stopniu przez nerki. U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami nerek lub wątroby jej stosowanie jest przeciwwskazane¹⁶¹⁷.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie omawiane leki mają przeciwwskazania do stosowania, jednak różnią się one zakresem i istotnością:

• Febuksostat i allopurynol nie powinny być stosowane w przypadku nadwrażliwości na daną substancję czynną lub którykolwiek składnik leku¹⁸¹⁹. Dodatkowo, febuksostat nie jest zalecany u pacjentów po przeszczepach narządów oraz w ciężkich zaburzeniach czynności wątroby lub nerek¹².
• Kolchicyna jest przeciwwskazana u osób z ciężkimi zaburzeniami serca, żołądka, jelit, wątroby, nerek oraz w przypadku zaburzeń hematologicznych²⁰²¹. Dodatkowo nie powinna być stosowana u osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, które jednocześnie przyjmują niektóre inne leki (np. makrolidy, cyklosporyna, silne inhibitory CYP3A4)²¹.

Wszystkie trzy leki mogą wywołać poważne reakcje nadwrażliwości (w tym zespół Stevensa-Johnsona), jednak ryzyko to jest szczególnie podkreślane przy stosowaniu allopurynolu i febuksostatu²²²³. Kolchicyna z kolei niesie ryzyko toksyczności, zwłaszcza u osób starszych i z niewydolnością nerek lub wątroby²⁴²⁵.

^{181912202122232425}

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Bezpieczeństwo stosowania tych leków różni się w zależności od wieku, płci, ciąży, karmienia piersią, a także obecności chorób nerek lub wątroby:

• Dzieci: Febuksostat nie jest zalecany dla dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Allopurynol można stosować u dzieci jedynie w określonych wskazaniach, a kolchicyna – z reguły nie jest zalecana w leczeniu dny moczanowej u dzieci¹²¹⁰¹¹.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Febuksostat nie powinien być stosowany w ciąży i podczas karmienia piersią²⁶. Allopurynol można stosować w ciąży tylko wtedy, gdy nie ma innej bezpieczniejszej alternatywy, natomiast nie jest zalecany w czasie karmienia piersią²⁷. Kolchicyna jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią²⁸²⁹.
• Osoby starsze: Wszystkie trzy leki należy stosować ostrożnie, a dawkowanie dostosować do stanu zdrowia i czynności nerek oraz wątroby³⁰¹⁰³¹.
• Osoby z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby: U osób z niewydolnością nerek dawkę allopurynolu należy zmniejszyć, a febuksostat można stosować w łagodnych i umiarkowanych zaburzeniach bez konieczności korekty dawki¹²¹³. Kolchicyna jest przeciwwskazana w ciężkiej niewydolności nerek lub wątroby¹⁶²⁰.
• Kierowcy: Wszystkie trzy substancje mogą wywoływać zawroty głowy, senność lub zaburzenia widzenia, dlatego zaleca się ostrożność podczas prowadzenia pojazdów³²³³³⁴.

Podsumowanie: podobieństwa i różnice w pigułce

^{123262728323334351012}

Febuksostat, allopurynol i kolchicyna – wybór zależny od potrzeb pacjenta

Podsumowując, febuksostat i allopurynol to leki stosowane przewlekle, które skutecznie obniżają poziom kwasu moczowego i zapobiegają powikłaniom dny moczanowej. Kolchicyna jest natomiast wybierana do krótkotrwałego łagodzenia ostrych objawów i jako wsparcie w profilaktyce na początku leczenia. Wybór odpowiedniej substancji czynnej zależy od wielu czynników – wieku pacjenta, chorób towarzyszących, czynności nerek i wątroby, a także ryzyka działań niepożądanych. W razie wątpliwości zawsze należy skonsultować się z lekarzem, który dobierze lek najlepiej dopasowany do indywidualnych potrzeb.

Mechanizm działania substancji czynnej odnosi się do sposobu, w jaki wpływa ona na organizm, aby uzyskać pożądany efekt terapeutyczny. W przypadku allopurynolu, kluczowe jest zrozumienie, jak wpływa on na procesy metaboliczne prowadzące do powstawania kwasu moczowego, który w nadmiarze może prowadzić do rozwoju takich chorób jak dna moczanowa czy kamica nerkowa¹². Dwa istotne pojęcia związane z mechanizmem działania leków to:

• Farmakodynamika – określa, jak lek działa na organizm, czyli jakie zmiany wywołuje w komórkach i tkankach.
• Farmakokinetyka – opisuje, jak organizm przetwarza lek: jak jest on wchłaniany, rozprowadzany, rozkładany i wydalany.

Jak allopurynol wpływa na organizm?

Allopurynol działa przede wszystkim poprzez blokowanie działania enzymu o nazwie oksydaza ksantynowa. Ten enzym bierze udział w przemianach chemicznych, które prowadzą do powstawania kwasu moczowego – substancji, która w nadmiarze odkłada się w stawach i nerkach, powodując dolegliwości bólowe i inne powikłania³⁴.

• Allopurynol oraz jego główny produkt przemiany – oksypurynol – obniżają poziom kwasu moczowego zarówno we krwi, jak i w moczu.
• Dzieje się tak, ponieważ hamują one utlenianie hipoksantyny do ksantyny, a następnie ksantyny do kwasu moczowego – to właśnie te przemiany prowadzą do powstawania kwasu moczowego w organizmie.
• U niektórych osób allopurynol może także hamować powstawanie puryn „od nowa” (tzw. syntezę de novo), co dodatkowo ogranicza produkcję kwasu moczowego.

Dzięki tym mechanizmom allopurynol pozwala skutecznie obniżać stężenie kwasu moczowego u osób z dną moczanową, kamicą nerkową oraz w innych sytuacjach, gdzie jego poziom jest zbyt wysoki⁵.

Przemiany allopurynolu w organizmie – jak długo działa i jak jest wydalany?

Po przyjęciu doustnym allopurynol szybko się wchłania z przewodu pokarmowego. Jego obecność we krwi można stwierdzić już po 30-60 minutach od podania, a maksymalne stężenie osiąga zwykle po około 1,5 godziny⁶⁷. W ciągu 6 godzin jego ilość we krwi znacząco się zmniejsza.

• Biodostępność, czyli ilość leku, która rzeczywiście trafia do krwiobiegu, wynosi od 67% do 90%.
• Allopurynol w nieznacznym stopniu wiąże się z białkami osocza, więc nie jest silnie „zatrzymywany” przez krew i może łatwo docierać do tkanek, gdzie jest potrzebny.
• Najwięcej allopurynolu i jego metabolitu oksypurynolu znajduje się prawdopodobnie w wątrobie i błonie śluzowej jelit – tam, gdzie aktywność oksydazy ksantynowej jest największa.

Allopurynol jest przekształcany głównie do oksypurynolu – ten związek działa dłużej, choć jest słabszy w hamowaniu enzymu. Około 20% przyjętej dawki jest wydalane z kałem, a mniej niż 10% – z moczem w postaci niezmienionej. Pozostała część wydalana jest jako oksypurynol, który może utrzymywać się w organizmie nawet ponad dobę.

• Okres półtrwania allopurynolu (czyli czas, w którym jego stężenie we krwi zmniejsza się o połowę) wynosi 0,5–1,5 godziny.
• Okres półtrwania oksypurynolu jest znacznie dłuższy – od 13 do 30 godzin.
• Dzięki temu wystarczy przyjmować allopurynol raz dziennie, aby skutecznie hamować produkcję kwasu moczowego przez całą dobę.

Jak różne czynniki wpływają na przemiany allopurynolu?

U osób z prawidłową czynnością nerek allopurynol i oksypurynol są wydalane sprawnie, a lek nie gromadzi się nadmiernie w organizmie. Jednak w przypadku zaburzeń pracy nerek, wydalanie oksypurynolu ulega spowolnieniu, co prowadzi do jego kumulacji i wyższego stężenia we krwi. W takich sytuacjach konieczne może być zmniejszenie dawki allopurynolu, aby uniknąć działań niepożądanych⁸⁹. U osób starszych farmakokinetyka allopurynolu nie zmienia się istotnie, o ile nie występują zaburzenia czynności nerek⁸.

Co wiadomo o badaniach przedklinicznych allopurynolu?

Przedkliniczne badania allopurynolu, czyli badania prowadzone na komórkach i zwierzętach, miały na celu ocenę bezpieczeństwa tej substancji przed wprowadzeniem jej do terapii u ludzi¹⁰¹¹. Najważniejsze wnioski z tych badań to:

• Allopurynol nie powodował zmian genetycznych w komórkach ludzkich i nie wykazywał właściwości mutagennych (nie uszkadzał DNA).
• W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono działania rakotwórczego.
• W jednym badaniu na myszach, po podaniu bardzo wysokich dawek, zauważono pewne uszkodzenia płodu, jednak szeroko zakrojone badania na myszach, szczurach i królikach nie wykazały działania teratogennego przy stosowaniu wysokich dawek doustnych.
• W badaniach in vitro nie zaobserwowano toksycznego wpływu na rozwijające się komórki, jeśli nie dochodziło jednocześnie do toksyczności u matki.

Allopurynol – skuteczne i dobrze poznane działanie

Allopurynol to substancja czynna o dobrze poznanym mechanizmie działania, polegającym na blokowaniu enzymu odpowiedzialnego za powstawanie kwasu moczowego w organizmie. Dzięki temu pozwala skutecznie obniżać jego poziom, zapobiegając objawom i powikłaniom związanym z nadmiarem kwasu moczowego, takim jak dna moczanowa czy kamica nerkowa³¹². Sposób, w jaki organizm przetwarza allopurynol, sprawia, że lek działa długo i skutecznie, a jego bezpieczeństwo potwierdzają zarówno badania kliniczne, jak i przedkliniczne. Ważne jest jednak, aby podczas stosowania leku regularnie kontrolować czynność nerek i poziom kwasu moczowego, szczególnie u osób z chorobami nerek.

W okresie ciąży i karmienia piersią każda kobieta powinna zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu jakichkolwiek leków. Substancje lecznicze mogą przenikać przez łożysko, a także do mleka matki, potencjalnie wpływając na rozwijający się płód lub niemowlę. Z tego powodu decyzja o zastosowaniu leku powinna być zawsze podejmowana po rozważeniu potencjalnych korzyści i zagrożeń, najlepiej w porozumieniu z lekarzem lub farmaceutą¹²³.

Bezpieczeństwo stosowania allopurynolu w ciąży

Allopurynol to lek obniżający poziom kwasu moczowego w organizmie, szeroko stosowany od wielu lat. Jednak bezpieczeństwo jego stosowania u kobiet w ciąży nie zostało wystarczająco udokumentowane¹²³⁴. Chociaż w badaniach nie stwierdzono jednoznacznie negatywnych skutków dla płodu, to wyniki badań na zwierzętach są niejednoznaczne, a w jednym z nich wykazano nawet działanie teratogenne (czyli mogące wywołać wady rozwojowe)³.

W związku z tym allopurynol może być stosowany u kobiet w ciąży wyłącznie wtedy, gdy nie ma dostępnej bezpieczniejszej alternatywy, a sama choroba niesie poważne ryzyko zarówno dla matki, jak i dla nienarodzonego dziecka²³⁴. Lekarz podejmuje decyzję o leczeniu na podstawie indywidualnej oceny sytuacji, biorąc pod uwagę zarówno ryzyko związane z nieleczoną chorobą, jak i potencjalny wpływ leku na rozwój płodu.

Stosowanie allopurynolu podczas karmienia piersią

Allopurynol i jego główny metabolit, oksypurynol, przenikają do mleka kobiecego. U kobiet przyjmujących lek w dawce 300 mg na dobę, stężenie allopurynolu w mleku wynosiło 1,4 mg/l, a oksypurynolu aż 53,7 mg/l²³⁴. Brakuje jednak danych dotyczących wpływu tych substancji na dziecko karmione piersią³⁴.

Większość źródeł wskazuje, że nie zaleca się stosowania allopurynolu w okresie karmienia piersią²³⁴. W przypadku konieczności leczenia allopurynolem należy wspólnie z lekarzem rozważyć, czy przerwać karmienie piersią, czy też zrezygnować z leku, biorąc pod uwagę zarówno korzyści dla matki, jak i dla dziecka⁵³.

Co mówią źródła na temat ryzyka i zalecanych decyzji?

• Allopurynol i jego metabolity przenikają do mleka matki²³.
• Brakuje danych na temat bezpieczeństwa dla karmionego dziecka³.
• Zaleca się unikanie stosowania allopurynolu w czasie karmienia piersią²³.
• W razie konieczności leczenia allopurynolem decyzję o kontynuacji karmienia podejmuje lekarz⁵.

Wpływ allopurynolu na płodność

Obecnie nie ma wystarczających danych klinicznych dotyczących wpływu allopurynolu na płodność u ludzi⁶⁷. Badania na ten temat są ograniczone i nie pozwalają na jednoznaczną ocenę ryzyka.

Tabela – możliwość stosowania allopurynolu w ciąży i podczas karmienia piersią

Allopurynol – ostrożność i odpowiedzialność w ciąży oraz podczas karmienia piersią

Stosowanie allopurynolu przez kobiety w ciąży i karmiące piersią wymaga szczególnej ostrożności oraz dokładnej oceny potencjalnych korzyści i ryzyka. Lek może być użyty tylko w sytuacjach, gdy zagrożenie dla matki lub dziecka wynikające z nieleczonej choroby przewyższa potencjalne ryzyko związane z terapią. Brak jest jednoznacznych dowodów na bezpieczeństwo allopurynolu w tych okresach, a jego obecność w mleku matki sprawia, że nie zaleca się jego stosowania podczas karmienia piersią. Decyzję o rozpoczęciu lub kontynuacji leczenia zawsze powinien podejmować lekarz, indywidualnie analizując każdy przypadek³⁴.

Niektóre leki, w tym środki działające na układ nerwowy, mogą wpływać na naszą zdolność do bezpiecznego prowadzenia samochodu czy obsługi maszyn. Objawy takie jak senność, zawroty głowy czy zaburzenia koordynacji mogą pojawić się niespodziewanie, co stwarza ryzyko zarówno dla osoby przyjmującej lek, jak i dla innych uczestników ruchu drogowego. Ważne jest, aby być świadomym możliwych działań niepożądanych i obserwować reakcje swojego organizmu, zwłaszcza na początku terapii lub po zmianie dawki.

Allopurynol – co to za substancja i jak działa?

Allopurynol (Allopurinolum) należy do grupy leków zmniejszających poziom kwasu moczowego w organizmie¹²³. Jego mechanizm działania polega na hamowaniu enzymu odpowiedzialnego za produkcję kwasu moczowego. Dzięki temu jest stosowany głównie u osób z dną moczanową oraz innymi schorzeniami związanymi z nadmiarem kwasu moczowego⁴⁵. Allopurynol występuje w postaci tabletek o różnych dawkach, najczęściej 100 mg, 150 mg, 200 mg oraz 300 mg⁶⁷. Niezależnie od dawki i producenta, zalecenia dotyczące bezpieczeństwa podczas prowadzenia pojazdów pozostają podobne.

Wpływ allopurynolu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn

W przypadku allopurynolu istnieje ryzyko wystąpienia takich objawów jak:

• senność⁸⁹¹⁰¹¹
• zawroty głowy⁸⁹¹⁰¹¹
• ataksa, czyli zaburzenia koordynacji ruchowej⁸⁹¹⁰¹¹

Takie objawy mogą wystąpić zarówno przy niższych, jak i wyższych dawkach leku oraz niezależnie od tego, która firma jest producentem preparatu^812131415. Nie są one jednak gwarantowane u każdego pacjenta – mogą, ale nie muszą się pojawić.

Jak długo należy zachować ostrożność?

Pacjenci powinni zachować szczególną ostrożność do czasu upewnienia się, że allopurynol nie wpływa negatywnie na ich zdolność do prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn⁸¹⁶¹⁷. Dla niektórych osób objawy mogą pojawić się tylko na początku leczenia, a później ustąpić, jednak u innych mogą występować przez cały czas terapii.

Podczas stosowania allopurynolu należy samodzielnie ocenić swoją sprawność i unikać prowadzenia pojazdów oraz obsługi niebezpiecznych maszyn, jeśli pojawią się niepokojące objawy.

Czy wpływ allopurynolu na zdolność prowadzenia pojazdów może się różnić?

Wszystkie dostępne na rynku postacie allopurynolu, zarówno w tabletkach 100 mg, 150 mg, 200 mg, jak i 300 mg, wykazują podobne ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych z prowadzeniem pojazdów i obsługą maszyn⁸¹¹¹⁸. W materiałach źródłowych nie wykazano istotnych różnic pomiędzy dawkami lub producentami pod względem wpływu na sprawność psychofizyczną.

Brak jest również danych o różnicach w bezpieczeństwie w zależności od tego, czy allopurynol stosowany jest samodzielnie, czy w połączeniu z innymi substancjami czynnymi (leki złożone z allopurynolem nie występują obecnie na polskim rynku). Jednak w razie jednoczesnego przyjmowania innych leków, należy zachować szczególną ostrożność, gdyż mogą one nasilać objawy niepożądane.

Allopurynol a bezpieczeństwo na drodze – praktyczne zalecenia

• Zawsze obserwuj reakcje swojego organizmu, zwłaszcza po pierwszych dawkach lub zmianie dawkowania.
• Jeśli poczujesz senność, zawroty głowy lub trudności z koordynacją ruchową, zrezygnuj z prowadzenia pojazdu lub obsługi maszyn do czasu ustąpienia objawów⁸¹¹¹⁵.
• W razie wątpliwości co do swojego stanu zdrowia, warto odłożyć wykonywanie niebezpiecznych czynności na później.

Allopurynol – ostrożność przede wszystkim

Podsumowując, allopurynol może powodować objawy takie jak senność, zawroty głowy czy zaburzenia koordynacji, które utrudniają bezpieczne prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn. Nie każda osoba doświadczy tych objawów, jednak szczególną ostrożność należy zachować zwłaszcza na początku leczenia oraz po zmianie dawki. Każdy pacjent powinien indywidualnie ocenić swoją sprawność psychofizyczną i nie podejmować ryzykownych czynności, jeśli pojawią się niepokojące symptomy.

Allopurynol może być bezpiecznie stosowany przez większość pacjentów, jednak wymaga szczególnej ostrożności u osób z zaburzeniami czynności nerek i wątroby, a także u tych, którzy mieli w przeszłości reakcje alergiczne na tę substancję¹²³⁴⁵. U niektórych osób mogą wystąpić poważne reakcje skórne, dlatego ważne jest monitorowanie objawów i szybkie reagowanie na niepokojące zmiany⁶⁷.

Bezpieczeństwo u kobiet w ciąży i matek karmiących piersią

Stosowanie w ciąży

Bezpieczeństwo stosowania allopurynolu w ciąży nie jest w pełni potwierdzone. Lek ten można stosować u kobiet w ciąży tylko wtedy, gdy nie ma bezpieczniejszej alternatywy, a nieleczona choroba zagraża zdrowiu matki lub dziecka^89101112. Badania na zwierzętach nie dają jednoznacznej odpowiedzi na temat bezpieczeństwa stosowania allopurynolu podczas ciąży¹³¹⁴.

Karmienie piersią

Allopurynol i jego główny metabolit, oksypurynol, przenikają do mleka matki^89101112. Chociaż nie wykazano wyraźnych skutków ubocznych u dzieci karmionych piersią, nie zaleca się stosowania allopurynolu w okresie laktacji ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa dla dziecka⁸⁹¹⁰.

Wpływ na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn

Podczas stosowania allopurynolu mogą wystąpić działania niepożądane, takie jak senność, zawroty głowy czy zaburzenia koordynacji ruchowej (ataksja)^15161718. Z tego powodu pacjenci powinni zachować ostrożność do czasu, gdy będą mieć pewność, że lek nie wpływa negatywnie na ich zdolność do prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn¹⁹.

Interakcje z alkoholem

W dostępnych ulotkach leków nie ma szczegółowych informacji na temat bezpośrednich interakcji allopurynolu z alkoholem. Zaleca się jednak ostrożność, ponieważ alkohol może wpływać na metabolizm leków i nasilać działania niepożądane, a także pogarszać funkcjonowanie nerek i wątroby, co może mieć znaczenie podczas terapii allopurynolem¹².

Stosowanie u osób z niewydolnością nerek

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek należy stosować zmniejszone dawki allopurynolu, ponieważ lek i jego metabolity są wydalane przez nerki^24252627. W ciężkiej niewydolności nerek może być konieczne stosowanie bardzo małych dawek lub wydłużenie odstępów między kolejnymi dawkami²⁷²⁸. U osób dializowanych lek podaje się zazwyczaj po zabiegu dializy²⁴²⁷. Pacjenci z przewlekłą niewydolnością nerek, którzy przyjmują jednocześnie leki moczopędne (szczególnie tiazydy), są bardziej narażeni na wystąpienie ciężkich reakcji nadwrażliwości¹²²⁹.

Stosowanie u osób z niewydolnością wątroby

U osób z zaburzeniami czynności wątroby należy zmniejszyć dawkę allopurynolu i regularnie kontrolować funkcję tego narządu w początkowym okresie leczenia²⁴³⁰³¹.

Stosowanie allopurynolu u seniorów

U osób starszych zaleca się stosowanie najmniejszej skutecznej dawki allopurynolu, która pozwala osiągnąć pożądane efekty leczenia^32333427. U seniorów często współistnieją choroby nerek lub wątroby, dlatego dawkowanie powinno być dostosowane indywidualnie, z zachowaniem szczególnej ostrożności³².

Inne grupy pacjentów wymagające szczególnej ostrożności

• Pacjenci z nadciśnieniem tętniczym lub niewydolnością serca, którzy przyjmują leki moczopędne lub inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE) – są bardziej narażeni na zaburzenia czynności nerek i ciężkie reakcje alergiczne podczas terapii allopurynolem¹²³²⁹.
• Osoby z chorobami tarczycy – u części pacjentów długotrwałe stosowanie allopurynolu może powodować wzrost stężenia TSH, dlatego zaleca się kontrolę funkcji tarczycy podczas leczenia³⁵³⁶³⁷.
• Pacjenci z dużymi kamieniami moczanowymi – rozpuszczanie kamieni przez allopurynol może spowodować ich zaklinowanie w drogach moczowych³⁵³⁸.
• Osoby z bezobjawową hiperurykemią – zazwyczaj nie wymagają leczenia allopurynolem, chyba że pojawią się objawy lub inne wskazania¹⁵.

Podsumowanie – allopurynol a bezpieczeństwo stosowania w różnych grupach pacjentów